Przed stu laty w Nowym Dworze czyli pożar monstrum

Na początku XX w. Nowy Dwór opisywany był, jako ruchliwe, ale brudne i błotniste miasto, zamieszkałe przeważnie przez Żydów. Ze względu na potrzeby pobliskiej Twierdzy była tu wielka liczba drobnych sklepów i szynków. W 1907 r. materialne ślady wielkiej powodzi i pożaru z przed 19 lat powoli zacierały się, na wypalonych miejscach pobudowano nowe domy.

Spokojne życie mieszkańców przerwał pożar, który tak jak ten w 1888 r. wybuchł w dzielnicy Piaski. Rozpoczął się 17 października 1907 r. około godziny 13 w domu Mendlaka (Mendlika) nad rzeką, a że zabudowania były drewniane rozszerzył się gwałtownie. Gdy uruchomiono miejscową straż ochotniczą i zaczęto walkę z żywiołem, okazało się że ogień pojawił się także w innych miejscach położonych nad Narwią. Przyczyną rozszerzania się klęski był prawdopodobnie silny wiatr i gęsta zabudowa jednak jak zawsze w podobnych sytuacjach podejrzewano celowe podpalenia. Około 17 dwie dzielnice leżały w gruzach, a płomienie sięgały śródmieścia.

Do gaszenia ognia w kilku punktach jednocześnie miejscowe siły nie wystarczały, wezwano pomoc z Modlina, z fabryki krochmalu i z dworca kolejowego, zatelegrafowano też do Warszawy. Depesza urzędowa podkreślała gwałtowność pożogi i prosiła o nadesłanie pomocy. Półtorej godziny później trzy w pełni wyposażone oddziały straży ogniowej z Nowego Światu zostały wysłane koleją do Nowego Dworu. Straże z najbliższych okolic nadciągnęły szybko i rozpoczęły energiczny ratunek, warszawska zdążyła przybyć dopiero o godz. 20 gdy większość zarzewi udało się opanować. Późny jej przyjazd sprawiło powolne uruchomianie nadzwyczajnego pociągu, na który czekano blisko 2 godziny. Pożar udało się zlokalizować dopiero około 23. Pomimo późnej godziny w Nowym Dworze wciąż było jasno, blask bił od resztek pogorzeli.

Było wiadomo, że pogorzelisko będzie się tliło jeszcze przez parę dni.

Spaliło się około 120 posesji, w sumie prawie 400 budynków tj. 3/4 zabudowy miasta. Ofiarą pożogi padła jego najbogatsza, środkowa część gdzie obok domów mieszkalnych znajdowało się wiele składów towarowych, sklepów i warsztatów. Straty oceniono na milion rubli. Spaliła się leżąca w tej części miasta synagoga wraz z łaźnią rytualną. Ocalały inne budynki użyteczności publicznej to jest oba kościoły, magistrat i poczta. Wypaliły się zupełnie lub częściowo ulice: Zakroczymska, Warszawska, Sukienna, Rynek (obecnie skwar biskupa Dobrogosta), dzielnica Piaski. Na miejscu domów sterczał las zadymionych kominów. Prawie wszystkie domy były drewniane, spłonęły doszczętnie. Ocalało jedynie kilka murowanych budynków w okolicach kościoła katolickiego.

Bez dachu nad głową pozostało około 1.500 rodzin. Gwałtowność pożogi spowodowała, że również z dobytku ofiar pozostało niewiele lub zgoła nic. Nędzne resztki mienia pogorzelców zgromadzono nad Narwią i na placu przed kościołem. Kilku tysiącom ludzi zagroził głód. Zamożni dotąd kupcy i właściciele domów stracili od razu wszystko i zostali w jednej chwili nędzarzami. Popłoch i pamięć o poprzedniej klęsce pożogi, sprawiły, że nie zabierano ze sobą nic. Uciekano przed ogniem szerzącym się w wąskich uliczkach, ciasno zabudowanych drewnianymi domkami. Ważniejsze było zachowanie życia niż majątku. Z góry było wiadomo, że ubezpieczenie nie zwróci strat nawet w 25 %. Spaliło się także kilka koni, mnóstwo drobiu itp. inwentarza żywego. Co gorsza w płomieniach, mimo że pożar wybuchł w ciągu dnia, zginęła para staruszków, Mosiek i Rojza Langlebenowie, ich zwęglone zwłoki znaleziono pod zgliszczami. Na szczęście większość mieszkańców zdołała uciec.

Skutki pożaru w 1907 r.

Omawiając skutki pożaru, ksiądz proboszcz Jan Makowski i zastępca burmistrza pan Krupski twierdzili: "Liczyliśmy 7.000 mieszkańców, a z tych w tej chwili przynajmniej 5.000 pozostało bez dachu, mienia, a przede wszystkim chleba." Doktor Karbowski potwierdzał: "Przeszło 5.000 pogorzelców, wśród których przynajmniej 90% Żydów, jest bez żadnych środków, w tym, co ma na sobie, jak rozbitki. Żaden pogrom, żadna klęska nie równa się z tym nieszczęściem, jakie nawiedziło nasz Nowy Dwór."

Przypominamy, że Nowy Dwór spłonął w połowie października, o tej porze roku noce są już zimne i często pada. Wiadomo było, że nawet przy największych staraniach zniszczonych domów nie odbuduje się przed zimą. Tym bardziej, że brakowało na to pieniędzy. Aby pomóc ofiarom natychmiast powołano do istnienia komitet, w którego skład weszli ksiądz Makowski, pastor Ernst, rabin Neufeldt, burmistrz Krupski, obywatele Kossowski, Bitner, Einstein, Goldstein, Mekryk. Komitet miał zbierać wszystkie napływające do miasta ofiary. Potrzebna była odzież, żywność, pieniądze a przede wszystkim przynajmniej prowizoryczny dach nad głową.

Na polu poza spalonym miastem wojsko rozbiło nadesłane z Twierdzy namioty. Miał to być dach nad głową dla części pogorzelców. Jedynie dla części, bo nawet w magazynach wojskowych nie starczyło namiotów dla tak wielkiej liczby dotkniętych nieszczęściem ludzi. Setki nadal obozowały pod gołym niebem, kostniejąc z zimna. Garstkę umieszczono w nielicznych ocalałych domach, gdzie w ciasnych izdebkach gnieździło się po kilka i więcej rodzin. Wydawać by się mogło, że przynajmniej ta gromadka ma pewien komfort, ale za dach nad głową płacili pobytem w warunkach sanitarnych nie do zniesienia. Z powodu natłoku panował tu nieopisany zaduch, istniała groźba wybuchu epidemii.

Poważny problem stanowiło wyżywienie pogorzelców. Jak wyglądało rozdawnictwo żywności uświadamiają nam ówczesne opisy. "Przed piętrowym domem magistratu ciśnie się tłum nędzarzy w oczekiwaniu rozdawnictwa chleba. Przed ratusz zajeżdża wóz z chlebem, strzeżony przez strażników i miejscowych obywateli. Do wozu rzuca się tłum zgłodniały, i z trudnością dla utrzymania równego podziału chleb wjeżdża w podwórko za ratuszem, gdzie bramę szczelnie zamykają. Jest tu ksiądz Makowski i p. Krupski, doktor Maksymilian Karbowski, p. Józef Bitner przemysłowiec miejscowy i p. Goldman, któremu pomaga kilka panien przy podziale między pogorzelców niezbyt obfitej prowizji. Ta garstka osób stara się najsprawiedliwiej obdzielić owych kilka tysięcy pogorzelców, a prowiantów, niestety, posiada: jeden wóz chleba, kilka połci słoniny, kilkanaście funtów herbaty, kilka worków kaszy i oto prawie wszystko." Ilość żywności zależała od zebranych sum pieniędzy i od tego, co nadesłali sąsiedzi.

