Jest to nekropolia wyjątkowa, ze względu na swój charakter i przeszłość. Przeszłość w tym względzie, że uznany został za zabytkowy. Aktualnie nie dokonuje się na nim pochówków. Do roku 1989 nikt nie podejmował opracowania tego tematu. Dopiero w tymże roku na zlecenie Konserwatora Zabytków m. st. Warszawy wykonane zostało przez firmę "Akant Spółka z o.o." "Studium historyczno-przestrzenne cmentarza wojskowego w Modlinie".

Cmentarz ma kształt litery L ukierunkowanej na północny zachód. Pierwotnie miał formę prostokąta ukierunkowanego na wschód, bliżej muru okalającego cytadelę od strony północnej w pobliżu bramy zakroczymskiej.

Nie ulega wątpliwości, że cmentarz związany jest z obszarem warownym Modlina. Podkreślam wyraźnie: z obszarem warownym Modlina, który to należy rozumieć jako twierdza, a nie w potocznym, błędnym niestety znaczeniu.

Przypisywanie jego założenia do początków budowy twierdzy w czasach Księstwa Warszawskiego jest dyskusyjne. Od 1807 do 1811 r. pracowało tutaj tysiące ludzi. W ostatnim roku roboty przy budowie były już znacznie posunięte. Przebadana przez wykonawców "Studium..." kartografia nie ujawniła istnienia cmentarza w tym okresie. Nie mamy potwierdzenia ile ludzi w tym czasie zmarło śmiercią naturalną, a ile zginęło z powodu wypadków przy pracy. Nie ulega wątpliwości, że takie zdarzenia miały miejsce. Stwierdzić należy, że istniała potrzeba grzebania tych ludzi. Założyć można, że istniał i cmentarz. Ale czy w tym miejscu? W drugim intensywnym okresie budowy do wiosny roku 1812 pracowało tutaj okresami nawet do 13 tysięcy ludności cywilnej i wojska. Także zachodziła potrzeba pochówków. Gdzie ich grzebano? Niestety nie mamy na to potwierdzenia. Rok 1813 to dziesięciomiesięczne oblężenie twierdzy. Znaczna liczba zgonów wśród załogi. Także trzeba było ich grzebać. Na pytanie, gdzie dokonywano tych pochówków, nie znajdujemy odpowiedzi rzetelnej. Możemy tylko domniemywać gdzie znajdowało się to miejsce.

Hipotetycznie można by się zgodzić, że cmentarz mógł istnieć w tym miejscu. Przesłanką do takie­go wniosku, jest to, że cmentarz w tym przypadku zlokalizowano poza obrębem wałów ciągłych twierdzy w odległości około 800 m. Ale w tym czasie w jego sąsiedztwie po stronie południowo-wschodniej wznoszono jedno z wysuniętych na przedpole dzieł tzw. Koronę Środkową. Cmentarz i w tym przypadku byłby w obrębie fortyfikacji. Za uzasadnieniem wniosku, że jego lokalizacja w tym miejscu mogłaby mieć uzasadnienie, lecz tylko ze względu na pewne wyniesienie terenu. Ale czy tak było?

Istnieje przesłanka, że cmentarz istniał daleko od twierdzy, w okolicach Zakroczymia, w miejscu obecnego fortu zakroczymskiego. Autorzy "Studium historyczno-przestrzennego..." powołują się na wiarygodny dokument, jakim jest mapa tzw. "Kwatermistrzowska" z 1839 r. Na mapie tej cmentarza modlińskiego nie ma. Przytaczają jednak inną mapę już o 100 lat późniejszą, z 1934 r. Jest to mapa topograficzna w skali 1:25 000 wydana przez Wojskowy Instytut Geograficzny i wskazują na to, że na niej znajduje się cmentarz "w swej pierwotnej postaci". Znaczy to że pokazana jest tylko część najstarsza cmentarza, po prawej stronie głównej alei, do około 50 m na północ od tej alei. Autorzy "Studium..." tym samym sugerują, że cmentarz istniał dawniej, powołując się na opis tejże mapy, stwierdzający, że została ona opracowana na podstawie rosyjskich zdjęć topograficznych z 1890, 1891 i 1892 r. Oparcie się na tych mapach, jako dowodzie na istnienie cmentarza już w końcu XIX w. jest założeniem fałszywym. Nie kwestionuję wykorzystania ich w zobrazowaniu innych elementów topograficznych i fizjograficznych. W przedmiotowej sprawie, tak. Skąd takie stanowisko? Otóż w tymże "Studium..." zinwentaryzowano groby znajdujące się w drugiej części, północnej stronie już w latach przed 1934 r., by wskazać tylko na groby żołnierskie przy alei równoległej do ulicy, pochodzące z lat 20. Ta część cmentarza już przecież istniejącego w 1934 r., na rzeczonej mapie nie jest potraktowana jako cmentarz, a jako ogród-sad, gdy w tym czasie było tam już wiele innych grobów, jak chociażby płk Edwarda Malewicza zmarłego w 1924 r. i weterana Powstania Styczniowego por. Stanisław Słomki zmarłego w 1927 r., a także wcześniejsze.

