* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Ratusz w Nowym Dworze

Przez wiele lat Nowy Dwór był własnością prywatną, oznaczało to, że rządy w mieście sprawował właściciel lub wyznaczony przez niego zarządca. Dopiero w XVIII w. miasto zyskało radę miejską i burmistrza. Taka forma zarządu musiała być gdzieś ulokowana, dla urzędników wybudowano więc magistrat, czyli ratusz. Wystawiono go w 1780 r. kosztem ówczesnego dziedzica Nowego Dworu księcia Stanisława Poniatowskiego. Chociaż książę sfinansował budowę to ratusz zapisano jako własność miejską.

Budynek stanął naprzeciw kościoła św. Michała, frontem do rozległego rynku, tyłem do ulicy obecnie noszącej miano Sukiennej. W miejscu gdzie się znajdował w tej chwili mamy amfiteatr. Ratusz zbudowano w stylu klasycystycznym, solidnie lecz bez ostentacji. Fasadę ozdobiono pilastrami i płycinami, w których znajdowały się okna. Budynek był murowany, piętrowy. W 1798 r. spełniał cztery funkcje, jak wspomnieliśmy był on siedzibą Rady Miejskiej. Po drugie przechowywano tu przedmioty związane z nowodworską fabryką sukna, wzorcowe miary oraz gotowe wyroby. Po trzecie urządzono w nim salę sądową. Wreszcie po czwarte jedną z izb przekazano nowodworskim ewangelikom na dom modlitwy. Taki stan rzeczy przetrwał do 1813 r. Jak pamiętamy w tym właśnie roku Napoleon cofał się spod Moskwy. W Twierdzy zatrzymała się część jego wojsk, miały one związać podążające za Wielką Armią oddziały rosyjskie. Plany te pozostały jedynie w zamierzeniu. Armia rosyjska ominęła Modlin pozostawiając znajdujący się w Twierdzy garnizon w oblężeniu. Trwało ono prawie rok i stało się kresem nowodworskiego ratusza. Rosjanie stając pod Twierdzą wysiedlili mieszkańców z Nowego Dworu, a w największym świeckim obiekcie urządzili magazyn wojskowy. Co dokładnie składowano w ratuszu nie wiemy, musiały znajdować się tu również jakieś materiały wybuchowe. Czy to na skutek nieostrożności czy też jakiegoś działania militarnego nastąpił wybuch. W siedzibie Magistratu popękały ściany, zapadł się sufit, budynek mógł się w każdej chwili zawalić.

Przez kilka następnych lat ciągnęły się dyskusje: odbudowywać czy nie? Czasy były kryzysowe, mieszkańcy zubożeli przez wojnę, podupadły nowodworskie fabryki. Na dodatek hrabiostwo Gutakowscy, czyli właściciele Nowego Dworu już od 1811 r. starali się zamienić miasto na jakieś inne dobra, położone w bezpieczniejszej okolicy. Reasumując: miasta nie było stać na odbudowę a właścicielom się ona nie opłacała. Wprawdzie jakieś prace przy naprawach rozpoczęto, ale już w kwietniu 1819 r. zostały one przerwane, a rok później ze względu na niebezpieczeństwo zawalenia ruinę opieczętowano.

Pierwszy budynek magistratu zagościł ponownie na kartach historii Nowego Dworu 5 stycznia 1822 r., gdy Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu przekazała go tutejszej gminie ewangelickiej. Od 1825 r. w podupadłym budynku rozpoczęto prace. Luteranie przebudowali ratusz na swoją świątynię. Kościół stał w tym miejscu do końca lat sześćdziesiątych XX w. Podczas rewitalizacji parku robotnicy odkryli fundamenty świątyni a zarazem fundamenty pierwszego nowodworskiego ratusza.

Nowodworzanie stracili swój pierwszy ratusz na początku XIX w. Nie oznacza to, że Rada Miejska zakończyła swoją działalność. Burmistrz nadal zarządzał miastem i musiał mieć swoją siedzibę. Znajdowała się ona w tym czasie w rogu rynku, który przytykał do ówczesnej ulicy Długiej (dziś Przejazd). Wydaje się, że na potrzeby urzędników wybudowano lub zaadaptowano jakiś obiekt, prawdopodobnie nie był on jednak tak solidny jak poprzedni. I chyba z tego właśnie powodu na początku lat pięćdziesiątych XIX w. Magistrat zaczął rozglądać się za nowym miejscem, które nadawałoby się na ratusz.

Najpierw pojawiły się projekty by na ten cel przerobić austerię miejską, czyli coś w rodzaju hotelu i restauracji, która mieściła się na dzisiejszej ulicy Kościuszki. Nieco później zaproponowano by dla urzędników zakupić dom prywatny, w którym i tak wynajmowano dla nich pomieszczenia. Propozycja ta wyszła od Moszka Mondlaka, czyli od właściciela tejże nieruchomości. Nazwisko właściciela domu pozwala na jego lokalizację, stał przy dzisiejszej ulicy Słowackiego w miejscu gdzie później przez wiele lat znajdowała się komenda policji. Magistrat nie zajmował wszystkich pomieszczeń w budynku, obok izb zajętych przez urząd znajdowała się w nim szwalnia wykonująca mundury dla rekrutów. Nic dziwnego, że zwracano się do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Duchownych o zezwolenie na sprzedaż starego ratusza oraz austerii miejskiej i przeznaczenie tak zdobytego funduszu na nową siedzibę dla władz miejskich. W ramach oszczędności proponując by zbudować go na części placu należącego do wspomnianej austerii.

Sprawa nie była taka prosta tym bardziej, że nie była to jedyna prośba jaką nowodworzanie słali do Komisji Rządowej. Proszono także między innymi o zgodę na zatrudnienie dodatkowego sekretarza gdyż pracownicy urzędu nie nadążali z wykonywaniem stawianych przed nimi zadań. Miasto było przecież położone w pobliżu Twierdzy, na głównym trakcie a to oznaczało nieustanne przemieszczanie się wojska, znaczny kwaterunek tegoż, transporty aresztantów z i do więzienia w fortecy oraz przejazdy znacznych gości, który m należało zapewnić wygody i bezpieczeństwo. Oprócz tego trzeba było wykonywać codzienne czynności: sprawdzać i wizować paszporty, kontrolować osoby i towary spławiane rzekami, zbierać podatki itd.

Obowiązkiem urzędników była także opieka nad przechowywanymi w Magistracie aktami a tych było sporo i na dodatek różnorodnych. Gdy Jan Długoszowski przejmował od Józefa Baklińskiego urząd burmistrza pokwitował przyjęcie 14 ksiąg metrykalnych obejmujących lata 1826-57, akt kościołów katolickiego, ewangelickiego oraz gminy żydowskiej, akt cmentarnych, "Księgi dzieci odesłanych do szpitala Dzieciątka Jezus" (czyli sierot i tzw. "podrzutków"), akt związanych ze składowaniem w mieście soli, akt dotyczących spraw wojskowych ich kwater i lazaretów, zezwoleń na budowę domów na terenach wokół Twierdzy oraz akt osób, które chciały się tu osiedlić, ale były karane i nie otrzymały zezwolenia. Wśród dokumentów znajdował się także ten najważniejszy: Przywilej miejski wydany przez księcia Stanisława Poniatowskiego 20 VI 1782 r., od ponad siedemdziesięciu lat przechowywany w specjalnej skrzyni.

Być może starania dotyczące nowego ratusza nie były podejmowane zbyt energicznie. Przynajmniej w jednym przypadku istnieje taka możliwość. Chodzi mianowicie o urzędującego w latach czterdziestych XIX w. Antoniego Bystrzyńskiego. Miał on bardzo liczną rodzinę, podczas gdy pełnił obowiązki co roku przychodziło na świat jego kolejne dziecko, w sumie pięcioro. Zatroskany ojciec mógł nie mieć czasu na intensywną pracę urzędniczą. A korespondencja dotycząca budowy zaczęła krążyć właśnie za jego kadencji.

Wiosną 1857 r. otrzymano upragnioną zgodę i miasto wystawiło na licytację oba budynki, stary ratusz i austerię. Ze sprzedawanej działki wydzielono jednak znaczną część przeznaczając ją pod przyszłą budowę. Przy zawieraniu umowy sprzedaży zgodziło się na przekazywanie należności w ratach. Nie stanowiło to większej różnicy gdyż okazało się, że uzyskana suma jest i tak zbyt mała by wystawić nowy budynek. Na realizację projektu trzeba było zaciągnąć pożyczkę.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Przypominamy, że rekordzista w sprawowaniu urzędu burmistrza Ludwik Krüger wytrzymał na tym stanowisku niespełna 20 lat i poprosił o etat ekspedytora soli. Pracujący kilkanaście lat później: Antoni Dojowski, Ludwik Referowski, Antoni Bystrzyński, Józef Bakliński, Jan Długoszowski, Józef Topolski, Jan Marcinkowski, Jan Konarzewski, Mikołaj Fedorow, Adam Affanasowicz, Franciszek Dąbrowski, Józef Jankowski, Lasocki, Stanisław Kuliczkowski, Jan Zaręba, podpułkownik Lembin i podporucznik Rosset, Włodzimierz Ostapienko, Mikołaj Siemionow nie pełnili swych funkcji zbyt długo, średnio niespełna 4 lata. Nie oceniając żadnego z wymienionych, ogólna tendencja była taka, iz wyżsi urzędnicy okresu po powstaniu listopadowym pojawiali się u nas na skutek tzw. negatywnego doboru. Oczywiście burmistrz w tym czasie nie był wybierany, lecz mianowany przez odpowiednie władze. Dobierano ich ze względu na uległość i odpowiednią współpracę z rządem, nie zwracano przy tym uwagi na status moralny i predyspozycje danej osoby. Im dalej od centrum, im mniej znacząca miejscowość, tym mniej ciekawi ludzie nią zarządzali. Przypominamy, że Nowy Dwór był w tym czasie niewielkim miastem prowincjonalnym, nieustannie nawiedzanym przez różnego rodzaju kataklizmy. Do tego stopnia nieatrakcyjnym, że pensja burmistrza wynosiła u nas jedynie około 350 rubli. Dla porównania jego odpowiednik we Włocławku zarabiał o 500 rubli więcej. Plasowaliśmy się więc na samym dole atrakcyjnych posad urzędniczych. Przy miernych dochodach pracy było dużo, a samo miasto do najspokojniejszych nie należało.