Wielkość nieszczęścia, które dotknęło Nowy Dwór wzbudziła odruch współczucia u wielu osób. O pomoc apelowała prasa, arcybiskup warszawski rozesłał odezwę okolicznościową do wszystkich kościołów diecezji z prośbą o zbiórki na pogorzelców. Datki, jakie wpływały na potrzebujących z Nowego Dworu były różnej wysokości od kilku kopiejek do kilkuset rubli. Wpłacały je osoby biedne, oddając część własnych oszczędności i osoby bardzo bogate, dzieci i dorośli, ludzie z kraju i zza granicy. Pieniądze zbierali między sobą pracownicy różnych firm i członkowie rozmaitych organizacji. W gazetach pojawiały się anonsy takie jak ten: "Będąc do głębi wzruszona niedolą pogorzelców Nowego Dworu, pospieszam w miarę skromnych środków, choć z tą drobną pomocą nieszczęśliwym i przeznaczam 10% od targu w mojej kawiarni począwszy od 21 do 23 bm. włącznie. Suszyńska właścicielka "Cafe Mignon" Marszałkowska 141." Zapraszano na wieczory literackie, wieczornice i bale, z których dochód miał być przekazany pogorzelcom. Do takich ogłoszeń podchodzono bardzo ostrożnie, sprawdzano, czy nie kryje się za nimi chęć nieuczciwego zarobku. Odczuł to na swojej skórze Marian Jung organizator 2 zabaw w parku praskim na rzecz ofiar pożaru. Początkowe oskarżenia rozwiało dopiero przedstawienie upoważnienia od komitetu pomocy dla pogorzelców i obecność jego przedstawiciela Józefa Bytnera, który miał sprawować kontrolę nad kasą.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Pożar Nowego Dworu w październiku 1907 r. był tak wstrząsającym wydarzeniem, że praktycznie nie było większej gazety, która nie zamieściłaby notatki na ten temat. Można wręcz powiedzieć, że prasa prześcigała się w opisach dramatyzmu sytuacji. Co za tym idzie, jest to najlepiej znane wydarzenie, które miało w przeszłości miejsce w naszym mieście. Właściwie większość opisów jest podobna, ale czasami pada jakiś fakt, który zadziwia, a niekiedy wręcz wprawia w osłupienie.

17 października paliło się prawie całe miasto. Podróżny jadący od strony Płońska pisał: "spostrzegamy olbrzymią chmurę dymu, zalegającą pół horyzontu... w Zakroczymiu spotykamy się ze złowrogą wieścią, iż cały Nowy Dwór w płomieniach. Straszny widok przedstawia się z Modlina. Całe morze płomieni, jakby żywe piekło gorejące po drugiej stronie Narwi". Anonimowy korespondent Nowej Gazety jest o tyle wyjątkowy, że wszyscy inni przytaczają obserwacje czynione od strony Warszawy, czyli są to ludzie, którzy ruszyli do Nowego Dworu na wieść o katastrofie. Tym razem mamy przypadkowego świadka. Na stacji kolejowej w Modlinie nasz podróżny wsiada do pociągu i rusza w dalszą drogę. W tym miejscu możemy się zdziwić, bo przejeżdża przez płonące miasto. Wiadomo, że tego dnia płonęły m.in. Piaski, czyli dzielnica położona przy torach kolejowych, jednak pociągi kursowały normalnie.

Dziennikarz zatrzymał się na chwilę na nowodworskiej stacji. To miejsce było bezpieczne, bo położone dość daleko od szalejącej pożogi. Tu nasz podróżny dowiaduje się więcej. Spotyka jednego z najzamożniejszych nowodworzan, będącego w tym momencie jedną z największych ofiar finansowych pożaru. Pan Mundlak stracił bowiem około 40 000 rubli. Już wie, że spłonęły trzy nowe, należące do niego domy. Strata jest tym większa, że właściciel nie zdążył ich ubezpieczyć. To nie wszystko. Spłonęły także należące do Mundlaka zbiorniki na ropę naftową. Na szczęście paliwo zdołano z nich w porę wypompować, dzięki czemu nie doszło do kolejnego nieszczęścia - wybuchu. Na stacji są też inni poszkodowani. Panuje rozpacz i strach, bo nie wszystkie rodziny są w komplecie. Część pogorzelców wsiada do pociągu i rusza w kierunku Jabłonny, czyli obecnej stacji Legionowo Przystanek. W pociągu szaleją plotki dotyczące przyczyny katastrofy - domniemanego podpalenia przez nieznaną wariatkę.

Relacja anonimowego podróżnego stawia przed nami jedną zagadkę. Możemy spytać: Dlaczego w sytuacji katastrofalnego pożaru pociągi kursowały normalnie? Przecież ogień mógł być dla nich zagrożeniem. Blokowały też tory, którymi mogła docierać do miasta pomoc. Odpowiedź na to pytanie jest kuriozalna. Powodem swobodnego kursowania w tym dniu pociągów była biurokracja.

Przypomnijmy krótko, co się wydarzyło. Około 13.30 zauważono ogień na Piaskach. Gęsta drewniana zabudowa spowodowała, że w krótkim czasie płonęły zabudowania Herszfanga, Śliwińskiego, Bermana, Filara i kilka innych. Wiatr rozwiewał iskry i w krótkim czasie pojawiło się drugie ognisko pożaru. Tym razem paliło się na Warszawskiej, po chwili zgłoszono kolejne punkty, w których pokazał się ogień. Nie można było prowadzić jednolitej akcji gaśniczej, bo paliło się w wielu miejscach i to oddalonych od siebie. W akcji gaszenia żywiołu brała udział miejscowa straż ochotnicza pod kierunkiem naczelnika Wyrzykowskiego oraz straże z Twierdzy, z fabryki krochmalu i nowodworskiej stacji kolejowej. Jednak liczba miejsc, w których jednocześnie pojawiał się ogień była zbyt duża, by udało się tymi siłami go opanować. Trzeba było wezwać pomoc.

Dzięki telegrafowi informacja o pożarze i prośba o pomoc dotarły do Warszawy bardzo szybko. Kapitan Aleksandrowicz, który pełnił w tym dniu dyżur pożarniczy dość szybko uzyskał od oberpolicmajstra zgodę na wyjazd straży. Wystarczyło załatwić przejazd oddziału do Nowego Dworu. I tu pojawiła się biurokracja. Kapitan był odsyłany od jednego urzędnika kolejowego do drugiego. Po jakimś czasie Aleksandrowicz otrzymał zgodę na uruchomienie pociągu nadzwyczajnego. Inżynier Krüger zapewnił, że pociąg będzie w ciągu kwadransa. I był, tyle że po pół godzinie. Pomoc jednak nie ruszyła. Kolej podstawiła wagony kryte, załadowano konie i ludzi, jednak sprzętu gaśniczego pod dach i przy wąskich drzwiach załadować się nie dało.

Po odpowiedni tabor trzeba było posłać do Jabłonny. Po dłuższym czasie pociąg stanął na stacji Warszawa Kowelska, czyli na dzisiejszym Dworcu Gdańskim. Oddział trzeci pod kierunkiem brandmajstrów [komendantów] Isajenki i Jolskiego sprawnie załadował konie i tabor, strażacy wsiedli do wagonów, wszystko pod czujnym okiem naczelnika Warszawskiej Straży Ogniowej pułkownika Anatola Sudrawskiego. Pociąg ruszył.

Przypominamy, że był to pociąg specjalny, jechał do pożaru, więc na logikę powinien mieć pierwszeństwo. Wiemy już jednak, że pociągi pasażerskie kursowały w tym dniu normalnie i tuż przed składem wiozącym strażaków ruszył z dworca pociąg osobowy. Jechał normalnie, czyli maksymalnie do 50 km/h. Zatrzymywał się na każdej stacji po kilka minut, a za nim zatrzymywał się "pędzący" do pożaru skład z ekipą ratunkową. Tak było przez całą drogę do Nowego Dworu. Przyczyną takiego stanu był brak papierka. Naczelnik kolei wydał polecenie przez telefon, nie było telegraficznej, czyli pisemnej decyzji, by pociąg specjalny otrzymał jakieś przywileje. Nie było tzw. podkładki, dokumentu, na który można się było powołać. W konsekwencji na kolejnych stacjach nikt nie chciał wziąć bezpośredniej odpowiedzialności za spóźnienie pociągu pasażerskiego. Za takie spóźnienie można było odpowiedzieć finansowo, a nawet stracić pracę.

Efekt pożaru był taki: "spłonęły: Piaski (obie strony, około 30 domów, w tem bóżnica i łaźnia z mykwą). Zakroczymska (obie strony, około 20 domów), Warszawska (obie strony, około 18 domów), Rynek (pięć domów), Targowisko świńskie (6 domów), Sukienna (10 domów). Razem około 100 domów, nie licząc oficyn i zabudowań gospodarczych". Dziś nie da się określić na ile mniejsze byłyby straty gdyby nie asekuracjonizm i brak jednego papierka.