Zatem obraz topograficzny tejże mapy w tym szczególe nie jest rzetelny. Nie miejsce tu na dociekanie powodów tych przekłamań, jednak w sprawie zasadniczej, obala pogląd, że cmentarz istniał chociażby w końcu XIX w. nawet "w swej pierwotnej postaci". Obala to także odpowiedź [z 1997 r.] Wojskowego Instytutu Historycznego na zapytanie Wojewody Warszawskiego w sprawie modlińskiego cmentarza w kwestiach poruszonych w "Studium...". W tejże odpowiedzi jest jeszcze jedno nieprawdziwe stwierdzenie, że na modlińskim cmentarzu dokonywano pochówku żołnierzy załogi rosyjskiej przed I wojną światową i w latach 1914-1918. Błąd wynika z tego, że po pierwsze, już od sierpnia 1915 r. nie było w Modlinie załogi rosyjskiej, po drugie że żołnierzy rosyjskich, kadrę i ich rodziny chowano na cmentarzu prawosławnym znajdującym się ponad 3 km na północny-wschód od modlińskiego cmentarza, który to cmentarz był wspólnym dla garnizonu modlińskiego, w tym i Kazunia i osadników rosyjskich w Kolonii Aleksandryjskiej (dzisiejsze Stanisławowo), w której w 1844 r. wybudowano cerkiew dla wyznawców prawosławia z okolicznych miejscowości. Skąd takie stwierdzenia, że na owych rosyjskich zdjęciach topograficznych z końca XIX w. na pewno cmentarz był uwidoczniony. Podstawą do takiego stwierdzenia jest mapa z 1837 r. na której wrysowany jest cmentarz w okolicach Kolonii Modlińskiej (obecnie Nowy Modlin). Potwierdza to opracowanie polskiego planu z 1839 r., gruntów przeznaczonych pod kolonizację rosyjską, pokazujący istnienie "Cmentarza Greckiego" w tym samym miejscu. Rosyjska mapa z 1837 r. ujawnia, istnienie jeszcze dwóch cmentarzy. Jednego na gruntach wsi Kolonii Modlin [obecny Nowy Modlin]. W jego sąsiedztwie założono w 1996 r. nowy cmentarz parafii w Starym Modlinie (popularnej Górce), znajdującego się w połowie odległości pomiędzy cmentarzem przy twierdzy a prawosławnym, owym wspominanym już "Cmentarzem Greckim" przy Nowym Modlinie. Pierwszy to cmentarz ewangelicki i drugi katolicki w Pomiechowie. Warto przy tym zauważyć, że do roku 1920 pochówków mieszkańców Modlina, wyznania rzymsko-katolickiego, dokonywano na cmentarzu - właśnie w Pomiechowie.

Rodzi się pytanie. Skoro na mapie rosyjskiej z 1837 r. pokazane zostały owe cmentarze, dlaczego by nie miano pokazać cmentarza w bezpośredniej okolicy twierdzy, abstrahując, że polskiego, ale rosyjskiego, gdyby na nim dokonywano pochówków, od czasu rozpoczęcia modernizacji i rozbudowy twierdzy od roku 1832. Istnienie na terenie cmentarza jedynego, metalowego krzyża prawosławnego nie przesądza o tym, że byli tutaj chowani jego wyznawcy.

