Festung Modlin na zdjęciach "Foto-Lit"

"Foto-Lit" Neuhof bei Modlin Martin Luter-Str. 4

Przed wybuchem II wojny światowej największym zakładem fotograficznym w Nowym Dworze było atelier J. Juressa na ulicy Mickiewicza 4 (Obecnie Wybickiego 10). Właścicielem był nowodworzanin pochodzenia żydowskiego. Gdy Nowy Dwór został włączony do III Rzeszy, niemieccy okupanci przekazali jego zakład litewskiemu folksdojczowi, inżynierowi Julianowi Jankowskiemu. Firma przyjęła nazwę "Foto-Lit", a ponieważ Niemcy wprowadzili własne nazewnictwo ulic zmieniła adres na Neuhof bei Modlin Martin Luter Str. 4 czyli Nowy Dwór pod Modlinem ulica Marcina Lutra 4.

Zakład był w pewnym sensie przedsiębiorstwem rodzinnym, pracowała w nim bowiem także żona właściciela. Głowa domu - pan Julian, prowadził zakład, ale chętniej zajmował się pracami technicznymi. Sprowadzał do Nowego Dworu nowoczesne aparaty fotograficzne, sam wymyślał i udoskonalał urządzenia wykorzystywane w atelier. Jego żona zajmowała się finansami zakładu, przyjmowała należną zapłatę, ale nie znając niemieckiego nie rozmawiała z klientami. Przedsiębiorstwo Jankowskich zajmowało cały parter budynku. Na piętrze były mieszkania. Podzielony na dwa mniejsze lokal po Juressach zamieszkiwały dwie rodziny: jedna niemiecka i jedna polska. Trzecie, dwupokojowe, należało do Jankowskich.

Na polskich terenach włączonych do Rzeszy istniał obowiązek pracy od 13 roku życia. Osoby, które nie znalazły zatrudnienia na terenie miasta wysyłane były na tzw. roboty przymusowe najczęściej na teren Niemiec. Etat w zakładzie fotograficznym chronił więc przed wywózką. W zakładzie zatrudnionych było około 20 osób przy procesie wywoływania klisz, mycia, suszenia, retuszowania, kopiowania odbitek, ich wywoływania, utrwalania, mycia i suszenia oraz obcinania gotowych zdjęć. Obok personelu technicznego były też osoby bezpośrednio obsługujące klientów.

Liczba pracowników była tak duża gdyż wszystkie czynności wykonywano ręcznie a pracy nie brakowało. Jej nawał był spowodowany tym, że wszyscy obywatele musieli posiadać dokumenty niemieckie zaopatrzone w aktualne fotografie. Ponadto atelier wykonywało zdjęcia własne i powierzone. Te ostatnie pochodziły głównie od żołnierzy niemieckich stacjonujących na terenie Twierdzy Modlin, Kazunia i Nowego Dworu oraz tych, którzy przebywali pewien czas w tutejszych lazaretach.

W czasie okupacji Polakom nie wolno było posiadać aparatów fotograficznych, dlatego wszelkie prywatne zdjęcia mogły powstawać jedynie w zakładzie. Z usług zakładu korzystało również miejscowe gestapo wykonując tu fotografie osób aresztowanych. W takiej sytuacji cały personel, za wyjątkiem osoby wykonującej zdjęcie, był usuwany poza atelier.

Po wybuchu powstania warszawskiego oraz zatrzymaniu się frontu w okolicach Jabłonny nowodworscy folksdojcze otrzymali nakaz ewakuacji. J. Jankowski wyjechał do Bydgoszczy zabierając ze sobą wyposażenie zakładu. Część urządzeń wywiózł koleją, pozostałe, z powodu trudności z otrzymaniem większej ilości miejsca w wagonie kolejowym, wysłał Wisłą specjalnie przystosowanym batem. Był to rodzaj dużej łodzi przeznaczonej do przewozu piasku i żwiru. Dla bezpieczeństwa cennego ładunku Jankowski wysłał z nim własnych pracowników jako załogę. Po wywiezieniu sprzętów, jedna z ciemni straciła swoją dotychczasową funkcję. Ktoś zaradny ulokował w niej prosiaka. Już po wojnie w opuszczonym atelier utworzono kolejny zakład fotograficzny, który przez szereg lat prowadziła pan Kazimierz Ciszewski, ale to już zupełnie inna historia.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

W katalogu nowodworskiej biblioteki fotografie posiadają opis - "autorem zdjęć jest prawdopodobnie szeregowiec armii niemieckiej Miller."