Można powiedzieć, że klęska była podwójna, bo powtórzyła się historia z 1888 r. W mieście pojawili się złodzieje. Wkrótce po opanowaniu pożaru policja ujęła kilku, ale to było mało. W teren ruszyły więc patrole, przeprowadzające rewizje w domach mieszkańców sąsiadujących z Nowym Dworem miejscowości. Podejrzewano, czasami słusznie, że przybyli na ratunek sąsiedzi przy okazji zabrali do swoich domów "wynagrodzenie za fatygę", nie pytając oczywiście poszkodowanych nowodworzan o zgodę. "Ratownicy" przybywali do płonącego miasta wozami i łodziami, a wracali do domów, gdy ich środki transportu były pełne łupów. Szacowano, że to, co ocalało z pożaru w 75% stało się łupem złodziei.

Doliczając do tych strat te, które były skutkiem pożaru z końca września, Nowy Dwór prawie przestał istnieć. W tym wcześniejszym spłonęły "tylko" 23 domy mieszkalne i 36 innych zabudowań. Ta kilkugodzinna nocna akcja gaśnicza obyła się bez "pilnej" pomocy z Warszawy. Miasto przestało praktycznie istnieć. Większość mieszkańców straciła cały dobytek, jednak władze miejskie doceniły chęci i wkład warszawskiej straży w ratowanie tego, co pozostało. Ustalono, że dla III oddziału straży przekazana zostanie od nowodworzan gratyfikacja pieniężna. Decydentom kolei nadwiślańskiej takiej gratyfikacji raczej nie przyznano.

17.10.1907 r. Nowy Dwór prawie całkowicie został zniszczony. Olbrzymi pożar strawił 2/3 zabudowań, były ofiary w ludziach, tysiące osób straciło dobytek całego życia. Utworzony w mieście komitet mógł ocenić straty, ale sam nie był w stanie pomóc poszkodowanym. Konieczna była pomoc zewnętrzna.

Jeszcze w czasie trwania akcji gaśniczej w nowodworskim magistracie spotkali się na naradzie: proboszcz od św. Michała ksiądz Makowski, pastor ewangelicki Ernst, rabin Neufeld, ławnicy miejscy: Frankiel i Śliwiński, burmistrz Krubski, przedstawiciele dozoru bóżniczego: Fejstein, Goldstein i Meretyk, oraz przedstawiciele zamożnych nowodworzan panowie Konarski i Bytner. Grupa ta uchwaliła m.in., by wystąpić z prośbą do władz o pozwolenie na zbieranie w całym państwie darów i składek pieniężnych, przeznaczonych dla pogorzelców. Głównie chodziło o pieniądze na budowę chociażby prowizorycznych baraków i ciepłą odzież, zbliżała się przecież zima. Prawdopodobnie zezwolenie takie otrzymali.

O tragedii rozpisywała się prasa we wszystkich zaborach, dzięki czemu do miasta zaczęły dopływać dary rzeczowe i pieniądze. Na rzecz pogorzelców zbierano fundusze urządzając koncerty, bale, przedstawienia. Inicjatyw takich było sporo, ale tylko w niewielu wypadkach wiemy, kto konkretnie wystąpił dla nowodworzan.

9 listopada w gmachu warszawskiej resursy miał się odbyć wieczór literacko-artystyczny, z którego dochód przeznaczano dla naszych pogorzelców. W programie przewidywano występy literatów, deklamację i część wokalną. Własne utwory czytać mieli: Jan August Kisielewski, Zofia Rygier-Nałkowska, Jan Adolf Herz i Władysław Zalewski. Dziś większości Polaków nazwiska te nic nie mówią, przed stu laty było zupełnie inaczej.

Jan August Kisielewski - dramatopisarz, krytyk teatralny i eseista był autorem niezwykle wówczas popularnych sztuk teatralnych. Prawdopodobnie to on miał być gwiazdą tej części występów, chociaż akurat tego roku jego ostatnia sztuka była mocno krytykowana. Kolejne osoby miały za sobą niedawne debiuty literackie i pierwsze większe publikacje. Jan Adolf Herz w 1907 r. pisał artykuły prasowe i tłumaczenia, wydał też tomik poezji. Jego popularność rosła, by osiągnąć szczyt w okresie międzywojennym, gdy jeden z jego dramatów trafił na ekrany kin. Podobnie jak poprzednik -Władysław Zalewski - miał wówczas w dorobku zbiory wierszy, uznawane za bardzo dobre. Komedie zaczął wydawać nieco później. Jedyna w tym gronie kobieta, nosi najbardziej dla nas rozpoznawalne nazwisko. Zofia Nałkowska, posługująca się wtedy także nazwiskiem pierwszego męża - Rygier, kojarzy się nam ze wstrząsającymi "Medalionami", ale w 1907 r. znana była raczej jako poetka i publicystka, autorka świeżo opublikowanej powieści "Książę". Dopełnieniem części literackiej miał być występ aktora - Ludwika Fritsche.

Artysta ten, związany dotychczas głównie z teatrami krakowskimi, rozpoczął wtedy swój pierwszy sezon w Warszawie. Przyciągał publiczność nie tylko talentem, ale również elegancją i urodą, w latach późniejszych robił karierę w kinematografii. Część wokalną imprezy wypełnił śpiew Adama Ostrowskiego - solisty warszawskiej Opery. Współcześni cenili jego głęboki, ciemny bas i technikę wykonywanych utworów. Równie znana była Maria Kamińska - Latoszyńska występująca w Warszawskich Teatrach Rządowych, popularna także w innych miastach Królestwa Polskiego dzięki licznym trasom koncertowym.

Dochód uzyskany z koncertu miał trafić do Nowego Dworu. Oprócz tego przedstawiciele naszego miasta rozprowadzali wśród widzów kwiaty i programy. Ustawiono trzy stoliki, przy których zasiadły głównie panie. Podobnie jak wśród występujących, ich nazwiska mogą nam niewiele mówić, ale dla nowodworzan przełomu XIX i XX stulecia były doskonale rozpoznawalne. Stolik pierwszy zajmowały: Janowa Sobolewska, Bolesławowa Konarska, Antoniowa Krubska. Fakt, iż nie podano ich imion wynikał z tego, że wszystkie były zamężne. W takim wypadku dobre wychowanie wymagało określenia kobiety imieniem męża. Stolik drugi zajęły: Zofia Bytner, Bronisława Goldstein i Cecylia Bermanowa. Przy stoliku trzecim zasiadł jedyny w tym gronie mężczyzna Teodor Nisenshon. Towarzyszyły mu: żona, panna Jadwiga Neuman oraz pani Ch. Rosenstein. Towarzystwo było mieszane. Wśród kwestujących byli katolicy, ewangelicy i nowodworscy Żydzi. Wszyscy należeli do bardziej zamożnych mieszkańców naszego miasta.

Pani Krubska była żoną burmistrza Nowego Dworu, Bolesławowa Konarska z domu Helena Ludwika Flatt to siostra i żona nowodworskich aptekarzy. Osiemnastoletnia wówczas Zofia Teodozja Bytner była córką właściciela browaru. Pani Rosenstein to żona nowodworskiego zegarmistrza i właściciela domu. Swoje nieruchomości w mieście mieli również Goldsteinowie, Nisenshonowie i Neumanowie. W gronie kwestarzy znalazła się też rodowita warszawianka Cecylia Berman, związana z Nowym Dworem dzięki małżeństwu z Moshe Bermanem, wieloletnim dyrektorem browaru przy obecnej ul. Nałęcza.

Nieco później, bo 12 grudnia zaplanowano na rzecz naszych pogorzelców koncert symfoniczny w Łodzi. Miał się odbyć w największej ówcześnie na ziemiach polskich sali teatralnej, czyli w łódzkim Teatrze Wielkim. Wystąpiła miejscowa amatorska orkiestra symfoniczna "Harmonia", zasilona przez muzyków warszawskich. Również z Warszawy przybył Henryk Opieński - kierownik artystyczny koncertu. Gwiazdą miała być często koncertująca w Łodzi, chociaż wówczas mieszkająca w Warszawie, zdolna skrzypaczka Eugenia Argiewicz. Program rozpoczęła uwertura z opery "Don Juan" Mozarta w wykonaniu orkiestry. Następny był koncert C-mol Mendelsohna, wykonany przez skrzypaczkę z towarzyszeniem orkiestry. Argiewiczówna wykonała go znakomicie. Z mniejszymi zachwytami spotkała się natomiast piąta symfonia (C-mol) Beethovena. Nie chodziło jednak o dobór utworu, lecz o jego wykonanie. W sprawozdaniu z koncertu stwierdzono, że ta jego część była wyraźnie niewyćwiczona. Lepiej poszło z pieśniami Griega, które zabrzmiały jako następne. Po czym znowu chwalono solistkę za skrzypcowe wykonanie "Romansu" Beethovena. Tak jak rozpoczęto, tak też zakończono występy uwerturą, tym razem był to Ruy Blas Mendelsohna. Mimo ambitnego repertuaru, kierownictwa zdolnego dyrygenta i występów wychwalanej solistki przedstawienie nie dało oczekiwanych rezultatów. Nie wiemy, jaki fundusz zgromadzono, ale zapewne był niezbyt imponujący, gdyż na widowni zgromadziła się jedynie garstka słuchaczy.