Oto dowody na to, że w XIX w. cmentarza przy twierdzy nie było. Przemawia za tym stwierdzeniem, mapa wydana w 1837 r., która dokumentuje już wcześniej założony cmentarz, dla dokonywania pochówków załogi budującej twierdzę i jej załogi w latach następnych oraz dla wszystkich wyznawców prawosławia; że ów cmentarz istniał wcześniej i dopiero na tejże mapie został oznaczony. W przeprowadzonym w 1983 r. rozpoznaniu na tym cmentarzu wśród zachowanych nagrobków, najwcześniejszy pochodzi z 1847 r., co przeczyłoby wyżej wymienionemu dowodzeniu. Wziąć trzeba jednak pod uwagę, że cmentarz jest bardzo zdewastowany i zachowały się tylko nagrobki w jego północnej części oraz mogiła zbiorowa 45 żołnierzy rosyjskich w południowo- wschodniej części, którzy utonęli w Narwi. Cmentarz ma powierzchnię około 13 ha. Mapa rosyjska z 1915 r. pokazuje tenże cmentarz, a w południowo-zachodniej jego części istniejącą na nim cerkiew cmentarną. Nadto w tejże części cmentarza zachowane są dwa słupy murowane z cegły i tynkowane. Na jednym z nich zachowany dolny fragment żeliwnej tablicy, a na niej napis cyrylicą, (majuskuła): "Nowogieorgiewsk". I z tego wniosek: taką nazwę od 1834 r. nosiła modlińska twierdza; zatem to był cmentarz dla załogi twierdzy już wtedy, lub kilka lat później założony. Być może dopiero, gdy zaczęto budować cerkiew w kolonii Aleksandryjskiej, a która została oddana do użytku w 1846 r., chociaż wcześniej, bo w twierdzy cerkiew powstała już w 1836 r., o czym mowa będzie niżej. Wnioskować także należy, że pierwsze, najdawniejsze pochówki rozpoczęto od południowej granicy cmentarza, ale były to mogiły proste, ziemne, bądź mniej bogate i przesuwano się ku północy, o czym świadczą zachowane nagrobki z napisami z drugiej połowy XIX w. Już wspomniana mapa rosyjska, a także mapa niemiecka datowana na miesiąc maj 1915 r. nie wykazuje cmentarza w bliskości północnych granic cytadeli. Zwrócić należy jeszcze raz tutaj uwagę na datę wydania mapy: maj 1915 к. Jest to kilka miesięcy przed walką o modlińską twierdzę pomiędzy armiami rosyjską i niemiecką w sierpniu tego roku. Na tej mapie nie znajdujemy cmentarza przy cytadeli, chociaż są tam uwidocznione inne: w Zakroczymiu, Pomiechowie, Nowym Dworze. Są też cmentarze - ewangelicki w polu pomiędzy Nowym Modlinem a cytadelą i cmentarz prawosławny przy Nowym Modlinie. Wnioskowanie moje posuwam dalej do kwestii, że do trzeciej ćwierci XIX w. w pobliżu twierdzy nie było cmentarza, ponieważ zgodnie z wymogami walki w obronie twierdzy, przedpole jej musiało być czyste, bez dania możliwości ukrycia się napastnikowi, a obrońcom możliwość dokładnego wglądu na przedpole. Prawdopodobnie dopiero od roku 1880 dopuszczano możliwość porastania krzewów i drzew na przedpolu. Jest zatem wiele przesłanek przeczących istnieniu cmentarza przy twierdzy w XIX w, i wiele o tym, że tenże cmentarz założony został dopiero po walce o twierdzę w 1915 r. Jest jednak pewna przesłanka ku temu, że w pobliżu twierdzy istniał cmentarz. Ale czy całkiem wiarygodna? Nie zaprzeczam i nie twierdzę, że tak. Taki cmentarz miał podobno istnieć na zachód od dzisiejszych ogrodów działkowych, lub wyraźniej pomiędzy tymi ogrodami a współczesną trasą Warszawa-Gdańsk, na północ od drogi od cmentarza w kierunku Gałach. Brakuje potwierdzenia w dokumentach. W tym przypadku, nie wystarczy opierać się na sprzecznych wywiadach, lecz należałoby przeprowadzić badania sondażowe i to na znacznym obszarze. To być może był pierwotny cmentarz dla pochówków z czasów oblężenia Modlina w 1813 r. (chociaż nurtują mnie co do tego wątpliwości, a niektórzy nawet chcą przekonać, że na współczesnym cmentarzu chowani byli żołnierze z 1831 r., czy z lat budowy twierdzy w latach 1832-1841?.