Jak wszędzie tak i u nas starano się o finansowe zabezpieczenie kasy miejskiej przed penetracją przez nieuczciwych urzędników Zarówno burmistrz, jak i kasjer miejski zobowiązani byli przed objęciem stanowiska wpłacić kaucję - najczęściej równowartość rocznej pensji. Zwracano ją, gdy zainteresowany odchodził ze swojego stanowiska. W razie śmierci urzędnika pieniądze te trafiały do jego rodziny. Oczywiście po wcześniejszym skrupulatnym rozliczeniu. Bywało, że zaistniałe niedobory spłacano jeszcze wiele lat po odejściu z urzędu.

W Aktach Rządu Gubernialnego Warszawskiego zachowało się kilka dokumentów dotyczących burmistrzów Nowego Dworu. Jak wyglądała instalacja nowego urzędnika na tym stanowisku możemy się przekonać czytając akta dotyczące służby Jana Nepomucena Konarzewskiego. Objął on posadę burmistrza w połowie kwietnia 1866 r. w obecności dozoru bóżniczego, ławników i mieszkańców. Przekazano mu przy tej okazji "Wykaz nieruchomej i ruchomej własności kassy miejskiej". Nie był on zbyt imponujący - do miasta należały: rzeźnia, jatki, ratusz, szopa na narzędzia strażackie, studnia i dwa areszty. Konarzewski przejmował pod opiekę szereg ksiąg, w tym: akta metrykalne chrześcijańskie i niechrześcijańskie, akta dotyczące budynków będących własnością kościoła ewangelickiego, akta dozoru bóżniczego i budowli doń należących. Na koniec pokwitował przekazanie "kajdan na nogi i ręce, butów i kapoty dla aresztantów" i praktycznie mógł zacząć urzędowanie.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

1871. Nowodworska Fabryka Fajansu i Porcelany.

Historia fabryki bierze swój początek w 1871 roku, kiedy to warszawski protestancki kupiec August Krüger (Kruger, Kryger) zakłada w Nowym Dworze fabrykę porcelany. Fabryka była zlokalizowana przy głównym trakcie wiodącym przez miasto do Warszawy w pobliżu carskich koszar (po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku przy ul. Paderewskiego 11 - obecnie Paderewskiego 7 na terenie Przychodni POZ). W latach 1873 - 1875 fabryka Krügera produkowała ceramikę stołową i galanteryjną. Wyroby trafiały głównie na rynek warszawski. Nie jest znany żaden znak fabryki z tego okresu. Od 1876 roku fabryka zaprzestała produkcji w związku z brakiem zbytu na swoje produkty. August Krüger poszukiwał w tym czasie nabywcy na swoją fabrykę. Trwa to kilka lat. W 1878 roku, na krótko, właścicielami fabryki zostają panowie Nolnikier i Gierszewskij, którzy po rocznych przygotowaniach uruchamiają produkcję. Również z tego okresu nie jest znany żaden znak fabryki. Fabryka pozyskiwała glinę do produkcji swoich wyrobów z Saksonii, Norwegii i Wielkiej Brytanii, a cała produkcja była zbywana w kraju w dużej części na rynku warszawskim. Przy zatrudnieniu, w roku 1879, 11 pracowników fabryka wyprodukowała wyroby za kwotę 5.000 rubli. Przez stację kolejową w Nowym Dworze przeszedł wówczas surowiec i wyroby gotowe fabryki o łącznej wadze 1800 pudów (1 pud=16,38 kilograma) = 29.484 kg.
W końcu 1879 roku właścicielem fabryki zostaje kupiec Michaił Nikołajewicz Mołczanow (Михаил Н. Молчанов). Z tego okresu znane znaki (marki), na wyrobach fabryki to wyciski rosyjskie "М. Н. Молчановъ" bez i z oznaczeniami cyfrowymi 2, 3 i 4. W późniejszym okresie drugi znak fabryki naśladował angielski herb z rosyjskim czerwonym napisem "М. Молчановъ Новы-Дворъ Варш; губ" - "M. Mołczanow Nowy Dwór Warsz. gub."

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Most na trasie drogi żelaznej Nadwiślańskiej oddany został do użytku w kwietniu 1877 r. Budowę rozpoczęto w 1875 r. Most projektował inż. Stefan Zieliński. Musiał on spełnić bardzo wysokie wymagania władz wojskowych. Podstawowe trzy były następujące: 1) by nie można go było łatwo zburzyć, ale łatwo naprawić; 2) most ma posiadać przejazd dla drogi konnej i wojska; 3) most nie może być prostopadły do nurtu rzeki.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Most kolejowo-drogowy, dziś istniejący w trzeciej odsłonie pod nazwą Mostu Pancera, powstał w 1877 roku jako część Drogi Żelaznej Nadwiślańskiej. Ponieważ jednak znajdował się w bezpośredniej bliskości twierdzy, jego kształt został zdeterminowany przez warunki zewnętrzne, czyli armię. To właśnie władze wojskowe wskazały konkretne miejsce, w którym można przerzucić przeprawę, oraz kąt - około 56 stopni - pod jakim przekroczy ona rzekę. Do tego projektanci konstrukcji dostali dodatkowe warunki do spełnienia - most miał mieć jak najmniejszą powierzchnię boczną i być stosunkowo niewrażliwy na pociski, w przypadku uszkodzenia łatwy do naprawy, a jezdnia drogowa nie mogła być węższa niż 28 stóp, czyli około 8,5 metra.

Ustalono więc, że przęsła zostaną wykonane z kratownic typu holenderskiego (miały stosunkowo najrzadszą kratę, były lekkie, a w razie uszkodzenia wspornika można go było tymczasowo zastąpić zwykłą drewnianą belką), natomiast jezdnia znajdzie się nad torowiskiem (puszczenie jej obok torowisko wymagałoby znacznie dłuższych, ciężkich do wykonania filarów). Prace budowlane nie przebiegały jednak bez zakłóceń. Nie przewidziano na przykład cofnięcia się lodów od strony Wisły - izbice chroniły rusztowania jedynie od strony Narwi.

"Takie niespodziewane uderzenie [lodu] spowodowało ważne szkody: most tymczasowy i rusztowania około skrzyni [kesonowej] zostały zniesione, blachy skrzyni uległy pogięciu i zostały porozdzierane, a na koniec gwałtowne podmycie dna z jednego boku skrzyni sprawiło znaczne pochylenie się tejże - tak, że groziła ona zupełnem wywróceniem". Miejsce podmycia zasypano kamieniami, a po opadnięciu wody zabrano się za prostowanie skrzyni - do jej wnętrza wpuszczono sprężone powietrze, a do ścian zaczepiono łańcuchy. "Każdy z łańcuchów umocowany był na belkach drewnianych, ułożonych no rusztowaniu nad skrzynią i naciąganych za pomocą śrub obracanych kluczami". W efekcie zamiast w ciągu roku 1876, budowa została zakończona dopiero w kwietniu 1877.

Most, zaprojektowany przez Stefana Zielińskiego, miał 267 metrów długości i składał się z trzech głównych kratowych przęseł po 75 metrów oraz dwóch skrajnych blachownicowych po 4,5 metra, ułatwiających wprowadzenie drogi na szczyt przeprawy. Spośród czterech posadowionych na kesonach przęseł tylko dwa środkowe były wyposażone w izbice. "Kamienie ciosowe na okrągłej części filarów oraz na izbicach wyrobione są z granitu szląskiego, na prostej zaś części filarów z granitu polnego. Ciosy z granitu polnego są tańsze, a dwa kolory, rysujące się na filarze, przyczyniają się bardzo do jego upiększenia".

Za to ewentualne wysadzenie mostu nie przedstawiało najmniejszego kłopotu. "We wszystkich czterech filarach, jak również i w przyczółkach, pozostawiono otwór minowy okrągły stopowej średnicy, ciągnący się od góry przez całą wysokość muru aż do zera rzeki. Otwory powyższe zostały wykonane na żądanie władzy wojskowej, dla rozsadzenia prochem fundamentów mostu w razie potrzeb".

Dzisiejsza OSP powstała jako Straż Ogniowa Ochotnicza w 1880 r. Jednak pierwsze posiedzenie Rada Nadzorcza Towarzystwa odbyła dopiero 23 stycznia 1881 r. a otwarcie straży nastąpiło 6 czerwca tego samego roku. Żadna z tych dat nie jest stuprocentowo pewna. Jeszcze rok później prasa zapowiadała, że nowodworzanie mają zamiar założyć w mieście oddział straży. Takie dwuletnie opóźnienie było mało prawdopodobne gdyż w tym czasie druhowie byli już po kilku samodzielnych akcjach.

Ponieważ miasto było wówczas wielonarodowościowe i wieloreligijne nowe stowarzyszenie w pełni odzwierciedlało to zjawisko. Katolicy, ewangelicy, prawosławni i Żydzi działali w tym wypadku nadzwyczaj jednomyślnie.

Podstawowym problemem jaki stanął przed organizacją był brak funduszy. Na pierwsze potrzeby zebrano od członków honorowych zaledwie 93 ruble. Ofiarodawcami tej sumy byli panowie: Kokowski, Mieller, Bajer, Bużniecow, Sawielukow, Dubeltowicz, Hom, Behrens, Cukier, Jungwic, Goldfenig, Nikitin, Eliaszewicz, Bundszeit, Perec, Czekalski, Frenkiel, Iwanow, Fabijan, Zawadzki, Bermann, Poliker, Boetcher, Aszenheim, Borensztejn, Brandt, Fejgin, Zakrzewska, Bohlen, Frydman, Szweitzer oraz Fabryka Fajansu.

Była to zbyt mała suma, by zakupić mundury dla niezamożnych druhów, funduszy brakowało nawet na zakup toporów, lin i innych potrzebnych sprzętów. Powoli rozwiązywano problemy. Dla podreperowania budżetu zorganizowano "wieczór tańcujący", zysk wyniósł 121 rubli 78 kopiejek, co zaspokoiło pierwsze potrzeby Stowarzyszenia. Na dodatek Straż otrzymała "od magistratu miasta wszystkie narzędzia, kosztem kasy miejskiej sprawione". W sumie oddział posiadał: "sikawkę ręczną ssąco-tłoczącą na taczkowym wózku, toporów 16, kasków 36, bluz 25, pasów z klamrami 26, linek z hakami i kółkami 16, trąbkę sygnałową, trąbki alarmowe 2, chorągiewkę i chomonty 4". Ponadto 3 sikawki, 10 beczek, przyrząd ratunkowy dla ludzi, 10 różnych drabin, 7 bosaków, 12 wiader, 4 pochodnie i latarnie.