Łódzkie przedstawienie było skierowane do wszystkich mieszkańców miasta, liczono, że właśnie tutaj uda się zdobyć większe fundusze. Przypomnijmy, że populacja Łodzi w pewien sposób przypomniała naszą - nowodworską, to też było miasto wielokulturowe. W składzie orkiestry "Harmonia" również byli przedstawiciele kilku narodowości. Solistka - Eugenia Argiewicz była z pochodzenia Żydówką, Henryk Opieński Polakiem. Jeśli nie na miłość do muzyki, to liczono przynajmniej na solidarność z osobami tej samej narodowości lub wyznania, ale jak widać nie wyszło.

Podobnie jak z warszawskimi występami, tak i w wypadku łódzkiego koncertu nazwiska wykonawców są dla nas prawie zupełnie anonimowe. Jednak zarówno występujący wtedy dyrygent, jak i solistka zrobili kariery. Argiewiczówna występowała nie tylko w Warszawie, ale również w Petersburgu, Wiedniu, Berlinie i Paryżu. Przed I wojną światową przeniosła się na stałe do USA, grała w orkiestrze symfonicznej w Seattle i San Francisco, założyła też własny zespół, w którym nie tylko była solistką, ale również dyrygentem. Opieński do 1926 r. robił karierę w kraju. Był utalentowanym skrzypkiem, dyrygentem opery warszawskiej i lwowskiej, kierownikiem muzycznym Teatru Polskiego, wykładowcą, dziennikarzem muzycznym, założycielem pierwszego w Polsce czasopisma muzykologicznego i pierwszej w wolnej Polsce Akademii Muzycznej. Komponował. Ponadto miał doktorat z filozofii i słynął z licznych inicjatyw społecznych. Gdy przeniósł się do Szwajcarii nadal brał udział w krajowym życiu muzycznym przyjeżdżając do Polski corocznie.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Wybory z kurji miejskiej pow. warszawskiego.

Z komitetu pow. warszawskiego donoszą nam, że pomiędzy nim a miejscowym komitetem żydowskim w mieście Nowym Dworze doszło do porozumienia w sprawie kandydatur na wyborców z kurji miejskiej powiatu warszawskiego. Od komitetu warszawskiego delegatami byli: ks. prob. Makowski i p. Jan Flatt, od komitetu zaś żydowskiego pp. Kelman Goldstein i Jankiel Feinstein. Po układach spisano akt, mocą którego ustanowiono następujące wspólne kandydatury: P. Jakób Brona z Nowego Dworu; dr Stanisław Bzura z Jabłonny; p. Jankiel Feinstein z Nowego Dworu; p. Jan Flatt, aptekarz z Nowego Dworu. Fakt powyższy zaznaczyć należy, jako jeden więcej dowód, że Kom. Centralny Narodowy za pośrednictwem swoich organów prowincjonalnych czyni wszystko, by nie dopuścić podczas wyborów do stawiania spraw na gruncie waśni rasowych.

---

Tekst odnosi się do wyborów do II Dumy Państwowej (parlamentu) Imperium Rosyjskiego. Wybory te odbywały się w atmosferze silnych napięć po rozwiązaniu pierwszej Dumy, a współpraca między komitetami (polskim i żydowskim) była wówczas kluczowym elementem strategii politycznej, mającym na celu wyłonienie wspólnych elektorów. System kurialny dzielił wyborców na grupy (kurie) zależnie od statusu i majątku. Wspólna lista kandydatów polskich i żydowskich w Nowym Dworze Mazowieckim miała na celu konsolidację głosów i uniknięcie podziałów narodowościowych w obliczu skomplikowanej ordynacji wyborczej.

Do Modlina.

Z aresztu policyjnego w ratuszu wysłani zostali wczoraj do Modlina następujący więźniowie polityczni:

Jakób Berholz, Salomon Lindner, Leon Stypułkowski, Zdzisław Miączyński, Bronisław Ladyga, Józef Temberg, M. Mitman, Judka Kamilczyk, Józef Bogucki, Szyja Rozenfarb, Aron Engerszer, Bolesław Żandyn, Hersz Biegelman, Gustaw Lidner, Jakób Flancman, Roman Rojkiewicz, Jakób Rapaport, Józef Maciejewski, Stefan Ligęza, Jonasz Kirszenbaum, Dawid Kelbard, Zelman Rynowicz, Haskiel Hudyk, Mordka Winer, Józef Lapsz, E. Engelman, Owsiej Miszkin, Maryan Myśliwski, Konstanty Węlałowski, Wolman Grotman, Koryn Huftal, Abram-Icek Wittman, Julian Eiberhard, bracia Hasyk, Henryk Kahan, Jankiel Baum, Judka Borenstein, Stanisław Magnuski, Zygielman, Józef Zorgenstein, Owsiej Sołowiejczyk, Dawid Filmus, Salomon Cyzor, Arabin Chudy, Hersz Engel, Antoni Kozłowski, Zenon Magrzycki i Wergenstein.

---

W 1907 roku, w okresie po rewolucji 1905 roku, Twierdza Modlin służyła władzom carskim jako ciężkie więzienie dla osób zaangażowanych w działalność niepodległościową i socjalistyczną. Lista zawiera nazwiska osób o różnym pochodzeniu etnicznym (polskim i żydowskim), co było charakterystyczne dla ówczesnych ruchów rewolucyjnych w Królestwie Polskim.

Bomba w Nowym Dworze. Po pożarze w Nowym Dworze, na brzegu Narwi, znaleziono bombę, którą prawdopodobnie wyniesiono z jednego z płonących domów. Z rozporządzenia władz sądowych, w dniu 29 z. m., bombę tę zniszczono. Była ona wyładowana dynamitem.
___________________________________________________________________________________________________

Echa pożaru w Nowym Dworze. Jak już w swoim czasie donieśliśmy, podczas pożaru w Nowym Dworze, w miejscu, gdzie pogorzelcy składali uratowane rzeczy, znaleziono bombę. Otóż bombę tę pod kierunkiem specjalnej komisji zbadano, wywołując jej wybuch. Okazała się nadzwyczajnej siły. W jakim celu położono ją między rzeczami pogorzelców — niewiadomo.

Prostytucja małomiasteczkowa służyła przede wszystkim stacjonującemu tam wojsku. Przepisy obligowały do udziału od lat 60. delegata wojskowego i lekarza wojskowego zarówno w rutynowych, jak i w nadzwyczajnych oględzinach prostytutek samodzielnych, w domach publicznych oraz nielegalnych wszędzie tam, gdzie znajdowały się oddziały wojska. Zapewne zwiększało to gwarancję odbywania się badań i właściwej oceny stanu zdrowia chorej (ograniczenie możliwości skorumpowaniu lekarza przez właścicielkę domu publicznego; lepsze przygotowanie do diagnozowania chorób wenerycznych). W większości ośrodków guberni lubelskiej na raportach z oględzin widnieją podpisy lekarzy wojskowych. Częste przypominanie o obowiązku ich obecności może sugerować, że uczestnictwo lekarzy wojskowych nie było stałe przynajmniej w latach 90. Gdy wzrastała liczba chorych żołnierzy, dowódcy wytykali władzom cywilnym, że nie zapraszają do udziału w oględzinach lekarza wojskowego.

Podobnie mogło być w innych guberniach. W Nowym Dworze w guberni warszawskiej jeszcze w 1907 r. w rewizji prostytutek tamtejszego domu publicznego nie uczestniczył lekarz z twierdzy, a badanie odbywało się raz w tygodniu.

Wspomnienie pośmiertne.

W dniu 11 b. m. rozstał się z tym światem w sile wieku ś. p. Jan Tytus Flatt, właściciel apteki w Nowym Dworze. Urodzony w 1856 r. z ojca Jana i Maryi z Grodzickich, obywateli ziemskich we wsi Parciochowie w Pułtuskiem. Nauki pobierał w 2-im progimnazyum i 3-m gimnazyum, w r. 1873 wstąpił na praktykę do apteki Ziemińskiego, w r. zaś 1880 uzyskał stopień prowizora farmacyi w Warszawskim Uniwersytecie.