Nazwa współcześnie istniejąca: "Cmentarz wojenny", oddaje charakter tej nekropolii, jako że spoczywają na nim żołnierze aż czterech narodowości. W świetle obalonych już domniemań o jego bardzo odległym początku, cmentarz ten założyła niemiecka armia w 1915 r. Dowody tego są niezaprzeczalne w postaci (chociaż szczątkowej) istnienia jedynej, zachowanej zbiorowej mogiły ośmiu żołnierzy. Drugim dowodem jest już wspomniana niemiecka mapa topograficzna z 1915 r. Trzecim jest ikonografia w postaci zdjęcia pomnika, poświęconego zmarłym w modlińskim szpitalu i tutaj pochowanych.

Istnieje materialny dowód istnienia tego pomnika. Są to stojące współcześnie na płycie fundamentowej wazony kwiatowe i zdjęcie owego pomnika. Jednak można w tym miejscu postawić tu śmiałą, która może być uznaną nawet za obrazoburczą tezę, że Niemcy w 1915 r. pochowali na tym cmentarzu nie tylko tych ośmiu żołnierzy, których grób zachował się po nasze czasy. Nie dla tej jednej mogiły i to w znacznym oddaleniu postawili ogromny pomnik. Potwierdzenie tej hipotezy wymagałoby przeprowadzenia badań sondażowych. Skłaniam się do śmiałego stwierdzenia, że był on zapełniony pochowanymi z lewej, północnej strony głównej alei niemal do końca cmentarza, także po prawej od samej bramy aż poza alejkę, do współcześnie istniejącego żelaznego krzyża, stojącego na miejscu dawnego niemieckiego pomnika. Przychylam się do stwierdzenia autorów "Studium...", że pierwotny cmentarz miał kształt prostokąta usytuowanego dłuższym bokiem w kierunku wschodnim od dzisiejszej ulicy i bramy na cmentarz. Potwierdzenie o wielości mogił pojedyńczych i zbiorowych, w których pochowano niemieckich żołnierzy, znajduje się we wspomnianym już piśmie z listopada 1932 r. Następną obrazoburczą tezą jest to, że kwestionuję z całą stanowczością, współczesne ustawienie po obu stronach alei głównej od bramy do dawniejszego krzyża z datą 1914-1920 bezimiennych, betonowych krzyży nawiązujących do tego, że pochowani są tu żołnierze polscy z 1920 r. Do uzasadnienia tezy o większym obszarze, zajmowanym przez pochowanych żołnierzy niemieckich, skłania następujący tok rozumowania. Kwatera żołnierzy polskich z 1920 r. została założona na wolnym obszarze cmentarza, poza grobami niemieckimi, w głębi, w części południowo-wschodniej i przy alei wiodącej na lewo od bramy, równoległej do przylegającej ulicy, bowiem obszar określony już wyżej, był zajęty, a te obszary były wolne. W dawniejszych latach - przed wykonaniem inwentaryzacji w roku 1989 na lewo od pomnika-krzyża, zachowanych było kilka zbiorowych mogił w formie kwadratu, czego autorzy "Studiom..." nie pokazali na planie. Tymczasem jeszcze i w roku 1999 na lewo (na wschód) od starego pomnika zachowały się słupki betonowe określające zbiorową mogiłę. Sądzę, że jest to również jedna ze wspomnianych zachowanych mogił żołnierzy niemieckich z 1915 r. Autorzy "Studium..." powołując się na niemieckie czasopismo, podają za nim, "że niemieccy żołnierze leżą w pojedynczych i zbiorowych mogiłach rozproszonych między polskimi i rosyjskimi". Zauważyć należy, że relacja ta pochodzi z 1932 r. kiedy to na cmentarzu istniały już kwatery żołnierzy polskich z 1920 r. w części południowo-wschodniej i przy alei na lewo od bramy, a wśród kwatery w rogu cmentarza (co prawda tylko dwie), znajdują się mogiły żołnierzy rosyjskich z 1920 r. To stwierdzenie zawarte w piśmie niemieckim odnosić się może do tego, że w 1932 г. istniała być może już tylko ta wspólna mogiła siedmiu niemieckich żołnierzy. Śmiem twierdzić, że inni rosyjscy żołnierze z działań wojennych z sierpnia 1915 r. nie byli chowani na modlińskim cmentarzu. Gdzie? Nie można miarodajnie na to odpowiedzieć.