Oczywiście sam sprzęt to nie wszystko, najważniejsi byli ludzie. Straż nowodworska liczyła 79 członków czynnych i 32 honorowych. Wspomniana Rada Nadzorcza składała się z najznamienitszych obywateli Nowego Dworu. Przewodniczącym był Ludwik Behrens - pastor, członkami: Mołczanow - naczelnik Straży Ziemskiej, Franciszek Dąbrowski - ówczesny burmistrz miasta. Do Rady wybrano również Tomasza Kolasińskiego, Alfreda Fabiana, Ernesta Bundszeita, Wilhelma Bacha, Karola Tytz i Abrama Cukier. W zarządzie byli również naczelnik straży Robert Mergenthaler i brandmajster Władysław Piechocki.

Druhowie skupieni byli w pięciu oddziałach. Pierwszy skupiał toporników, byli to naczelnik oddziału Feliks Frankowski oraz Kremer, Jaszke, Milsztejn, Pękrzykowski, Montelatycy, M. Gorycki, Rudniew, Jungwic, Kołodziejczyk, Hopfer, Ociecki, Blanlensztejn, Dzwonkowski, Aprops, Golejewski, Żółtawski, Nasiłowski, Rajnsz, Górecki, Czarnecki.

Drugi oddział obejmował tzw. pompierów; ich naczelnikiem był wspomniany już Robert Morgentaler a należeli doń: Less, Brejter, Płatnikow, Sobolewski, Simon, Gołębieski, Sztobe, Pucatow, Karwowski, Błyszczakowski, Grzenberg, Górecki, Szreder, Kupersztejn, Abramowicz, Kołodziejczyk.

Trzeci oddział zajmował się dostawą wody a przewodził mu Karol Tytz. Członkami byli: Liedtke, Więcławski, Tuczyński, Florczak, Janiszewski, Dyttus, Geppert, Wielkanoc, Flemke, Mit, Jaźwiec, Sawicki, Kosucki, Kozłowski.

Czwarta grupa "ratowała rzeczy" czyli zabezpieczała płonące mienie. Byli w niej Alfred Fabian - naczelnik oddziału oraz Reguł, Olikowski, Fajfer, Bogacz, Szczepański, Tycz, Boetcher, Witt, Rydzewski, Jungwic, Melc, Markwart.

Ostatni oddział zabezpieczał teren podczas akcji. Jednym z jego zadań było usuwanie gapiów. Tworzyli go: naczelnik -Wilhelm Bach, Ernest, Brzeziński, Kaszyński, Krauze, Wicke, Kuźmiński, Ditrich.

W pierwszym roku swojej działalności nowodworska Straż Ogniowa odbywała ćwiczenia na terenie miejscowej szkoły miejskiej, początkowo co dwa tygodnie, później raz na miesiąc. Na akcję wyjeżdżali wówczas czterokrotnie.

Rok 1882 podsumowano już całkiem optymistycznie, stwierdzając że nowodworska Straż Ogniowa liczy 80 członków czynnych odpowiednio umundurowanych i wyposażonych. Niestety ze wspomnianych 80 druhów znamy nazwisko tylko jednego - naczelnika Władysława Piechockiego. W tym roku zanotowano przynajmniej jedną dużą akcję. Z nieznanej przyczyny wybuchł pożar w fabryce fajansu. Mimo interwencji straży zniszczony został główny budynek, znaczna ilość wyrobów, a co gorsza zginął jeden robotnik.

W kolejnych latach liczba strażaków rosła. Organizacja zdecydowała, że czas najwyższy wybudować dla naszych ochotników remizę. Na inwestycje potrzebne są jednak pieniądze. Tak jak w poprzednich latach zdecydowano się zebrać je w wypróbowany sposób. W karnawale 1885-86 strażacy zorganizowali bal. Wzięło w nim udział ponad 200 osób. Wpływy przekroczyły najśmielsze oczekiwania. Dochód z wejściówek wyniósł 150 rubli, a z bufetu 300. Zbudowana z drewnianych bali remiza stanęła przy Placu Solnym, wzdłuż dzisiejszej ulicy Daszyńskiego.

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych XIX w. straż nowodworska interweniowała wielokrotnie. Zazwyczaj chwalona była za szybkość działania. Tak było w 1886 r. gdy miasto dotknęła seria pożarów i rok później gdy razem ze strażą ogniową z Twierdzy i wojskiem gasili pożogę w Kolonii Modlin. Podobnie rzecz się miała podczas wielkiej pożogi z 1888 r. Mimo iż spaliła się znaczna część miasta druhowie nowodworscy spisali się bez zarzutu. Rozmiar tej ostatniej tragedii oraz kolejne klęski, w których oprócz domów prywatnych i zabudowań gospodarczych spłonęły młyn i sąd pokoju, w pełni uświadomiły, że coś jest nie tak jak być powinno. Po raz kolejny pojawiły się braki w sprzęcie.

Czy tak jak w poprzednich latach fundusze na nowy sprzęt zdobywano urządzając bale tego nie wiemy. Pewną nowością było natomiast organizowanie przedstawień teatralnych. Prawdopodobnie ta sama grupa osób w ciągu dwóch kolejnych lat wystawiała sztuki w szopie straży przerobionej na salę teatralną. W 1892 r. zysk z wejściówek wyniósł 100 rubli. Jesienią następnego roku grupa amatorska złożona z państwa Łozowskich, Chełmońskich, Behrensów i Flattów wystawiła dwie jednoaktówki "Na przekór" i "Dwóch głuchych". Artystami byli czołowi obywatele Nowego Dworu mający rodzinne powiązania ze strażą. Przedstawienie uświetnił śpiew pani Dubeltowicz i pana Cieślewskiego. Na co konkretnie wydano zarobione w ten sposób pieniądze nie wiemy, zachowany spis sprzętu posiadanego przez drużynę pochodzi bowiem dopiero z okresu o 10 lat późniejszego. Na wyposażeniu straży były wówczas 4 sikawki ręczne, 12 beczek, 8 drabin prostych.

Na początku XX w. prawie o połowę zmalała liczba członków nowodworskiej straży. Był to skutek oddzielenia się od dotychczasowej drużyny druhów pochodzenia żydowskiego. Utworzyli oni własny oddział, kierujący się nieco innymi przepisami. Ze względu na nakazy religijne zabraniające im wykonywania jakiejkolwiek pracy w dni szabatu albo nie wyjeżdżali do pożarów w soboty, albo musieli na działanie w tym dniu otrzymać zgodę rabina.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Jej początki datują się na rok 1880. Nowy Dwór znajdował się wówczas w granicach guberni warszawskiej, jednej z dziesięciu jakie powstały po zlikwidowaniu przez Cara Aleksandra II autonomii Królestwa Polskiego i utworzeniu w jego miejsce Kraju Nadwiślańskiego. To wówczas holenderski przemysłowiec Willem Albert Scholten rozpoczął prace nad poszukiwaniem miejsca dla drugiej fabryki przetwórstwa ziemniaków (mąki ziemniaczanej i jej pochodnych) w Rosji. Miała być to jego druga inwestycja na terenie carskiej Rosji. Pierwszą fabrykę założył w Piotrkowie w roku 1872. Rosyjski Kraj Nadwiślański był trzecim krajem, w którym firma Scholten, pierwsza w Holandii międzynarodowa korporacja z siedzibą w Groningen, została bezpośrednim inwestorem zagranicznym. Nastąpiło to trzy lata po wprowadzeniu firmy na rynek niemiecki i dwa lata po wejściu na rynek cesarstwa austro-wegierskiego. Ważnym warunkiem było ulokowanie fabryki w miejscu, dzięki któremu zakup ziemniaków byłby łatwiejszy niż w Piotrkowie oraz bliskość linii kolejowej i rzeki (takie lokalizacje miały wszystkie fabryki koncernu). Wybór padł na Nowy Dwór, miejscowość leżącą niewiele ponad 30 km na północny wschód od Warszawy. Nowy Dwór był położony u zbiegu rzek Wisły, Narwi i Wkry oraz posiadał dogodne połączenie kolejowe. Z Nowego Dworu Koleją Nadwiślańską można było dojechać do Warszawy i Gdańska, a stamtąd rozpościerały się szlaki kolejowe do Berlina, Wiednia, Petersburga, Moskwy, Kijowa i Odessy. Nie bez znaczenia była bliskość rynku zbytu w Warszawie.
Miasto nie dysponowało jednak gruntami pod budowę fabryki dlatego Scholten zakupił od zarządu niedalekiej wsi, Okunin, w gminie Góra działkę nad Narwią o powierzchni około 16 mórg. W październiku 1880 roku projekt przygotowany w siedzibie firmy w Holandii był gotowy. Fabryka w Nowym Dworze była podobna do budowanej w tym samym czasie fabryki w Olmütz w Austrii. Dyrektorem budowy został inżynier Buttinger. organizacja i finansowanie fabryki odbywały się według sprawdzonego planu: holenderski architekt, holenderski zarząd i finansowanie z własnego kapitału. Podczas budowy fabryki i przy jej kolejnych rozbudowach Scholten musiał zawsze liczyć się z surowymi przepisami budowlanymi twierdzy Nowogieorgiewskiej (Modlińskiej).