Przez lat kilka pracował w aptekach w Warszawie i na prowincyi — przyjął wreszcie kondycyę w aptece kol. Fabiana w Nowym Dworze, początkowo jako pracujący. Kol. Fabian widząc jego sumienność i uczciwość oddał mu aptekę w administracyę, którą w lat kilka nabył na własność.

Objąwszy takową w posiadanie pokochał miasto i ludność, dla której pracował, poczuł się, że tak powiem, w swoim żywiole.

Z początku oddał się tylko pracy zawodowej z zamiłowaniem, miał bowiem tę ambicyę, aby, apteka po sławnym w dziejach farmacyi Fabianie nie straciła nic z dawnej sławy i świetności. Udało mu się to zupełnie, gdyż wkrótce zyskał sobie opinię sumiennego aptekarza i wysoce uczciwego człowieka i takim pozostał do śmierci. Uczynny, nadzwyczaj uprzejmy w obejściu, umiał sobie jednać wielu przyjaciół, i wkrótce stał się duszą całego miasteczka.

Niebyło ważniejszego wydarzenia lub czynu społecznego w dziejach Nowego Dworu od lat przeszło 20-tu, którego by ś. p. Flatt nie był inicyatorem, lub w którymby nie brał czynnego udziału.

I tak lat temu kilkanaście stworzył teatr amatorski, z dochodów którego założył skwer na rynku. Nieszczędząc pracy, zachodu i własnych pieniędzy z dużego rynku, który był w pewnych porach roku trzęsawiskiem, a w lecie pustynią Sachary, zamienił w piękny spacerowy skwer; było to jego ukochane dziecko, którem do końca się opiekował a nawet przed śmiercią o tem mówił. Mieszkańcy Nowego Dworu uznając Jego rozum i zasługi, wybrali go lat temu kilka na naczelnika straży ogniowej, którą to funkcyę spełniał z chlubą i pożytkiem dla miasta.

W roku zaś bieżącym był wybranym na wyborcę posłów do Dumy.

Jego to staraniom długoletnim zawdzięczać należy, że Nowy Dwór został oświetlony kilkudziesięciu latarniami naftowemi, a w roku zeszłym zabrukowano kilka ulic, gdzie dawniej ludzie grzęźli, a konie literalnie po brzuchy zapadały. Ostatnim Jego czynem wysoce doniosłym dla mieszkańców Nowego Dworu, było zainicyowanie i wyjednanie pozwolenia, na założenie Towarz. Pożyczk. oszczędnościowego, którego był od początku do śmierci prezesem Rady.

Że taka instytucya była wielce potrzebna, najlepszym dowodem, że już w 3-m roku swego istnienia, zrobiła do 100 tys. rb. obrotu.

Prócz tych czynów społecznych ś. p. Flatt, hojną dłonią wspierał biednych, uczącą się młodzież: należał bowiem do tych zacnych ludzi, o których mówią, że dawał tak „aby niewiedziała lewica, co daje prawica“.

Życie ś. p. Flatta mogło być rzeczywiście wzorem i przykładem dla nas aptekarzy w małych miastach i osadach; postępował on bowiem podług złotych słów Jachowicza „Czyń każdy w swoim kółku co każe Duch Boży, a całość sama się złoży“.

Czynił więc wszystko co było w granicach Jego możliwości, aby tylko swoje ukochane miasteczko uporządkować, upiększyć i podnieść.

Wdzięczni mieszkańcy Nowego Dworu uznając Jego zasługi, stawili się licznie, aby oddać ostatnią posługę chrześcijańską wraz z Szanownym Księdzem Makowskim proboszczem z N. Dworu.

W dolnym kościele Ś-go Krzyża przy trumnie całej okrytej wieńcami, odśpiewano podniosłe modły z towarzyszeniem chórów.

Z wieńców zauważyliśmy następujące. „Wieloletniemu członkowi Warsz. Tow. Farmaceut“. „Zacnemu obywatelowi m. N. Dworu“ Członkowi organizatorowi — członkowie Tow. Poż. oszczędn. „Od kolegów i przyjaciół“ „Od wdzięcznych współpracowników“. Prócz tego wiele od rodziny i szczerych przyjaciół.

Nad grobem na Powązkach odśpiewano pienia religijne. „Dusza co cierpi“, a przy melodyi „Salve Regina“ Troschla trumnę spuszczono do grobu rodzinnego.

Cześć pamięci zacnego człowieka. Niech Mu ziemia lekką będzie, jak lekką była ta ręka, którą tylu bliźnich wspierał.

Szczery przyjaciel Edward Kuszkowski

---

- Prowizor farmacyi – dawny stopień zawodowy farmaceuty, uprawniający do samodzielnego zarządzania apteką (dziś powiedzielibyśmy: magister farmacji).

- Kondycya – tutaj: posada, zatrudnienie (często używane w kontekście pracy u kogoś, np. "przyjąć kondycję").

- W administracyę – w zarząd. Jan Flatt najpierw zarządzał apteką w imieniu właściciela, zanim ją wykupił.

- Rb. – skrót od rubla (waluta obowiązująca w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim).

- Duma – organ ustawodawczy w Imperium Rosyjskim (Państwowa Duma Imperium Rosyjskiego).

- Naczelnik straży ogniowej – dzisiejszy komendant straży pożarnej.

- W sile wieku – w pełni sił, w najlepszym okresie życia (zazwyczaj między 30. a 50. rokiem życia).

- B. m. – skrót od "bieżącego miesiąca".

- Ś. p. – "świętej pamięci" (powszechne do dziś, ale tutaj używane z dużą częstotliwością jako tytuł przed nazwiskiem).

- Literalnie – dosłownie.

- Doniosły czyn – czyn o wielkim znaczeniu, bardzo ważny.

- Jednać przyjaciół – zjednywać sobie ludzi, sprawiać, że inni stają się nam przychylni.

- Pienia religijne – uroczyste pieśni religijne.

- "Dawał tak, aby nie wiedziała lewica, co daje prawica" – biblijne nawiązanie do anonimowej dobroczynności.

- "Pustynia Sachary" / "Trzęsawisko" – barwne porównanie stanu rynku w Nowym Dworze, pokazujące, jak wielką zmianę wprowadził Jan Flatt, zakładając tam skwer.

W tamtych czasach młodzież Nowego Dworu była rewolucyjna, wojownicza w słowie i czynie. Ich działalność nie ograniczała się do Nowego Dworu, ale rozciągała się na okoliczne miasta, takie jak Zakroczym, Nasielsk, Płońsk i inne . Nowodworskie oddziały dwóch partii - Bundu i socjalistycznych syjonistów - były centralnymi organizacjami dla tego obszaru i dostarczały innym miastom mówców i organizatorów, a także broń, gdy było to konieczne.

Kiedy robotnicy z Nasielska rozpoczęli strajk, który stał się tak intensywny, że lokalna organizacja nie była w stanie poradzić sobie z nim sama, organizacje z Nowego Dworu wysłały na pomoc cały swój kontyngent aktywistów. Nowodworscy bundowcy znaleźli sposób, aby zmiękczyć upartych bossów z Nasielska i uczynić ich bardziej ustępliwymi. Kiedy wozy z Nasielska przejeżdżały przez Nowy Dwór, patrole robotnicze zatrzymywały je na szosie, kazały im zawrócić i przewrócić wozy należące do opornych bossów z Nasielska. Robili tak, dopóki bossowie nie ustąpili żądaniom robotników.

W samym Nowym Dworze również doszło do wielu strajków, które zakończyły się zwycięstwem robotników. Strajkowali szewcy, krawcy i hafciarze. Szefowie uznali, że wojna jest przegrana i że lepiej zakończyć konflikty pokojowo, niż wdawać się w rywalizację z organizacjami robotniczymi.

Choć minęło prawie pół wieku, wciąż pamiętam pewne strajki, które wyróżniały się intensywnością i uporem, i kosztowały wiele istnień. Były to "twarde orzechy" do zgryzienia, nawet dla takich utalentowani bojownicy, jak ci z Nowego Dworu. Bundowcy i syjonistyczni socjaliści nie mogli sami poradzić sobie z szefami i musieli szukać pomocy u "niekoszernych" młodych mężczyzn z Warszawy.