Że nie byli pochowani tutaj, wnioskować można na tej podstawie, że oprócz cmentarza modlińskiego na którym spoczywają Niemcy polegli w walkach o fort XVI, na północ od Pomiechówka, w pobliżu tego fortu Niemcy także założyli cmentarz, przylegający do zewnętrznego ogrodzenia fortu od strony północnej. Na dzień dzisiejszy zachowały się z niego skąpe resztki w postaci zdewastowanych grobów i pomnik z granitowych ciosów, ze śladami umocowania żeliwnej tablicy. Mamy niepodważalny dowód na istnienie tego cmentarza, który był miejscem wspólnego spoczynku niemieckich i rosyjskich żołnierzy, o czym dowiadujemy się z tekstu napisu na byłej tablicy. Inni niemieccy żołnierze z 1915 r. byli pochowani na małym cmentarzu w miejscowości Kikoły. Dla wielu jeszcze niemieckich żołnierzy poległych przy szturmie na forty XV i XVI miejscem spoczynku stał się cmentarz modliński. Bardzo wielu ich tutaj pochowano, skoro wystawiono dla nich wprost monumentalny pomnik. Nie znana jest nam data jego postawienia. Na pewno miało to miejsce nie wcześniej niż w 1916 r. Na pomniku tym istniała inskrypcja, odnosząca się tylko do żołnierzy niemieckich. W świetle przytoczonych faktów, uzasadnione będzie domniemanie, graniczące z pewnością, że na modlińskim cmentarzu nie chowano poległych żołnierzy rosyjskich, wespół z niemieckimi, a Niemcy uznając bohaterstwo Rosjan, urządzili wspomniany już cmentarz przy forcie XVI. Według dociekań przedstawionych w "Studium..." pomnik niemiecki na cmentarzu modlińskim został rozebrany w latach 1918-1929. Cytowany już niemiecki biuletyn z maja 1929 r. odnotowuje uszkodzenie pomnika, a w nr. 6. z 1930 r. zamieszczona jest informacja o istniejącym polskim pomniku. W miejscu po niemieckim pomniku wykorzystując dawną płytę i wazony kwiatowe, postawiono na części dawnego cokołu, krzyż metalowy. Na cokole umieszczono polski napis, nie odżegnując się od uczczenia pamięci wszystkich tu pochowanych żołnierzy różnych nacji. Mówiąc o żołnierzach różnych narodowości, mam tu na uwadze to, że znajduje się tutaj już wspomniana zbiorowa mogiła ośmiu niemieckich żołnierzy z 1915 r. W kwaterze żołnierzy polskich z 1920 r. jest pochowanych dwóch żołnierzy rosyjskich oraz oficer francuski, który najprawdopodobniej znajdował się w wojskowej misji francuskiej przy Naczelnym Dowództwie Wojsk Polskiego i zmarł w szpitalu w Modlinie.

Najdawniejsze groby polskich żołnierzy to groby zmarłych w szpitalu modlińskim dziesięciu legionistów polskich.

Na cmentarzu, jak już wspominano, jest duża kwatera żołnierzy polskich z wojny polsko-rosyjskiej z sierpnia 1920 r., z bitwy nad Wkrą w rejonie Goławic (fort XIV) i pod miejscowością Borkowo. Inwentaryzacja tych grobów, przeprowadzona w 1989 r., ustala ich ilość na 325 mogił. Z "Listy strat..." poległych w latach 1918-1920 wynika, że w Modlinie zmarło i poległo w jego okolicach i jest pochowanych 324 żołnierzy. Pozornie wygląda na to, że ilości te są niemal identyczne, więc powinniśmy znać wszystkich pochowanych. Jednak na cmentarzu z dawnych jeszcze czasów było kilkanaście krzyży opisanych jako "Nieznany Żołnierz".