1880. Na zdjęciach położenie krochmalni i plan sytuacyjny fabryki.

Właściciel fabryki W.A. Scholten nadał fabryce nazwę "Narew" od rzeki, nad którą była usytuowana. Jak wyglądała fabryka? Wiemy z dwóch tablo litografii Waltera Ochsa, na których zamieszczono wykonane przez niego litografie wszystkich fabryk Scholtena istniejących w latach 1839-1889 (na jednej z nazwą tylko miasta i na drugiej z nazwą "Narew"). Umiejscowienie budynków na planie sytuacyjnym zgadza się z budynkami zamieszczonymi na litografii Waltera Ochsa, z tym że fabryka na litografii jest dwukrotnie większa. Może to oznaczać, że w późniejszym okresie dokupiono więcej ziemi i fabrykę rozbudowano. W fabryce produkowano oprócz mąki ziemniaczanej i syropu skrobiowego również różne rodzaje cukru ziemniaczanego.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Fabryka w Nowym Dworze od początku odnosiła sukcesy. Niewątpliwie można było to zawdzięczać dobremu usytuowaniu. Łatwo było na tych obszarach kupić ziemniaki, nie było także problemów z transportem. Ziemniaki zwożono trzema rzekami i pięcioma liniami kolejowymi za rozsądną cenę. Ziemniaki sprowadzano wówczas głównie ze wschodnich obszarów na linii kolejowej Mława - Nowy Dwór - Lublin. W sezonie 1881/1882 w Nowym Dworze przerobiono 21.400 kg ziemniaków. Skup ziemniaków w imieniu W.A. Scholtena dla fabryki prowadził Edward Bieniewski z Warszawy. Fabryka rosła szybko i w rezultacie była dużo większa niż fabryka w Piotrkowie. Oprócz mąki ziemniaczanej produkowano w niej również jej pochodne: syrop skrobiowy, sago, różne rodzaje gumy (dekstryny), barwniki, cukier kandyzowany czy pańską skórkę. Produkty z Piotrkowa i Nowego Dworu sprzedawano od połowy lat osiemdziesiątych XIX wieku przede wszystkim w Polsce pod zaborem rosyjskim i w europejskiej części Rosji, na zachód od linii Petersburg - Moskwa - Krym. Najważniejszymi miastami, do których dostarczano produkty były Warszawa, Łódź, Petersburg i Moskwa. W tych miastach fabryka wynajmowała magazyny, aby dostawy przebiegały gładko. Szczególnie dobrze sprzedawały się pochodne nie było jednak popytu na mąkę. Ważnymi klientami fabryki w Nowym Dworze były między innymi: Farmaceutyczne Towarzystwo Handlowe w Petersburgu, duża fabryka papieru w Pabianicach i kilka fabryk włókienniczych w Łodzi. Ale produkty Scholtena dotarły nawet do Odessy i Rostowa nad Donem. Ze względu na dobry kurs rubla opłacalny okazał się eksport produkcji. Eksportowano głównie do Niemiec, za pośrednictwem niemieckiego biura firmy w Brandenburgii. Prowadzone były także bezpośrednie dostawy do agenta Van Koningsveld w Hamburgu, a za jego pośrednictwem do Wielkiej Brytanii i Belgii.

Ogłoszenie z 1881.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

W 1804 r. w Księstwie Warszawskim zaczął obowiązywać francuski kodeks prawa cywilnego, tzw. Kodeks Napoleona. Ponad 20 lat później uzupełniono go przepisami Królestwa Polskiego i taki stan trwał do momentu odzyskania przez Polskę niepodległości. Przepisy te regulowały m.in. kwestie alimentacyjne, określały kto i w jakich okolicznościach ma zabezpieczyć finansowo dzieci. Przepisy definiowały również status potomstwa. Dzieci dzieliły się na: prawe, czyli zrodzone w małżeństwie; mające nieco mniejsze prawa potomstwo naturalne, urodzone przed ślubem rodziców; dzieci pozamałżeńskie uznane przez ojców, które miały praw jeszcze mniej; praktycznie wszelkich praw pozbawione były dzieci, których ojców określano jako nieznanych. W trzech pierwszych z tych kategorii dzieci podlegały alimentacji. Alimenty obliczano biorąc pod uwagę, jaka część majątku przypadałaby na dziecko w przypadku podziału dóbr posiadanych przez ojca.

Takie były założenia i teoria, nie oznaczało to jednak, ze powyższe przepisy miały swoje odzwierciedlenie w praktyce. Jeżeli sprawa o alimenty trafiała na wokandę, to najczęściej kierowano ją do sądu cywilnego, a nie jak stanowiły przepisy przed sąd kryminalny.

W metrykach chrześcijańskich najczęściej wpisywano status zgłaszanego dziecka. W rodzinach żydowskich było różnie. Znaczny procent związków małżeńskich był legalizowany dopiero, gdy wymagały tego okoliczności finansowe. Przy okazji uznawano wówczas zrodzone wcześniej dzieci. Przez wieki w Nowym Dworze tzw. dzieci pozamałżeńskich w rodzinach chrześcijańskich rodziło się corocznie około 2%. Jednak po raz pierwszy w historii Nowego Dworu matka takiego dziecka wystąpiła do sądu o przyznanie alimentów, prawie 80 lat po ustanowieniu odpowiednich przepisów. Jej czyn był nie tylko rewolucyjny jak na stosunki nowodworskie, ale również poruszył całą ówczesną palestrę Królestwa Polskiego.

Na przełomie lutego i marca 1881 r. pierwszy wydział sądu kryminalnego w Warszawie miał rozpatrzyć skargę Emilii S. z Nowego Dworu. Sprawa stanowiła ewenement na ówczesne czasy, bo po pierwsze, jak mówiliśmy, sprawy o alimenty były nadzwyczaj rzadkie, po drugie oskarżony był człowiekiem niezamożnym. Oskarżycielka również nie należała do osób bogatych. Zastanawiało więc, kto finansował proces i pojawiało się pytanie, czy w tym wypadku nie chodzi bardziej o dumę urażonej kobiety. Cała historia rozpoczęła się około 5 lat wcześniej. Adam T., kawaler, robotnik pracujący w fabryce poznał pannę Emilię S. Młodzi spodobali się sobie, spotykali się przez jakiś czas. Adam przyrzekał małżeństwo. Jak twierdziła Emilia, dano na zapowiedzi, jednak do ślubu nie doszło. Narzeczeni rozstali się. Pannie Emilii jako pamiątka po wielkiej miłości pozostała córeczka. Adam T. zawarł związek małżeński z kimś innym, dziewczyna pozostała sama. W tej sytuacji wystąpiła do sądu z prośbą o wyznaczenie alimentów należnych jej już czteroletniemu dziecku. Sąd uznał, że zarabiający około 25 rubli miesięcznie oskarżony powinien płacić na córkę 4 ruble. Dodatkowo oboje rodzice mieli odbyć pokutę kościelną. Wydawać by się mogło, że sprawa została załatwiona, jednak tak się nie stało.