Jednym z takich strajków był strajk przeciwko Jisroelowi Gore, rzeźnikowi. Gdy tylko strajk się rozpoczął, strajkujący lub ich przedstawiciele nie mogli już pojawić się w Jatke Gesl [Ulicy Rzeźników]. Gore i jego synowie byli gotowi ze swoimi narzędziami rzeźniczymi, a chociaż uliczka znajdowała się w pobliżu ratusza i policji, były one dobrze strzeżone i trudno dostępne. Jeden z towarzyszy, odważny Jehiel Kronenberg, został wysłany na ulicę z kilkoma robotnikami, aby zobaczyć, co mogą tam zrobić. Nie udało im się odnieść takiego sukcesu w odniesieniu zwycięstwa nad Gorami, jak w zachowaniu prestiżu rewolucyjnych organizacji miasta, które wcześniej nie przegrały strajku.

Inni szefowie, którzy byli w konflikcie z robotnikami, wytykali im: "U nas jesteście takimi ważniakami! Dlaczego nie staniecie do walki z Jisroelem Gore?" Jehiel Kronenberg podjął wyzwanie. Kazał innym towarzyszom czekać w pobliskiej uliczce, a sam wszedł do Jatke Gesl . Kiedy Gorowie go zobaczyli, wyszli ze swojego sklepu mięsnego i okropnie go pobili. Inni towarzysze byli zbyt daleko, aby przyjść mu z pomocą. W międzyczasie doszło do zamieszania, przyjechała policja i aresztowała Kronenberga.

Rewolucjoniści z Nowego Dworu nie mogli pogodzić się z taką porażką i postanowili się zemścić. "Nie możemy pozwolić, by Gorowie uciekli". W Warszawie przygotowali bombę, którą planowali umieścić pod domem Gorów, a tymczasem ukryli ją w pobliżu Narwi, dopóki nie mogli zrealizować planu bombowego w odpowiednim momencie. W tym czasie Komitet Warszawski wysłał różnych posłańców z ostrzeżeniem do Gorów, a Komitet Wykonawczy szukał sposobów, aby dostarczyć bombę do domu Gorów. Zaczęli kopać tunel do domu, ale bomba nie mogła czekać i przypadkowo wybuchła, nie powodując żadnych szkód. Ale Gorowie zrozumieli teraz, że bomba została dla nich przygotowana i przestraszyli się. Tak więc ostatecznie strajk zakończył się zwycięstwem robotników.

Drugi trudny strajk był skierowany przeciwko Gureckim, ojcu i synom, których wszyscy się bali. Byli pewni, że "nikt nigdy nie uderzy przeciwko nam", a gdy ogłaszano strajk, terroryzowali wszystkich z nim związanych. Czekali na przywódców strajku na ulicy i bili ich. Oczywiście strajkujący odpowiedzieli tym samym i strajk trwał dalej. Zatrudnili jednak kilku łamistrajków i paradowali po mieście jako zwycięzcy.

Ich zwycięstwo wymagało działania. "Żadnych strajkujących w Nowym Dworze!" Więc czekali na strajkującego pewnej soboty, gdy odprawiał modlitwy, i dali mu to, na co strajkujący zasługiwał. Gureccy donieśli policji na całe kierownictwo Bundu, a 13 towarzyszy zostało aresztowanych i osadzonych w więzieniu.

Wśród tej trzynastki znalazł się Polak [czyli nie-Żyd] robotnik Zenek, członek Polskiej Partii Socjalistycznej, który zawsze był w żydowskich grupach robotniczych, gdzie nauczył się języka jidysz i pomagał, gdy było trzeba.

Trzynaście osób zamknięto za grubymi kratami, ale nie rozpaczali. Pełni przekonania i odwagi śpiewali swoje rewolucyjne pieśni, które rozbrzmiewały przez okna więzienne w mieście i docierały do Jatke Gesl po drugiej stronie drogi. Przywódcy miasta z pewnością przenieśliby aresztowanych do więzień w Warszawie, gdzie jako przywódcy strajku zostaliby skazani na lata więzienia. Ale warszawski komitet Bundu natychmiast interweniował, a Gureccy, pod naciskiem Bundu, przekupili lokalnego burmistrza, a zarzuty zostały złagodzone, jakby była to zwykła walka między dwiema stronami.

Wszyscy zostali zwolnieni z wyjątkiem polskiego robotnika Zenka, którego deportowano do Warszawy.

Tak to szło, od jednej walki do drugiej, z ciągłymi strajkami w Nowym Dworze i okolicznych miastach, walkami z carskimi reżimami, konfliktami z fanatycznie religijnymi rodzicami i wszystkimi postaciami religijnymi, które nas dręczyły, jeśli im się nie podporządkowaliśmy. Była to idealistyczna grupa młodych ludzi, zawsze gotowych poświęcić się dla ideałów marksizmu i socjalizmu, które miały przynieść piękniejszy i sprawiedliwszy świat.

Pod koniec 1906 i na początku 1907 roku kontrrewolucja dotknęła nasze miasto. Reakcjoniści zyskali przewagę, a prześladowania policyjne stały się jeszcze większe. Wielu towarzyszy zostało uwięzionych, a inni wyemigrowali do Anglii i Ameryki. Ruch osłabł i został niemal całkowicie unicestwiony. Nie było już giełd robotniczych, a tajne spotkania odbywały się rzadziej. Reakcjoniści i fanatycy religijni natychmiast wyczuli, w którą stronę wieje wiatr i teraz mieli szansę się zemścić. Towarzysze, którzy pozostali w mieście, byli prześladowani na każdym kroku, a nikt nie stanął w ich obronie.

Miasto stało się smutne, samotne i duszne. Na ulicach przeklinano nas: "Cycjaliści [komiczne błędne wymawianie słowa socjaliści]! Heretycy! Czy już obaliliście cara Mikołaja? Patrzcie, kto myśli, że pozbędzie się Mikołaja!" - jakby byli szczęśliwi, że młodzi ludzie, którzy ryzykowali życie w walce z carskimi pogromami, zostali zamknięci w więzieniu, a Mikołaj nadal zasiadał na tronie.

Ja również postanowiłem wyjechać, uciec z mojego ukochanego miasta. Pojechałem do Warszawy, do mojego przyjaciela Szmuela, syna Simche Sznajdera (dziś Sam Bernstein), który pracował tam od jakiegoś czasu. Nie miałem ani grosza przy sobie, więc schowałem się pod siedzeniem w pociągu. Razem było weselej i nawiązaliśmy przyjaźń, która trwa do dziś.

Na początku 1909 roku ruch zaczął się odradzać po ciężkich ciosach, jakie otrzymał od kontrrewolucji. Bund zorganizował związki zawodowe w różnych branżach. Wstąpiłem do związku krawców i zostałem wybrany do komitetu wykonawczego, a także pomagałem kierować wieloma strajkami.

* Pinkas Nowy Dwor, Memorial book of Nowy-Dwor, 1965.

Most pod Modlinem.

Nareszcie po dwudziestu latach oczekiwania stanie most stały na Wiśle pod Modlinem, którego budowy podjęły się firmy K. Rudzki i Sp. (konstrukcja żelazna) i Bracia Rohn (kesony).

Budowa mostu stałego pod Modlinem przechodziła różne fazy, i raz już budowę tę zaczęto, lecz po zwiezieniu kamienia do budowy prawego przyczółka i podjazdu z Nowego Dworu, całego projektu odrazu zaniechano, aczkolwiek specjalne urządzenia pod zapuszczanie kesonów stały tam jeszcze lat kilka.

Mostów przy ujściu Narwi do Wisły pod samym Modlinem przed laty dwudziestu było dwa, mianowicie: most wiszący, zbudowany przez wojsko polskie około dawnych magazynów bankowych, wystających na cyplu zlania się dwóch rzek, oraz most zbudowany przez kolej nadwiślańską wewnątrz dla pociągów, a z górnym pomostem dla wozów.

Pierwszy z tych mostów zerwała kra lodowa w pamiętnym wylewie przy późnem ruszaniu lodów w roku 1887, gdy poziom spiętrzonych lodów przewyższył stóp 22 i cały napór kry wpadł na most; mostu tego nie odbudowano.

Podobny most wiszący istnieje w Brześciu litewskim, udoskonalony zaś typ wzoru modlińskiego na Dnieprze pod Kijowem. Oczywiście z nową budowlą komunikacja w węźle szosowym pod Modlinem wielce zyska, obecnie bowiem szosa zakroczymska, zaczynająca się w Warszawie u rogatki marymonckiej, kończy się u wsi Kazuń, wprost Modlina, gdzie niema nawet stałego promu do Zakroczymia, a z promów rządowych korzysta tylko wojsko.