Dokładna analiza nazwisk w obu spisach wykazuje jednak duże rozbieżności. W rezultacie z analizy tej wynika, że tylko 189 nazwisk znanych z cmentarza, zgadza się z "Listą strat...", a 136 nazwisk nie znalazło się w tym opracowaniu.

Idąc tym śladem, można orzec, że pochowani, a nieznani mogą występować w spisie, jednak nie jest możliwe ustalenie którzy. Ponadto stwierdzić należy, że "Lista strat..." nie zawiera wielu nazwisk, rzeczywiście pochowanych na modlińskim cmentarzu. "Lista...", nie precyzuje gdzie są pochowani, określa jednak, że zmarli z ran lub chorób w modlińskim szpitalu, lub polegli w obszarze warownym Modlina. Rodzi się pytanie: jeśli zmarli w Modlinie, a nie są pochowani na tym cmentarzu, to gdzie zostali pochowani?

Niestety na to pytanie nie znajdujemy odpowiedzi. Takie rozbieżności i trudności napotyka się w odniesieniu do lat 20. Wydawałoby się, że nie powinno być podobnych w odniesieniu do roku 1939. Okazuje się, że rozbieżności są jeszcze większe. W ogóle nie jest możliwe określić i ustalić ilości obrońców Modlina z roku 1939, pochowanych na modlińskim cmentarzu. Nie istnieje żadna dokumentacja. Udokumentowane są tylko dwie mogiły. Indywidualny grób z napisem na tabliczce: "TU SPOCZYWA 15 ŻOŁNIERZY / POLSKICH / POLEGŁYCH W WALCE Z NIEMCAMI / ZA OJCZYZNĘ W ROKU 1939". W części wschodniej (na końcu alei głównej od bramy) jest duża kwatera żołnierzy polskich z września 1939 r. Niestety nie jest znana liczba tu pochowanych. Od dawnych czasów była tutaj tabliczka z napisem: "TU SPOCZYWAJĄ ŻOŁNIERZE POLEGLI W MODLINIE / W TRAGICZNE DNI WRZEŚNIA 1939 / CZEŚĆ ICH PAMIĘCI". Ustalenie rzeczywistej liczby, wymagałoby przeprowadzenia badań w obrębie całej kwatery. Poza cmentarzem znajduje się jeszcze jedna mogiła, w której wg relacji mieszkańców, pochowanych jest dwóch żołnierzy polskich o nieznanych nazwiskach. Reasumując, na obszarze Modlina pochowanych jest 118 żołnierzy polskich z września 1939 r. W obronie Modlina w 1939 r. utraciło życie bezpośrednio w walce, zmarło z ran oraz na skutek rozstrzelania ponad 2000 polskich żołnierzy.