W ciągu roku na wokandę trafiało zaledwie kilka zagadnień tego typu, sytuacja, gdy oskarżonym był człowiek żonaty była jeszcze rzadsza. Przed prawnikami pojawiły się nieprzewidziane wcześniej problemy. Córeczka Emilii i Adama nie była dzieckiem prawym, nie można jej było uznać za dziecko naturalne, więc prawa miała bardzo ograniczone. Najprawdopodobniej nie było to także dziecko uznane. Zastanawiano się więc, czy orzeczenie o przyznaniu alimentów pociąga za sobą w przyszłości partycypację w spadku po Adamie T. Kolejnym pytaniem, jakie zadawali prawnicy była kwestia, czy w powyższej sytuacji alimenty w ogóle powinny być przyznane. Problemem była też pokuta jakiej mieli się poddać oskarżony i powódka. Część prawników uważała, że przyznanie alimentów osobie, która podlega karze może być paradoksalnie uznane jako wynagrodzenie za czyn, za który jest ukarana. Mimo że sprawa rozgrywała się w XIX w. odzywały się również głosy profeministyczne. Tzw. "nowatorzy" uważali, że alimenty są dla mężczyzny dalszym ciągiem kary i dodatkiem do pokuty. O dziwo, ten sam tok myślenia przedstawiali  konserwatyści argumentując, że w wypadku przyznania alimentów ojciec dziecka ponosi podwójną karę. Roztrząsano aspekty filozoficzne i etyczne czynu i wyroku. Nie wiemy, czy Emilia S. dostała przyznane 4 ruble, jednak jej sprawę uznano za znaczący krok w walce o prawa kobiet i dzieci.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Jedną z zapomnianych postaci Nowego Dworu jest aptekarz, magister farmacji Szymon Fabian. Postać z panteonu sław polskiej farmacji - naukowiec i praktyk. Przypomnijmy sobie jego osobę, jego rodziny, ich dokonania i wkład w Polską naukę. A jak to się zaczęło? Pierwsza apteka w Nowym Dworze musiała istnieć już przed rokiem 1820. Jej właścicielem był Teodor Sobolewski, który zmarł prawdopodobnie na początku 1825 r. o czym świadczy wiadomość zamieszczona w "Kurjerze Warszawskim" z 22 marca tego roku.Jakie były dalsze losy apteki przez kolejne 8 lat? Prawdopodobnie mieszkańcy i załoga twierdzy musieli korzystać z aptek w Warszawie lub Płońsku. I tutaj pojawia się postać - Szymona Karola Teodora Fabiana. Urodził się 25 listopada 1802 r. w Poznaniu w rodzinie żydowskiej. Praktykę zawodową zdobywał w Gdańsku w aptece Krukenberga. Tam też zdał egzamin na stopień pomocnika aptekarza. W wieku 21 lat (1823 r.) dokonuje konwersji zmieniając wyznanie na protestanckie. W 1828 r. ukazuje się jego pierwsza praca naukowa w "Leo Magazin" pt. "Über die Zersdzung des Sublimats durch einige Pflanenstoffe" oraz "Über des Verhalten des Calomels zu einiger andern Staffen". Następnie przenosi się do Warszawy i rozpoczął studia na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim. Po ich ukończeniu w 1829 r. z tytułem prowizora dzierżawi aptekę Heinzingów, a następnie kierował apteką Ulbrichta na Starym Mieście. W celu uzyskania pełnego wykształcenia farmaceutycznego wyjeżdża na studia do Berlina, które kończy z tytułem magistra farmacji. Po powrocie do Warszawy w 1831 r. zostaje na krótki czas asystentem lekarza i farmaceuty dr Teodora Heinricha w katedrze Chemii Technologicznej w Instytucie Agronomicznym na Marymoncie. Prawdopodobnie w tym okresie Szymon Fabian dokonał tłumaczenia na język polski "Pharmacopoeia Regni Poloniae", pierwszego lekopisu polskiego wydanego jednak po łacinie. Znalezione w rękopisie tłumaczenie na język polski nosi tytuł "Farmakopea Polska" i nigdy nie ukazało się w druku choć było pierwszym znanym tekstem, stanowiącym próbę zastosowania języka polskiego do obowiązującego lekopisu. W 1833 r. Szymon Fabian osiadł w Nowym Dworze, gdzie zakupił przy ówczesnej ulicy Spokojnej lub Wesołej dom, w którym otworzył własną aptekę i urządził w niej laboratorium. Nie wiadomo czy był to ten sam dom, w którym mieściła się do 1925 r. apteka Sobolewskiego. W akcie erekcyjnym apteki z 23 sierpnia 1833 r. znajduje się zapis: "(…) Kom. Rząd. Spr. Wew. Duchownych i Oświecenia Publicznego …udziela p. Sz. Fabianowi pozwolenia do wolnej praktyki w stopniu Magistra Farmacyi i założenia apteki w mieście Nowy Dwór". W Nowym Dworze poznaje Augustę Ludwikę (Bertę) Jacobi (ur. 1815 r. - zm. 1862 r. i została pochowana w Nowym Dworze) córkę nowodworskiego lekarza dr medycyny Teofila Jacobiego, z którą bierze ślub. Fabian był zamiłowanym florystą, a wkrótce stał się wielkim znawcą fauny mazowieckiej. W roku 1835 wspólnie z dr Teodorem Heinrichem wydają własnym sumptem, w drukarni Łątkiewicza, dwutomowy podręcznik "Farmacya". Tom pierwszy zawiera początki botaniki i farmakologii, tom drugi część praktyczno-chemiczną. Do roku 1870 był to jedyny pełny podręcznik w języku polskim z zakresu farmacji zawierający informacje zarówno naukowe jak i praktyczne. W roku 1836 przychodzi na świat pierwsza córka Fabianów Henrietta, która umiera na skutek ciężkiej choroby w 1846 r. i zostaje pochowana na cmentarzu ewangelickim w Nowym Dworze. W latach następnych w Nowym Dworze przychodzą na świat kolejne dzieci Fabianów: w 1843 r. Alfred (data śmierci nieznana), w 1846 roku Oskar (zm. 1899), w 1848 Aleksander (zm. 1910) i w 1850 córka Maria (zm. 1877). W 1844 roku wydany zostaje przez Fabiana, także własnym sumptem w drukarni M. Chmielewskiego, suplement do podręcznika "Farmacya" zawierający dalszy ciąg farmakologii. Od roku 1848 Szymon Fabian prowadził "Dziennik Apteki".
W 1852 r., po 17 latach przerwy, poświęconej udoskonalaniu i uzupełnieniu nowymi osiągnięciami nauki o lekach, ukazuje się II poprawione wydanie dwutomowego podręcznika "Farmacya" tym razem już autorstwa i nakładem samego Szymona Fabiana. Tom pierwszy zawiera początki botaniki i zoologii, chemię organiczną i farmakognozją (lecznicze właściwości roślin), tom drugi zawiera informacje z zakresu chemii nieorganicznej i farmacji w ścisłym znaczeniu. Tom trzeci podręcznika Fabian wydaje w drukarni Banku Polskiego w roku 1858. Trzytomowe dzieło zawierało ponad 1400 stron. We wstępie do swojego podręcznika tak określił pojęcie "farmacja". "Farmacja czyli sztuka aptekarska ma na cel poznawanie, zbieranie i przechowywanie surowych leków ze wszystkich królestw natury, oraz stosowne ich przerabianie; dlatego można ją podzielić na naukę trudniąca się poznawaniem surowych leków, czyli farmakologię i na naukę, która ich przerabianiem się zajmuje, czyli Farmację właściwą". Większość receptur podana w jego podręczniku była sprawdzona doświadczalnie w jego nowodworskim laboratorium, które było jednocześnie jedną z najlepszych placówek szkolących młodych adeptów polskiej farmacji. Udzielał im także pomocy finansowej, a po śmierci swojej córki Marii w 1877 r. dla uczczenia jej pamięci ufundował stypendium jej imienia. Przez szereg kolejnych lat stypendium to pozwoliło wielu studentom farmacji na ukończenie studiów. W 1857 r. utworzona zostaje Akademia Medyko-Chirurgiczna w Warszawie - była to pierwsza, po zawieszeniu (a następnie zamknięciu) przez cara wszystkich uczelni wyższych po powstaniu listopadowym 1831 r., uczelnia wyższa w Królestwie Polskim - której władze w 1858 r. wystąpiły z wnioskiem o objecie przez Fabiana katedry farmacji. Ten jednak nie przyjął proponowanego mu stanowiska. Był najlepszym kandydatem na to stanowisko gdyż poza autorstwem podręcznika, prowadzoną praktyką aptekarską doskonale prowadził nauczanie młodych farmaceutów. Jest stałym współpracownikiem "Pamiętnik Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego", gdzie m.in. zamieścił artykuł "O sztucznych wodach morskich". W 1882 r. Szymon Fabian obchodził 65 lecie pracy zawodowej i 80 lecie urodzin. Z tej okazji doceniając otoczonego powszechnym szacunkiem, cenionego naukowca Warszawskie Towarzystwo Farmaceutyczne nosiło się z zamiarem uczczenia obu tych rocznic. Skromny jak zwykle aptekarz prosi o nie organizowanie uroczystości, a zebrane na ten cel pieniądze zaproponował aby przeznaczyć na wspieranie ubogich studentów farmacji. W ten sposób postało stypendium jego imienia. Mieszkając i pracując w Nowym Dworze włączył się także w nurt działalności społecznej. Był inicjatorem i założycielem kasy oszczędnościowo pożyczkowej w mieście.
Szymon Fabian nękany chorobami dożył sędziwego wieku 83 lat z czego 52 lata spędził w naszym mieście. Zmarł w dniu 18 kwietnia 1885 r. w Nowym Dworze. Został pochowany obok żony i córki na tutejszym cmentarzu ewangelickim. Pogrzeb miał charakter uroczysty z udziałem tłumów farmaceutów z całego kraju. "…Szymon Fabian to żyjąca kronika naszego zawodu, tradycja półwiekowych dziejów naszej farmacji, to kierownik naukowy całego ówczesnego pokolenia farmaceutów, a nade wszystko wykształcony aptekarz, który potrafi ł wybornie połączyć teorię z praktyką…" tak określił go słowami ówczesny prezes Towarzystwa Farmaceutycznego Warszawskiego H. Hubert. Warszawskie Towarzystwo Farmaceutyczne ze składek aptekarzy ufundowało marmurowe popiersie Szymona Fabiana, dłuta Teofila Godeckiego, które stanęło w sali posiedzeń Towarzystwa.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

O tym, że rok 1888 był dla mieszkańców Nowego Dworu szczególnie niepomyślny pisaliśmy już wielokrotnie. Jedną z klęsk, jakie wówczas nawiedziły nasze miasto był katastrofalny pożar. Zaczęło się od jednej iskry, a w efekcie spłonęło około 400 budynków, czyli prawie połowa zabudowy. Straty szacowano na sumę 250 000 rubli. Ponad 2 000 osób straciło dach nad głową i środki do życia. Po podsumowaniu strat nowodworzanie zajęli się odbudową miasta.

Dopiero po pewnym czasie, gdy życie troszkę znormalniało, pojawiło się pytanie: Dlaczego straty były tak duże? Przeanalizowano przebieg zdarzeń i ustalono, że pierwszym winowajcą był zarząd miejski. Urzędnikom wytykano, że pozwolili na umieszczenie w sąsiednich posesjach kuźni i zakładu powroźniczego. Iskra z pierwszej miała świetne podłoże wśród pakuł rozrzuconych w drugim. W tym wypadku zarząd miasta wskazywał, że oficjalnie przyjętą przyczyną pożaru było przypadkowe zaprószenie ognia. Twierdzono, że ukazał się on na strychu domu Lejby Brodowskiego, gdzie mieścił się skład konopi należący do Judki Borenstejna (kilka minut po tym, gdy odwiedziła to miejsce żona powroźnika Małka Borenstein). Pożar miała wywołać iskra ze źle zabezpieczonej latarni, którą posługiwała się kobieta. Ludzie mówili jednak swoje - zawiniło nieodpowiednie sąsiedztwo.

Nowodworska Straż Ogniowa zbierająca początkowo pochwały za dzielną postawę, po dokładnej analizie wypadków usłyszała, że ich akcja odniosłaby sukces gdyby nie braki w wyposażeniu. Było zbyt mało narzędzi ratunkowych, sikawka jak zwykle była popsuta, a w jedynej publicznej studni nie było wody.

Największa krytyka spadła na warszawską straż, która przybyła nowodworzanom z pomocą. Pożar wybuchł około 18.00, warszawiacy dotarli dopiero o 1.30 w nocy. Droga z Warszawy trwała ponad 7 godzin. Spowodowane to było kilkoma przyczynami. Co prawda informacja o trudnej sytuacji w Nowym Dworze przesłana telegraficznie dotarła do Warszawy dość szybko, ale później pojawiły się trudności biurokratyczne i tzw. obiektywne.

Straż z miasta gubernialnego mogła wyjechać jedynie za zezwoleniem oberpolicmajstra, a ten był nieobecny. Zanim go znaleziono minęło nieco czasu. Gdy zezwolenie zostało wydane okazało się, że kolej nie dysponuje odpowiednim taborem. Należało poczekać na dostarczenie dwóch wagonów pasażerskich przeznaczonych dla strażaków i siedemnastu towarowych dla sprzętu  ratunkowego i koni. Od 20.45 oddział straży z Nowego Światu, pół oddziału z warszawskiego ratusza oraz sikawka parowa czekali na dworcu pod czujnym okiem naczelnika straży Sergiusza Curikowa i oberpolicmajstra pułkownika Mikołaja Kleigelsa. Dla obu panów były to początki działalności na tych stanowiskach. Po podstawieniu pociągu, jeszcze w trakcie załadunku nastąpiła drobna zmiana. Decydenci zmienili rozkaz. Oddział ratuszowy miał pozostać w całości w Warszawie. Całkiem prawdopodobne, że tę część oddziału ratunkowego należało wyładować, a nawet jeżeli nie, to i tak ta decyzja opóźniła wyjazd. Skład wyruszył z Warszawy około 22.30 i bez przeszkód dojechał do Nowego Dworu. Beczkowozy i wozy strażackie zostały wyładowane na stacji. Pozostawało dotarcie do miejsca pożogi. Jednak w połowie drogi wozy utknęły w piaszczystym podłożu. Wyciągnięto je dopiero po półgodzinnych wysiłkach, a w tym czasie miasto płonęło.

W ocenie akcji znaleziono tylko jeden pozytywny szczegół. Na wielkie podziękowania zasłużył naczelnik nowodworskiej stacji kolejowej Dymowski. Zorganizował on swoich podwładnych oraz robotników z fabryki krochmalu. Wyposażył ich w sikawki zabrane ze stacji i zorganizował skuteczne działanie. Stwierdzono, że dzięki tej grupie ludzi udało się uratować jedną z dzielnic miasta.

Być może wskazanie powyższych niedociągnięć akcji ratunkowej miało jakieś konsekwencje. Być może ktoś został ukarany, ktoś wprowadził zmiany w procedurach lub chociażby doprowadził studnię do stanu używalności. Tego niestety nie wiemy. Podejrzewać możemy, że w tym wypadku jednak zbyt dużo się nie zmieniło. 