---

Z tekstu przebija frustracja – autor podkreśla, że na most czekano aż 20 lat. Modlin był kluczową twierdzą Imperium Rosyjskiego (Twierdza Nowogieorgijewsk), dlatego kwestie komunikacyjne były całkowicie podporządkowane wojsku. Cywilna szosa z Warszawy kończyła się "w polu" (w Kazuniu), a zwykli obywatele nie mieli jak przeprawić się przez rzekę do Zakroczymia, bo promy były zarezerwowane dla armii.

Wymieniona firma K. Rudzki i Sp. to jedna z najważniejszych polskich firm inżynieryjnych tamtego okresu (odpowiedzialna m.in. za Most Poniatowskiego w Warszawie).


- Kesony: Specjalne skrzynie (komory), które zatapia się w dnie rzeki i wypompowuje z nich wodę pod ciśnieniem, aby robotnicy mogli budować fundamenty filarów na suchym gruncie.

- Przyczółek: Skrajny filar mostu, który łączy konstrukcję nad wodą z nasypem na lądzie.

- Kra lodowa / Ruszanie lodów: Zjawisko pękania lodu na rzece wiosną. W 1887 (w rzeczywistości w 1888) roku, o którym wspomina tekst, doszło do katastrofalnego zatoru.

- Stopy (miara): Jednostka długości. 22 stopy to około 6,7 metra – o tyle spiętrzył się lód ponad normalny poziom wody.

- Magazyny bankowe: Chodzi o monumentalny Spichlerz w Modlinie (widoczny do dziś u ujścia Narwi do Wisły), który pełnił funkcję magazynów Banku Polskiego.

- Cypel zlania się dwóch rzek: Miejsce, w którym Narew wpada do Wisły.

- Rogatka marymoncka: Dawny punkt poboru opłat i kontroli przy wjeździe do Warszawy (dziś okolice Placu Wilsona/ul. Marymonckiej).

- Wprost Modlina: Staropolskie określenie oznaczające "naprzeciwko Modlina".

Ks. Jan Jaroczyński,
były proboszcz parafji Nowy Dwór,
ostatnio emeryt, zmarł dnia 24-go listopada 1907 r., przeżywszy lat 63.
O dniu pogrzebu będą osobne zawiadomienia.

(oryginalna pisownia):

Дорогая Шура! Поздравляю тебя съ праздникомъ Рождества Христова и искренно желаю тебѣ всего хорошаго. Передай мое поздравл. съ праздникомъ. Твой Iосифъ. Цѣлую тебя. А. Киндеръ.

Tłumaczenie na polski:

Drogi Szuro! Składam Ci życzenia z okazji święta Bożego Narodzenia i szczerze życzę Ci wszystkiego dobrego. Przekaż moje życzenia świąteczne [innym]. Twój Józef. Całuję Cię. A. Kinder.

Adresat (prawa strona): Новый Дворъ Варшавской губерніи Рычная, копевенная (?) минная рота Его Высокоблагородію Александру Николаевичу Скитко

Tłumaczenie na polski: Nowy Dwór Gubernia Warszawska ul. Rzeczna (Рычная), [prawdopodobnie nazwa koszar lub konkretnego budynku] Kompania minowa (formacja wojskowa) Wielmożnemu Panu (tytuł grzecznościowy: Ewo Wysokoblagorodiju) Aleksandrowi Nikołajewiczowi Skitko

Datownik: Na stemplu pocztowym widać datę 23 12 08 (według kalendarza juliańskiego), co w kalendarzu gregoriańskim (naszym) odpowiadało 5 stycznia 1909 roku – czyli wigilii prawosławnego Bożego Narodzenia.

Wzmianka o "kompanii minowej" (минная рота) sugeruje, że adresat, pan Skitko, służył w jednostkach inżynieryjno-saperskich stacjonujących przy twierdzy.

Wyraz uznania.

Z Nowego Dworu otrzymał hebrajski Hakol warszawski korespondencyę, która zaczyna się jak następuje:

„Mieszkańcy Nowego Dworu wyrażają za pośrednictwem redakcyi Hakola swe uczucia serdeczne i wdzięczność z powodu dobrych uczynków naczelnika żandarmeryi, barona v. Bronna, który został przeniesiony na wyższe stanowisko do Moskwy. Korespondent dodaje, że dobre stosunki te żydzi z Nowego Dworu zawdzięczają swemu rabinowi, R. J. Neufeldowi, znanemu z agitacyi wyborczej do Dumy przeciw koncentracyi narodowej.“

Rabin ten żył tak dobrze z naczelnikiem żandarmów, że ten, odjeżdżając, prosił rabina — jak zapewnia korespondent — ażeby go odprowadził do Siedlec. „Wspaniały to był widok — pisze dalej — jak w wagonie pierwszej klasy siedzieli generał i rabin, rozmawiając, jak wierni przyjaciele, aż do Siedlec.“ Przy odjeździe byli także obecni wybitni przedstawiciele żydów nowodworskich, którym odjeżdżający dziękował za trudy.

Pożar w Nowym Dworze.

W Nowym Dworze spalił się tartak Cecylii Niewiadomskiej. Szkody wyrządzone przez ogień wynoszą 5,250 rb. Pożar powstał prawdopodobnie z podpalenia, gdyż stwierdzono, iż w kilku miejscach drzewo oblane było naftą.

Pożar w Nowym Dworze.

Nocy wczorajszej w Nowym Dworze, w domu Wierzbińskiego, wynikł gwałtowny pożar. Na ratunek pośpieszyli sąsiedzi oraz szeregowcy konsystującego w pobliżu wojska. Ogień niebawem umiejscowiono. Podczas rozszerzania się płomieni — żona Wierzbińskiego, nie widząc innego ratunku, wyskoczyła przez okno, przyczem połamała sobie obie nogi. Troje dzieci W. oraz służąca — znaleźli śmierć w płomieniach: po ugaszeniu ognia wydobyto tylko zwęglone ich szczątki; wreszcie mieszkańcy pomienionego domu, małż. Kirstein, również ratując się przez okno, połamali sobie nogi. Poszwankowanych umieszczono w przytułku w Modlinie.
___________________________________________________________________________________________________

Nowy Dwór.

W Nowym Dwórze w domu Wierzbińskiego wynikł gwałtowny pożar skutkiem podpalenia. Ogień niebawem umiejscowiono. Podczas rozszerzania się płomieni — żona Wierzbińskiego, nie widząc innego ratunku, wyskoczyła przez okno, przyczem połamała sobie obie nogi. Troje dzieci W. oraz służąca — znalazły śmierć w płomieniach; po ugaszeniu ognia wydobyto tylko zwęglone ich szczątki; wreszcie mieszkańcy pomienionego domu, małż. Kirstein, również ratując się przez okno, połamali sobie nogi.
___________________________________________________________________________________________________

Pięć osób żywcem spalonych.

Z Nowego Dworu (w Królestwie) donoszą: Przed kilku dniami, w nocy, w Nowym Dworze powstał groźny pożar w dwupiętrowym domu Wierzbińskiego, znajdującym się pomiędzy budynkiem magistratu, a domem mieszkalnym naczelnika straży ziemskiej, kapitana Maksimowa. Na ratunek pośpieszyli miejscowi strażnicy ziemscy, żołnierze oddziału balonowego z Modlina i minierzy narwskiego pułku; dzięki ich energicznej pomocy pożar umiejscowiono i niedopuszczono płomieni do zabudowań sąsiednich.

W popłochu zapomniano, że w płonącym domu mogą znajdować się ludzie. Nawoływania o ratunek usłyszano dopiero wtedy, gdy do płonącego domu nie było już dostępu z powodu zawalenia się schodów. Na górze tymczasem znajdowała się rodzina Kirsteinów i rodzina właściciela domu Wierzbińskiego. Nie widząc ratunku, Kirstein razem z żoną wyskoczył przez okno, padając jednak, oboje ulegli połamaniu nóg. Ich śladem poszła żona właściciela domu Wierzbińskiego, i mimo że spaliło się na niej ubranie skoczyła na bruk umiejętnie i żadnego szwanku nie poniosła, okrom lekkiego potłuczenia i poparzenia na całem ciele. Pozostali jednak wyskoczyć nie zdołali. W ogniu zginęło troje drobnych dzieci Wierzbińskiego, służąca ich, oraz syn Kirsteinów, których ciała po ugaszeniu pożaru znaleziono doszczętnie zwęglone. Kirsteinów z połamanemi nogami i Wierzbińską przewieziono w stanie bardzo ciężkim do szpitala w Modlinie. Stan pogarsza rozpacz po stracie w tak tragicznych warunkach dzieci.