Z zachowanych grobów cywilnych najstarszy pochodzi z sierpnia 1920 r. i położony jest w pobliżu głównej kwatery żołnierzy z 1920 r. W tym rejonie rozpoczęto pochówki cywilne, równolegle z pochówkami żołnierskimi z bitwy o Modlin i nad Wkrą. Obszar tych mogił w tej części cmentarza nie jest wielki i po jego wykorzystaniu na przełomie lat 1922,1923 rozpoczęto pochówki od północnej strony cmentarza kierując się ku jego środkowi. W tym czasie zadbano o rozplanowanie kwater, na co wskazuje wytyczenie alejek. Jest to jeszcze jeden dowód na to, że dawniejszy obszar cmentarza był już zajęty przez groby niemieckie z 1915 r. i kwaterę żołnierzy polskich z roku 1920. W tej części cmentarza znajduje się kilka interesujących pomników nagrobnych jak np. Anny Piekarskiej, Zofii Tepper, Franciszka Bielawskiego i Rodziny Kamińskich. Także dwa podobne groby oficerów Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych, kapitanów Zbigniewa Sienkiewicza i Mieczysława Chrzanowskiego. Interesująca jest w tej części cmentarza symboliczna współcześnie krypta pierwszego Komendanta twierdzy po uzyskaniu niepodległości w 1918 r. płk. art. Edwarda Malewicza, zmarłego w 1924 r. Jednak prochy pułkownika nie spoczywają w tejże krypcie, a w innej mogile . Obok Komendanta pochowany jest uczestnik Powstania Styczniowego por. Stanisław Słomka zmarły w 1927 r. Najstarsze nagrobki cywilne pochodzą z 1920 r. i są to groby Stanisława Wróblewskiego i Anny ...czerskiej (nie czytelne pierwsze litery). Ostatniego pochówku Ani Wojciechowskiej dokonano w styczniu 1962. Odnotować należy także, że w 1923 r. Ministerstwo Robót Publicznych przekazało centralnemu organowi służby duszpasterskiej w wojsku Kurii Biskupiej zarząd nad cmentarzami garnizonowymi w miejscowościach, w których znajdują się większe skupiska wojska. Wśród piętnastu takich miejscowości znalazł się także Modlin. Przez wiele powojennych lat był zaniedbany. Jedynie z okazji Wszystkich Świętych dokonywano pewnych prac porządkowych. Od r. 1994 w Dzień Zaduszny proboszcz parafii ze Starego Modlina odprawiał nabożeństwa żałobne. Wszystkie wojskowe cmentarze znajdują się w gestii władz komunalnych.

W roku 1990 władze miasta podjęły prace restauracyjne na cmentarzu. Zapoczątkowało je wykonanie ogrodzenia wg pierwotnego stanu. W 1995 r. władze niemieckie zainteresowały się uporządkowaniem kwatery pochowanych tu swoich żołnierzy z okresu II wojny światowej. Wszelkie prace zakończono we wrześniu 1997 r. Na znacznej części cmentarza alejki wyłożono trwałą kostką. Urządzono na nowo kwatery żołnierzy polskich z lat 1920 i 1939, niwelując ziemne nagrobki. Uzupełniono uszkodzone krzyże. Kwatery polskie ozdobiono orłami wojskowymi i wystawiono nowy pomnik z napisem: "PAMIĘCI ŻOŁNIERZY POLSKICH / TU POLEGŁYCH I ZMARŁYCH / 1920-1939". Kwatera niemieckich żołnierzy była urządzana za niemieckie środki finansowe. Nad tą częścią restauracji cmentarza opiekę sprawowała Fundacja "Pamięć". Koszt realizacji wszystkich prac sięgnął około 900 000 zł.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

KWATERY ŻOŁNIERZY NIEZNANYCH

Mogą znajdować się tu niemieckie groby z walk o twierdzę w czasie I wojny światowej.

POMNIK POCHOWANYCH NA CMENTARZU ŻOŁNIERZY POLEGŁYCH I ZMARŁYCH W LATACH 1914-1920.

Pierwszy polski pomnik na cmentarzu (odsłonięty w 1929 roku), ustawiony na widocznej do dziś podstawie niemieckiego monumentu z czasów I wojny światowej (pozostałością po nim są też dwa wazony kwiatowe).

DREWNIANY KRZYŻ

Krzyż postawiono po 1920 roku, wykorzystując prawdopodobnie materiał z niemieckiego pomnika upamiętniającego poległych w czasie I wojny światowej.
 

KWATERA ŻOŁNIERSKA POLEGŁYCH I ZMARŁYCH W LATACH 1917-1920

Spoczywają tu m.in. biorący udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku uczestnicy bitwy nad Wkrą, walk w rejonie Goławic (fort XIV Twierdzy Modlin) i Borkowa, którzy zmarli od ran lub chorób w modlińskim szpitalu.

POMNIK POCHOWANYCH NA CMENTARZU POLEGŁYCH I ZMARŁYCH ŻOŁNIERZY POLSKICH 1920 i 1939 ROKU

Zaprojektowany przez prof. Bogdana Chmielewskiego, odsłonięty w 1997 roku.

KWATERY ŻOŁNIERSKIE OBROŃCÓW MODLINA Z 1939 ROKU

Nie jest znana dokładna liczba pogrzebanych tu wojskowych. Wśród poległych spoczywa żołnierz, którego szczątki wydobyto w 2006 roku z zawaliska podziemnego przejścia do działobitni Dehna oraz żołnierze i jedna osoba cywilna ekshumowani w 2019 roku z terenu Państwowej Stoczni Modlin.