Świadczyć o tym może fakt, iż na jesieni w mieście wybuchł kolejny pożar, który przyniósł duże, choć już nie tak ogromne straty. Zapewne ich ograniczenie wynikało z tego, że w Nowym Dworze właściwie nie miało się już co palić.

Ten drugi pożar zaczął się 7 października około 7.00 rano w oborze Peltera Abramowicza, na posesji "obywatela Lidtke/Lüdke" i szybko przeniósł się na dom stojący od ulicy. Zawiadomieni biciem dzwonów mieszkańcy miasta, nauczeni doświadczeniem sprzed kilku miesięcy, rzucili się do wynoszenia na ulice ruchomego dobytku. Akcja straży pożarnej zakończyła się dopiero  około godziny 23.00. Oprócz wszystkich zabudowań Ludwika Lidtke/Lüdke spłonęły dwa domy frontowe, dwie oficyny, czyli domy w podwórku oraz zabudowania gospodarcze należące do rodziny Hornów. Domy te były uważane za najpiękniejsze w mieście. Wśród spalonych budynków był sąd pokoju, mieszczący się w jednopiętrowym domu Augusta Horna oraz mieszkanie sędziego. Zdołano uratować akta sądowe i przeniesiono je do magistratu. Z dymem poszedł jeden z bogatszych sklepów galanteryjnych należący do Mundlaka, a także będący jego własnością skład nafty i produktów przeznaczonych dla wojska. Dach nad głową straciło czterdzieści rodzin. Akcja gaśnicza, jak wiemy, trwała kilkanaście godzin. To, że uratowano dokumenty i że pożar opanowano zawdzięczano działaniom miejscowej straży i oddziałowi pożarniczemu z Twierdzy. Tym razem nie wzywano pomocy z Warszawy, sądzono prawdopodobnie, że i tak przybędzie zbyt późno.

Na szczególnie uznanie mieszkańców i ich podziękowania zasłużyli nowodworscy strażacy: naczelnik Morgentaler, nauczyciel Piechocki, Adolf Schrandt, Mikołaj Rudniew, Tomasz Pękrzykowski. Wychwalano także osoby, które najprawdopodobniej wyróżniły się przy ratowaniu sądu. Byli to rejent Borkowski i adwokat Sawicki. Być może to oni wynieśli ocalone dokumenty.

O skutkach pożaru Nowego Dworu z wiosny 1888 r. pisaliśmy już wielokrotnie. Spaliła się wówczas dzielnica miasta określana mianem Piaski. Dla mniej zorientowanych, to tereny pomiędzy ulicami Mazowiecką, Warszawską, Słowackiego i torem kolejowym. Wówczas była to prawie połowa miasta.

Po katastrofie obliczono, że z osób, które straciły dach nad głową 3/4 była pochodzenia żydowskiego, pozostałych określono jako chrześcijan różnych wyznań. Ludzie stracili domy, warsztaty pracy, rzeczy osobiste. Największe straty materialne poniósł Berman - właściciel gorzelni. Nie dość, że spłonął jego zakład, to wraz z nim przepadł gotowy produkt o wartości 9 000 rubli. O tym, że czysty spirytus jest środkiem łatwopalnym, nikogo przekonywać nie trzeba. Destylarnia Bermana spłonęła całkowicie.

Jeszcze przed ukończeniem akcji gaśniczej na wypalonym terenie zaczęli grasować złodzieje. Pod pozorem ratowania z pożaru kradli co cenniejsze rzeczy pogorzelców. Mówiono, że niektórzy wyciągali nawet pościel, na której położono uratowane z pożaru dzieci. Cóż z tego, że aresztowano kilkanaście osób, na pewno nie byli to wszyscy podejrzani.

Na znękanych nowodworzan czekała jeszcze jedna niespodzianka. Otóż kilka dni po ugaszeniu pożaru przedstawiciele władzy ogłosili publicznie, że Piaski nie zostaną odbudowane. Zgodnie z ówczesnym prawem, ta część miasta miała stać się rozszerzeniem esplanady zabezpieczającej Twierdzę Modlin. Informowano, że rozszerzenie to było zamierzone od dawna, ale istniał "opór mieszczan, żądających sum bajecznych za swoje budynki. Obecnie otrzymają oni wynagrodzenie asekuracyjne, place zaś mają być im odebrane przez przymusowe wywłaszczenie". W zamian za wypalone place właściciele mieli otrzymać równowarte działki rządowe. Nowa zabudowa powstać miała "z prawej strony plantu kolejowego". Niestety, to co było oczywiste dla mieszkańców Nowego Dworu z 1888 r. nie jest oczywiste dla osób z XXI w. Nie wiemy, gdzie dokładnie leżały wzmiankowane place rządowe. Najprawdopodobniej chodziło o dzisiejszą Nowodworzankę, bo przy okazji odbudowy wspominany jest też lasek miejski, który się tam znajdował. Zamierzano również wykupić od spadkobierców zmarłego dwa lata wcześniej Tomasza Kolasińskiego 70 mórg terenu po drugiej stronie torów. Paradoksalnie nie był to taki zły pomysł, bo nowa dzielnica byłaby znacznie bliżej stacji kolejowej, a to ułatwiłoby jej rozwój.

Zamiar władz uczynienia z Piasków niezabudowanego terenu raczej się nie powiódł. Zanim zaczęto budowę nowej dzielnicy, mieszkańcy Piasków sami zatroszczyli się o dach nad głową. W kolejnych dziesięcioleciach ta część miasta była wymieniana jako przestrzeń pokryta gęstą, drewnianą, chaotyczną zabudową. Nie oznacza to, że budowy były totalną samowolką.

W lipcu 1888 r. ogłoszono bowiem tryumfalnie, że miasto otrzymało zgodę władz gubernialnych na odbudowę spalonej dzielnicy w tym samym miejscu, i że władze wojskowe nie oponują. Wystarczyło dostać specjalne pozwolenie i można było rozpoczynać budowę. Trudno jednak uwierzyć, że nowodworzanie grzecznie i bezczynnie czekali przez kilka miesięcy na zgodę, a potem na wydanie pozwoleń. Prawdopodobnie w połowie lipca na Piaskach stały już jakieś budynki.

Niecałe dwadzieścia lat później, po kolejnym wielkim pożarze władze wracają do koncepcji odbudowania Nowego Dworu w innym miejscu. Przypominamy, że według ówczesnych obliczeń dach nad głową straciło  175 rodzin, w tym: 4 prawosławne, 16 ewangelickich, 25 katolickich i 130 żydowskich. Na dodatek była jesień, a władze ze względów sanitarnych zabroniły budowy namiotów i szałasów. Stałych mieszkańców, którzy stracili dach nad głową umieszczono tymczasowo w budynkach pozostałych po browarze, w dawnym magazynie soli oraz u szczęśliwszych sąsiadów. Niestałą ludność z miasta wyproszono. Ponieważ ponownie większość poszkodowanych w pożodze stanowili Żydzi, rabin nowodworski Rubin Neufeld wystąpił do władz o zezwolenie na odbudowę zniszczonych domów. Prosił przy okazji, by można było zbudować je z cegły, mimo iż leżeć miały w obrębie esplanady Twierdzy, gdzie według przepisów można było do budowy używać jedynie drewna. Jego prośby pozostały raczej bez echa. Nowodworzanie dostali zgodę na wybudowanie prowizorycznych, drewnianych schronień. Miały być one wykorzystywane do momentu postawienia stałych domów, nie dłużej niż do maja 1909 r. Po upływie tego terminu gubernator warszawski Gieorgij Skałon nakazał rozbiórkę prowizorek. I tym razem rabin Neufeld interweniował prosząc o zgodę na pozostawienie drewnianych bud przez kolejny rok. Skałon wyraził ją, ale dopiero wówczas, gdy osobiście sprawdził, czy informacje podawane przez rabina są prawdziwe. A ponieważ prowizorki w naszym kraju są najbardziej trwałe, nie była to ostatnia prośba rabina i ostatnia zgoda gubernatora.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

W.A. Scholten holenderski właściciel fabryki "Narew" bywał na pewno w Kraju Nadwiślańskim tj. w Warszawie i Piotrkowie. Był także w Nowym Dworze w maju 1888 r. O jego bytności w Warszawie w sierpniu 1888 r. świadczy karta pocztowa przesłana przez ówczesnego holenderskiego dyrektora fabryki o nazwisku Reese wysłana 4.VIII (23.VII) ambulansem z Nowego Dworu do Warszawy, której adresatami byli - wielmożni Kijewski; Scholten Co. Karta z suchym tłoczeniem adresu nadawcy: "W.A. Scholten Nowy Dwór" (zaznaczonym na foto). Ciekawostką jest też brak dokładnego adresu odbiorcy, a w Warszawie mieszkało prawie 500.000 osób nie licząc przyjezdnych nocujących w hotelach.

W 1887 r. oficjalnie dyrektorem fabryki "Narew" zostaje zaufany nabywca ziemniaków, Edward Bieniewski. Za przyjęcie stanowiska "dyrektora" otrzymał wynagrodzenie w wysokości 300 rubli. Podczas kampanii ziemniaczanych w latach 1887/88 i 1888/89 w fabryce w Nowym Dworze starano się nadal pracować pomimo narastających trudności. Bieniewski był dyrektorem na papierze, a fabryką zarządzali obecni w Nowym Dworze Holendrzy, a przedstawicielem Scholtena był Holender Renves. 1 września 1888 roku został zatrudniony nowy dyrektor, także Holender, Bruins, który przez krótki czas pracował już wcześniej w Nowym Dworze. W marcu 1889 budynek fabryki został zalany w czasie powodzi, przez co fabryka zaprzestała produkcji na kilka tygodni. Rury i podziemne urządzenia fabryki były zapchane przez naniesiony powodzią muł. Rok później, 10 kwietnia 1890 roku, część fabryki uległa spaleniu. Spłonął zakład syropu z płuczką, tarkami, siewnią i suszarnią, prawie wszystkie budynki zaplecza i kotłownia. Fabryka była ubezpieczona od pożaru. Bruins z Bieniewskm pobrali z banku w Warszawie pieniądze (czek) z odszkodowania od pożaru w wysokości 108.000 rubli. Wkrótce za szantaż wobec W. A. Scholtena Bruins zostaje zwolniony. Fabryka prowadziła swoją działalność w nie spalonej części, ale rosyjskie władze nakazały Renversowi wjazd z Nowego Dworu. W tej sytuacji próbował prowadzić fabrykę z Warszawy. Wkrótce jednak musiał opuścić także Warszawę. Jesienią 1890 roku W.A. Scholten podjął ostatni wysiłek, aby uratować fabrykę w Nowym Dworze. Postanowił ją przekształcić w spółkę akcyjną. Fabryka działałaby pod rosyjską nazwą. Scholten pozostałby właścicielem do czasu pojawienia się zainteresowanych kupnem akcji. Okazało się jednak, że to rozwiązanie w świetle rosyjskiej ustawy o spółkach akcyjnych jest niemożliwe. Ponieważ nie chciał dostosowywać się do prawa rosyjskiego, był zmuszony zlikwidować fabrykę w Nowym Dworze. Fabrykę postanowiono rozebrać, a budynek sprzedać. Przez chwilę była mowa o tym, że fabrykę chciał kupić były "dyrektor", Edward Bieniewski, ale nigdy nie doszło to do skutku. Zaproponowano kupno fabryki rządowi. Próby sprzedaży fabryki w Nowym Dworze opóźniła śmierć W.A. Scholtena w 1892 roku. Niemniej jednak jego syn, który przejął zarządzanie koncernem Jan Evert Schlolten podtrzymał decyzję o sprzedaży fabryki, nawet gdy usłyszał, że rząd zrezygnował z jej kupna. Zaczął szukać prywatnego kupca.