POWSTAŃCY STYCZNIOWI

Weterani, którzy w okresie międzywojennym zostali pochowani z honorami w alei zasłużonych.

GRÓB PŁK. EDWARDA MALEWICZA.

Pułkownik Edward Malewicz był pierwszym komendantem Twierdzy Modlin po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Zasłużył się w Bitwie Warszawskiej.

Z przekazów wynika, że w czasie II wojny światowej Niemcy wykorzystali trumnę płk. Malewicza do pochówku oficera niemieckiego, a prochy pułkownika, za ich zgodą, polska ludność pochowała w miejscu obecnego grobu.

SYMBOLICZNE MAUZOLEUM PŁK. EDWARDA MALEWICZA

Grób pułkownika znajduje się w środkowej części alei zasłużonych, a mauzoleum stanowi jej zwieńczenie.

KWATERA ŻOŁNIERSKA POLEGŁYCH I ZMARŁYCH W 1920 ROKU

Kwatera z czasu wojny polsko-bolszewickiej. Wśród zidentyfikowanych żołnierzy polskich spoczywa jedna kobieta - sanitariuszka szpitala wojskowego w Modlinie.

KWATERA ŻOŁNIERSKA 15 NIEZNANYCH OBROŃCÓW MODLINA Z 1939 ROKU

W tej kwaterze, podobnie jak w pozostałych, gdzie pochowani są Obrońcy Modlina z 1939 roku, wstawiono krzyże, które swoją formą nawiązują do Krzyża Walecznych.

KWATERA ŻOŁNIERSKA LEGIONISTÓW LEGIONÓW POLSKICH (1917-1918)

To jedne z najstarszych polskich grobów. Pięciu spośród pochowanych tu legionistów pochodziło z 1. Pułku Legionów Polskich, który przybył do Modlina i Pomiechówka wiosną 1917 roku.

WOJSKOWA CZĘŚĆ CMENTARZA Z OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO

W tym miejscu warte szczególnej uwagi są dwa podobne do siebie groby oficerów Centrum Wyszkolenia Broni Pancernych, których krzyże wykonano z gąsienic czołgów, a także grób 15-letniego kadeta z Korpusu Kadetów Nr 2 w Modlinie.

CYWILNA CZĘŚĆ CMENTARZA Z OKRESU MIĘDZYWOJENNEGO

Większość tu pochowanych to bliscy wojskowych stacjonujących w Modlinie.

WOJSKOWA CZĘŚĆ CMENTARZA - OKRES POWOJENNY

W latach 40. i 50. grzebano tu osoby tragicznie zmarłe, w tym śmiercią lotnika.

CYWILNA CZĘŚĆ CMENTARZA - OKRES POWOJENNY

Przypuszcza się, że są to najpóźniejsze nagrobki - z lat 50. Na już nieczynnym cmentarzu grzebano głównie dzieci.

- LEUTNANT RICHARD OELRICHS, 10 KOMP. L. I. R. 99 † 17.08.1915
- UTFFZ KARL PFEIFFER, 10 KOMP. L. I. R. 99 † 17.08.1915
- WEHRM. FRIED. BÄUERLE, 10 KOMP. L. I. R. 99 † 17.08.1915
- ERS. RES. A. ROSCHEDA, 10 KOMP. L. I. R. 99 † 17.08.1915
- ERS. RES. HERM. HOLLENDER, 10 KOMP. L. I. R. 99 † 17.08.1915
- UTFFZ? JOSEF KLEITZ, 10 KOMP. L. I. R. 99 † 17.08.1915
- ERS. RES. G. SPIEWEG, 10 KOMP. L. I. R. 99 † 17.08.1915

NAGROBEK ŻOŁNIERZY NIEMIECKICH Z I WOJNY ŚWIATOWEJ, SZTURMUJĄCYCH FORT XVI

Jedyny ocalały z tego okresu, ale przypuszcza się, że w jego pobliżu znajdują się też inne zbiorowe mogiły niemieckie.