Ogłoszenie prasowe z 1887.

Ogłoszenie prasowe z 1888.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

W tym miejscu należy się wyjaśnienie, czym był sezon. W tej chwili wyjeżdżamy na kilka dni lub tygodni. Wówczas wyjeżdżano na całe lato i na taki okres wynajmowano mieszkanie. Na letnisko udawała się cała niepracująca część rodziny czyli zazwyczaj kobiety i dzieci. Wracano, gdy rozpoczynała się szkoła, lub jeszcze później. Pracujący zostawali, bo ktoś na letnisko musiał zarobić, ale mieszkali niekoniecznie we własnym domu. Jeśli ten był wynajmowany, to na czas letni po prostu z tego wynajmu rezygnowano. Pan domu przenosił się albo do jakiejś kawalerki, albo do hotelu, meble oddawano na przechowanie. Klasy średniej nie było stać na opłacanie dwóch mieszkań jednocześnie, zwłaszcza, gdy jedno stało przez kilka miesięcy puste.

Wracając do wyboru miejsca na wypoczynek, jako że Płudy i Jabłonna nie były na przeciętną kieszeń, zwracano uwagę na miejscowości nieco bardziej oddalone od Warszawy, ale posiadające równie dobrą komunikację. Pisano: "Radzimy raczej posunąć się do Nowego Dworu, gdzie również w bliskości lasu i dwóch rzek Narwi i Wisły, nierównie taniej osiedlić się na lato można". Szczególnie mocno zachęcano potencjalnych letników do odwiedzin w niewielkiej wsi za miastem. "O dwie wiorsty jest tak zwana Łączna Wieś, którą zamieszkują osiedli tam przed laty koloniści Niemcy, dziś już zupełnie spolszczeni". Szczególną atrakcją miały być w tym wypadku duże, porządnie utrzymane zagrody z sadami owocowymi. Letnikom oferowano wszelkie wygody, a niewielka odległość od Nowego Dworu zapewniała możliwość skorzystania z opieki lekarskiej, apteki i poczty. Najważniejszym argumentem była jednak cena, która w przypadku Łęcznej wynosiła jedynie 40-50 rubli za sezon. Dlaczego zachwalano Łęczną, a nie sam Nowy Dwór? Odpowiedź jest bardzo prosta. Powyższe zachęty ukazywały się w 1888 r., czyli w czasie, gdy prasa rozpisywała się o pożarze, powodzi i zarazach jakie nawiedziły nasze miasto. W tej sytuacji na wakacje do Nowego Dworu mógłby przyjechać tylko analfabeta.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Pierwszego dnia wiosny 1874 r. o 4.00 nad ranem dwóch ludzi napadło na jadącego z Nowego Dworu Żyda trudniącego się pachtem, czyli dzierżawą. Poszkodowany stracił ser, masło, śmietanę i bieliznę przeznaczone na sprzedaż. Złodzieje zabrali również dwa kosze jaj. Trzeci kosz udało się ofierze uratować. Miała to być swego rodzaju pociecha, bo zbliżała się Wielkanoc i ten towar był w najwyższej cenie.

Również w marcu, tym razem 1883 r. prasa donosiła: "W ostatnich czasach tak w Nowym Dworze, jak i w okolicznych wsiach było mnóstwo kradzieży, oraz napadów nocnych na drogach. Łotrowstwa te były dziełem jednej bandy, na której czele stali dwaj handlarze i złodzieje koni. Zuchwalstwo swoje posunęli oni do tego stopnia, iż napadli w tych dniach w nocy na dom bogatego kupca w Nowym Dworze, grożąc śmiercią w razie nieoddania im pieniędzy. Na szczęście rabusiów pochwycono i odtąd nastał spokój tak w mieście, jak i w okolicy’’.

Spokój nie trwał długo, bowiem na początku 1892 r. na nowodworskiej szosie napadnięto na Dominika Murawskiego z Naruszewa i Joska Bałabana z Nasielska. Pierwszy stracił palto i woreczek z pieniędzmi, drugi towar przeznaczony na handel. Jak straty ocenili poszkodowani, nie wiadomo. Zależało to od ich zamożności. Murawskiemu zabrano 5 rubli, towar Bałabana kosztował 150. Oczywiście pogoń za rabusiami ruszyła i nawet odniosła częściowy sukces. Pod warszawską Pelcowizną złapano dwóch napastników: Stanisława Małkowskiego i Adolfa Krauze. Mieli przy sobie część łupu z rabunku. Resztę zabrali wspólnicy, których nie schwytano.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

W 1893 r. Piotr Górski zawiązał spółkę z Edwardem Murawskim z Justynianowa o kapitale początkowym pół miliona rubli. Spółka zakupiła w Nowym Dworze ruinę po spalonej krochmalni, którą odbudowano i ponownie uruchomiono produkcję. Fabryka, wyposażona w dwa motory parowe, stała obok dostępnego z Narwi basenu portowego.
 

1893. Już wkrótce ma zostać uruchomiona fabryka krochmalu w Nowym Dworze, której właścicielami są panowie Górski i Morawski obecni właściciele fabryki mączki kartoflanej w Rachowie nad Wisłą.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Krochmalnia czyli fabryka przetworów kartoflanych "Nowy Dwór" P. Górski i A. Mórawski na mapie z 1934. Obecnie ulica Nowołęczna w kierunku na Okunin.

Nowodworzanie, jak wiemy, mieli ograniczony wybór, w większej części miasta mogli budować albo domy drewniane, albo żadne. Najgorzej było na terenie pomiędzy dzisiejszą ulicą Warszawską a torem kolejowym. Budynki były tu stawiane bez ładu i poszanowania planów. Nic dziwnego, że większość pożarów dotyczyła tej właśnie części miasta. Ulicę Kościuszki pożoga najczęściej omijała. Do czasu.

Latem 1895 r. panowały wielkie upały. Spadł poziom wody w obu naszych rzekach, na polach i w ogrodach panowała susza. W takich warunkach pożary wybuchały bardzo często. Aby zapobiec większym nieszczęściom zarządzono regularne patrolowanie miasta przez stróżów nocnych. Akcja pomogła o tyle, że większość pożarów, które wówczas wybuchły ugaszono w zarodku. Do nielicznych nieudanych wyjątków należała akcja w browarze Mazurkiewicza. W tym wypadku jednak ogień podsycany był płonącym alkoholem. Pożar przysporzył strat właścicielowi spalonego zakładu, ale nie był groźny dla miasta, bo paliło się w znacznej od niego odległości, dokładnie przy obecnej ulicy Paderewskiego. Lato powoli zbliżało się do końca i nowodworzanie mogli przypuszczać, że czas zagrożenia minie wraz z przyjściem jesiennych słot. Niestety stało się inaczej.

1 września była niedziela i wielu zamożnych nowodworzan wybrało się do Warszawy. Około szesnastej większość tych osób zdenerwowana i przerażona usiłowała wrócić do domu. Z Nowego Dworu do Warszawy dotarła informacja o pożarze, na tyle poważnym, że poproszono o pomoc tamtejszych strażaków. Świadek wydarzeń, płynący tego dnia parowcem napisał: "Na statku tym znajdowali się, między innymi, dwaj piekarze z Nowego Dworu, czterech rzeźników, paru właścicieli sklepów kolonialnych i inni. ...Rozdzierającym serce był widok, gdy po przybyciu statku na miejsce nad brzegiem Wisły oczekiwali ich spaleni ze szczętem członkowie rodzin".

Pożar zaczął się około południa. Jedni twierdzili, że było to w zabudowaniach Majera, według innych w stajni na podwórzu Junkra na ulicy Warszawskiej. Informacja z dnia pożaru też podawała dwie możliwości, w pierwszej również padało nazwisko Junkra. Ogień miał pojawić się w budynku będącym współwłasnością kupca Junkra i krawca Brandta. Taka lokalizacja zarzewia od razu wywołała plotki, bo obaj właściciele kłócili się ze sobą o hipotekę. Druga wersja głosiła, że zaczęło się od pożaru w domu Lichtensztejna, zamożnego wytwórcy wody sodowej, sąsiada powyższych. W tym miejscu ogień mógł łatwo wybuchnąć, bo właściciel domu miał strych wypełniony słomą, sianem i pakułami, w które owijano butelki przed wysłaniem do dalej mieszkających klientów. Jak by nie było, z domów całej trójki zostały tylko zgliszcza.

Tym razem klęska zaczęła się w ścisłym centrum, ogień szalał głównie pomiędzy Warszawską a Zakroczymską. Pechowo dla miasta dzień był bardzo wietrzny. Wiatr szybko rozniósł iskry na znaczną część Nowego Dworu. Wiało z zachodu na wschód, więc to, co paliło się zazwyczaj, czyli Piaski, było tym razem bezpieczne.

Do walki z żywiołem jako pierwsi stanęli druhowie z nowodworskiej Ochotniczej Straży Ogniowej. Było wiadomo, że płonącego kwartału, ciasno zabudowanego drewnianymi budynkami uratować się nie da. Tutaj można było jedynie zalewać pogorzelisko, by ogień nie przenosił się dalej. Druhowie skupili się na zabezpieczaniu sąsiednich domów, najbardziej zagrożonych. Ich mieszkańcy w popłochu wynosili dobytek i składali go tam, gdzie był względnie bezpieczny, na pustych placach, pozostałych po poprzednim wielkim pożarze, który dotknął miasto 7 lat wcześniej.

Niestety, wiatr zrobił swoje. Płomienie pojawiły się w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła św. Michała. Paliło się mniej więcej w tym miejscu, gdzie obecnie stoi "nowa plebania". Wówczas były tam zabudowania gospodarcze, płonęła stodoła i dom dla służby kościelnej. Stara, a wtedy jedyna plebania, stoi do dziś, więc udało się ją uratować, niemniej ksiądz Jaroczyński, który w niej mieszkał poniósł znaczne straty. Chcąc ratować zagrożony dobytek duszpasterza wyrzucano z plebanii co się dało. Ratowników nie miał kto dopilnować, ksiądz Jaroczyński był nieobecny. Po porannej mszy wyjechał do Tarchomina. W pośpiechu połamano meble, potłuczono lustra i inne szklane przedmioty. Również z kościoła św. Michała wynoszono ruchomości i kosztowne przedmioty. Ewakuację kościoła prowadził oddział kolejowej straży ogniowej przybyły z nowodworskiej stacji. Za tę akcję dziękowano później zawiadowcy Higersbergierowi oraz panom Prądzyńskiemu i Przemienieckiemu.

Kolejnym pechem było to, że wśród płonących zabudowań znalazły się sklepy Beckmana i Blumenthala. Obaj panowie handlowali opałem i na swoich posesjach składowali węgiel kamienny. Zanim zdołano ugasić płonące węgle, płomienie pojawiły się ponownie w miejscu, gdzie pożar się zaczął.

Jak czytamy w sprawozdaniu z tego dnia: "Na południu płonęły domy najważniejszych kupców Garcowicza, Frenkla, dalej jatki rzeźnicze i sklepy piekarskie; na północy pożar objął poza domostwami kościelnymi, największy 'Hotel Warszawski' i magistrat, z którego jednak większą część papierów uratować zdołano, wreszcie z ważniejszych, apteka Flatta". "Z innych domów większych spłonęły: Terburga, Morgenthalera, zegarmistrza Rejzera, Grabmana, Wrońskiego, Pokranta, Mullera i in.". Przekładając na współczesną topografię paliło się w centrum, płonęły dzisiejsze: Warszawska, Zakroczymska i Kościuszki.

Być może nieco chaosu w akcję ratowniczą wniósł Jan Flatt. Początkowo jego dobytek oraz wyposażenie prowadzonej przez niego apteki pospiesznie przeniesiono do domu pastora, na dzisiejszą ulicę Wybickiego. Jednak jeszcze podczas gaszenia pożaru aptekarz zmienił decyzję. Znalazł "odpowiedni dom" i tam przeniósł "naczynia i materiały apteczne". Jego działanie miało uzasadnienie. Dom, w którym mieściła się apteka płonął, tak jak znaczna część miasta. Wśród mieszkańców i ratowników na pewno byli poszkodowani, którym należało udzielić pomocy, więc działający punkt apteczny był koniecznością i taki punkt uruchomiono.

Z całą pewnością możemy stwierdzić, że nowodworscy strażacy w tej akcji dali z siebie wszystko. Może nie płonęły ich domy, bo druhami byli głównie robotnicy, a paliła się bogatsza dzielnica, ale ratowali posesje m.in. naczelnika straży Roberta Morgenthalera i dobytek członka zarządu OSO księdza Jaroczyńskiego. Nie mówiąc już, że w drewnianym mieście nawet mały pożar może przerodzić się w totalną klęskę.

Jako trzecia około 16.00, na miejsce pożaru, zaalarmowana kłębami dymu, przybyła wojskowa straż z Twierdzy.

Generał Burman, który straży towarzyszył, podzielił ją na dwie grupy, kierując pierwszą do ochrony jednego budynku - destylarni Bermana. Nie kierował się przy tym sentymentem, lecz logiką. Pożar w tym miejscu groził wybuchem zmagazynowanego spirytusu, a odbudowana po poprzednim pożarze fabryczka była drewniana. Oddział kapitana Ułonicza okładał budynki mokrymi szmatami i pilnował dachów. W tym miejscu się udało, destylarnia ocalała. Z Twierdzy przywieziono pompę parową, która pompując wodę z Narwi miała ułatwić gaszenie pożogi. Niestety, przypominamy, że panowała wówczas susza, poziom rzeki był tak niski, że dostarczone przez wojsko rury nie dosięgały do wody, a studnie miejskie "tradycyjnie" były suche. Pompa nie mogła być w pełni wykorzystana. Mimo to, dzięki polewaniu domów wodą, rozprzestrzenianie się ognia zahamowano.

Ostatecznie około 17.30 przybyła pomoc z Warszawy. Tak jak w poprzednich i następnych latach, pomoc ta była wątpliwa. Oddział mirowski musiał najpierw poczekać na pozwolenie wyjazdu, później poczekać na podstawienie pociągu, na dodatek załadunek i rozładunek oddziału trwały długo. Gdy Warszawiacy przybyli na miejsce płonęło około 40 domów, których nie dało się już uratować. Strażacy skupili się na zatrzymaniu ognia przesuwającego się ciągle na zachód. Wykorzystali przy tym wyżej wspomnianą pompę. Dzięki niej szybciej napełniano beczkowozy i dowożono wodę tam, gdzie akurat była potrzebna.

Akcja dogaszania zgliszczy i wyburzania niebezpiecznych ruin trwała kilka dni. Liczbę pogorzelców obliczono na 580 osób. Zginęło prawdopodobnie dwoje żydowskich dzieci w wieku 1,5 roku i 5 lat. Według innej wersji, ze zgliszczy wyciągnięto 11-letniego Chaima Wurceldorfa. Chłopca ze zwęglonymi obiema nogami przewieziono do szpitala w Twierdzy. Doszło również do nadzwyczajnego wypadku wśród przypadkowych ratowników. Śmierć poniósł mężczyzna, który sądząc, że znalazł spirytus wypił zawartość jednej z butelek wynoszonych z płonącej apteki.

Około 4.00 rano niebezpieczeństwo minęło i straż warszawska ruszyła w drogę powrotną. Zajęła im ona godzinę i 10 minut, czyli 3 razy mniej niż podróż do Nowego Dworu.

Chociaż tym razem spłonęło 50 domów, a nie 123 jak w 1888 r. to straty materialne uważano za większe. Tym razem spaliły się nie tylko domy mieszkalne, ale także sklepy i magazyny wypełnione towarem, a w tym czasie miasto utrzymywało się głównie z handlu. Straty materialne wstępnie oceniono na około 110 000 rubli. Dach nad głową straciło około 140 rodzin żydowskich, 25 katolickich, 20 ewangelickich i 10 prawosławnych lub jeśli ktoś woli osobowo: 400 Żydów, 160 katolików, 64 ewangelików i 16 prawosławnych.

Kolejne skutki pożaru były bardziej długofalowe. Po pierwsze, jak zawsze w takich sytuacjach, ustanowiono komitet pomocowy złożony z: naczelnika powiatu Brinkena, proboszcza kościoła św. Michała księdza Jaroczyńskiego, proboszcza parafii ewangelickiej pastora Behrensa, członka kahału żydowskiego pana Bermana, burmistrza miasta Lembina, naczelnika poczty i kilku obywateli. Jego pierwszą czynnością był rozdział żywności, dokładniej 674 bochenków chleba nadesłanych przez generała Burmana z Twierdzy.

Po drugie podjęto zdecydowane działania mające na celu zapobieżenie podobnym wypadkom w przyszłości. 7 września powołano komisję do zrewidowania pozostałej zabudowy miejskiej i wskazania budowli, które kwalifikują się do rozebrania. W jej skład weszli: zastępca naczelnika powiatu Turzyński, inspektor generalny ubezpieczeń od ognia Wnorowski, burmistrz Lembin, inżynier powiatu warszawskiego Bielski. Komisja kwalifikująca wskazała dwanaście domów starych, grożących zawaleniem lub łatwopalnych, przeznaczając je do wyburzenia. Jednocześnie zabudowania te wykreślono z przymusowych list ubezpieczeń państwowych oraz zakazano ubezpieczania ich w firmach prywatnych. 

Samo życie zrewidowało słuszność tych decyzji. Następnego dnia postulaty o zbyt gęstej i niebezpiecznej zabudowie potwierdził kolejny pożar. W mieszkaniu stróża, w domu Lewika, około godziny 10.00 zapaliła się drewniana ściana, przylegająca do komina. Od ściany zajęły się przylegające do niej komórki. Straż pożarna pod wodzą naczelnika Mergenthalera ugasiła ogień w niespełna godzinę. Straty były niewielkie - spłonęło mieszkanie stróża, rozebrano komórki. Mimo silnego wiatru nie dopuszczono do rozprzestrzenienia się ognia. Prawem serii 18 września w nocy pożar wybuchł od strony Narwi, na szczęście nie było wiatru, więc spłonęły jedynie cztery domy mieszczące głównie instytucje rozrywkowe - szynki i restauracje. To nie był jednak koniec serii pożarów. Można powiedzieć, że sprawdziło się powiedzenie "do trzech razy sztuka", bo momentalnie doszło do następnego. 19 września około północy, z powodu nieostrożności wybuchł pożar w domu Żurawiewa. Płomienie przeniosły się na sąsiednią posesję.

I tym razem straty dzięki szybkiej akcji strażaków były niewielkie.

Seria pożarów sprawiła, że władze gubernialne uwzględniły krytyczne położenie pogorzelców i zgodziły się na przedłużenie w Nowym Dworze terminu, w którym można było dokonywać prac budowlanych. Ponadto "władza gubernialna postanowiła obywatelom, którzy ponieśli straty z powodu pożaru udzielić zaliczenia na koszty budowy nowych domów Celem zaliczeń jest przyspieszenie odbudowy miasta". Oczywiście w naszym wypadku to cieśle otrzymali najwięcej zamówień, ale to po największym pożarze z 1895 r. na ulicy Kościuszki zaczęto budować znane nam murowane domy. Powstały w tym samym okresie i w podobnej formie. O czasie ich budowy przypomina data wyryta wraz z inicjałami właściciela na domu Moszka Blata.

Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.