Przeprowadzone śledztwo ustaliło, że pożar powstał z podpalenia w nocy, kiedy wszyscy udali się na spoczynek. Sprawców podpalenia dotychczas jednak nie wykryto. ___________________________________________________________________________________________________

Echa pożaru.

Do Kur. War. piszą z Nowego Dworu: W uzupełnieniu poprzedniej korespondencyi o tragicznej śmierci pięciu osób podczas onegdajszego pożaru zaznaczamy, że spalona żywcem służąca Wierzbińskich nazywa się Ewa Fuchsówna i liczyła lat 18. Pozostałych czworo spalonych, to drobne dzieci Wierzbińskich: 5-letni Dawid, 3-letnia Pela i 2-letni Motel, oraz Korenszteinów (nie Kirszteinów, jak poprzednio wydrukowano) 8-letni Ajzyk. Rozpacz rodziców nie ma granic. Znajdują się oni w szpitalu w Modlinie, a stan ich jest bardzo ciężki.

Spalony budynek był ubezpieczony na sumę 6210 rb., straty jednak wynoszą 21,200 rb., ponieważ w ogniu spłonął dobytek 9-ciu rodzin, w domu tym zamieszkałych, razem z nieruchomościami i gotówką, której nie zdołano wynieść z płomieni. Z powodu akcyi ratunkowej ucierpiał również budynek magistracki, a głównie mur, przylegający do domu Wierzbińskich, oraz ramy okien, które już zaczęły się palić.

Nie obeszło się bez kradzieży. Podczas popłochu z mieszkania burmistrza skradł ktoś kilkanaście przedmiotów wartości kilkuset rubli.

Sprzeniewierzenie.

Zamieszkały w Nowym Dworze Jankiel Finsztein, zameldował policji, że były jego subjekt, Izrael Jankiel Kirsztein, zjawił się u dwóch jego klijentów, Dawida Rosentala i Mejlacha Klsina i zainkasował od nich należne jemu pieniądze w kwocie 428 rb., poczem znikł bez śladu. Policja dokonała rewizji w mieszkaniu sprzeniewiercy, znalazła jednak tylko 53 rb., z pozostałą zaś kwotą Kirsztein zbiegł bez śladu, pozostawiając żonę.

---

- Subjekt: W dawnym języku polskim oznaczało to subiekta, czyli sprzedawcę/pomocnika handlowego.

- rb.: Skrót od rubli (waluta obowiązująca w Królestwie Polskim w 1908 roku).

Most pod Modlinem.

Budowa stałego mostu pod Modlinem już się rozpoczęła. Most ten wznoszony jest w punkcie, który przed kilkunastu laty, przy wizytacyi twierdzy modlińskiej, oznaczył zmarły minister wojny Wannowskij. Miejsce to znajduje się nawprost Nowego Dworu i prowadzi na lewy brzeg Wisły, do wsi Kazuń. Wówczas postanowiono wybudować ten most w typie lekkim i zaczęto go od przyczółka na prawym brzegu, przyczem nagromadzono do budowy kamień na wybrzeżu pod Nowym Dworem. Budowy tego mostu wszakże zaniechano i w r. z. zatwierdzono nowy typ mostu, zdolnego w potrzebie obsługiwać i kolej, przyczem zużytkowano miejsce pierwotnie oznaczone, jak również materyały już przygotowane. Most będzie gotów w ciągu lat dwóch. Dla okolic Modlina ma on duże znaczenie komunikacyjne.

Alfred Fabian urodził się w Nowym Dworze w roku 28.04.1844 r.. W 1866 r. ukończył Szkołę Główną warszawską (w 1862 r. wcielono do niej Akademię Medyko-Chirurgiczną) i z tytułem prowizora farmacji objął po śmierci ojca, jako właściciel, prowadzenie apteki w Nowym Dworze. W 1876 r. Alfred Fabian przekazał na rzecz laboratorium analitycznego przy Pracowni Chemiczno-Analitycznej Warszawskiego Towarzystwa Farmaceutycznego 100 preparatów chemicznych przygotowanych we własnej pracowni. Był członkiem honorowym Towarzystwa Farmaceutycznego i jego Kasy Wsparcia. Alfred Fabian prowadził aptekę do roku 1895. Wówczas drewniany budynek apteki (prawdopodobnie) spłonął w kolejnym dużym pożarze jaki strawił część miasta. Budynek został później odbudowany jako murowany i w takim kształcie istnieje do dnia dzisiejszego. Od 1896 r. Alfred jest już we Lwowie, gdzie jako właściciel prowadzi aptekę przy ul. Krasickich 10, jest też właścicielem wytwórni wody sodowej „Sanitas” przy ul. Sykstuskiej 23. Tytuł magistra farmacji Alfred Fabian uzyskał w 1901 r. na Uniwersytecie Lwowskim. Zmarł 24.02.1908 r. we Lwowie i został pochowany na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie.

Przygoda jachtu.

W lecie r. b. znany, bogaty sportsman węgierski, stale zamieszkujący w Wiedniu, Antoni hr. Karolyi, postanowił przedsięwziąć wyprawę jachtem poprzez rzeki rosyjskie i polskie od morza Czarnego do Bałtyku.

W tym celu na specjalnie zbudowanym jachcie motorowym „Pelikan“ przybył hr. Karolyi morzem Czarnem do Odessy, ażeby tutaj, z powodu czynionych mu do owego czasu trudności ze strony władz rosyjskich jako obywatelowi węgierskiemu, gwoli zapobieżeniu im nadal zapisać się do „Jacht-Klubu“ odeskiego i w tym charakterze odbyć dalszą podróż.

Jakoż udało się już wytrwałemu sportsmenowi przezwyciężyć wszystkie a wielkie trudności i przepłynąć na „Pelikanie“ Dniepr, Prypeć i Kanał Królewski na rzece Muchawiec aż do Brześcia Litewskiego.

Tutaj nieopodal miasta „Pelikan“ z powodu bardzo płytkiej wody wpadł na mieliznę i rozbił się o pal tak, że, pomimo wszelkich usiłowań, przedsiębranych przez doświadczonych orylów i sterników nie udało się przez kilka tygodni ruszyć jachtu hr. Karolego z miejsca.

Hrabia Karolyi, zniecierpliwiony długiem oczekiwaniem w Warszawie na umożliwienie mu dalszej podróży statkiem — odjechał do Wiednia, stałego miejsca swego zamieszkania, powierzywszy losy swego „Pelikana“ doświadczonemu wioślarzowi, właścicielowi fabryki łódek w Warszawie i wybitnemu fotografowi-amatorowi, p. Teofilowi Pyczowi, który miał za zadanie jacht z mielizny zdjąć i po naprawie doprowadzić go do Gdańska.

Po podniesieniu się poziomu wody w Muchawcu i fachowych zabiegach powiodło się p. Pyczowi przy pomocy trzech dodanych doświadczonych fachowców ze służby przystani warszawskiego Tow. wioślarskiego „Pelikana“ uruchomić i przeprowadzić go pomyślnie Bugiem i Narwią do jej ujścia do Wisły pod samym Modlinem, skąd już Wisłą z całą łatwością „Pelikan“ popłynąłby do Gdańska.

Aliści we wtorek ubiegły władze forteczne, ujrzawszy jacht na Narwi, zatrzymały i aresztowały go, obstawiły żandarmami fortecznymi, a p. Pycza wraz z ludźmi jego załogi, pomimo przedstawionych przez nich legalnych paszportów rosyjskich, zamknęły w więzieniu.

Konsulat jeneralny tutejszy austrjacko-węgierski, dowiedziawszy się o tym niespodziewanym losie jachtu „Pelikan“ — zawiadomił o tem niezwłocznie hr. Karolego w Wiedniu oraz naczelną władzę krajową, żądając wyjaśnień i uwolnienia jachtu, należącego do obywatela węgierskiego. Hr. Karolyi jest szwagrem posła austrjacko-węgierskiego w Petersburgu, hr. Berch Felola, i jako taki miał listy polecające do władz po drodze całej swojej marszruty, a w Warszawie jest dobrze znany.

Jednocześnie uwolnieni zapewne będą i aresztowani p. Pycz i jego ludzie.

Czy jednak „Pelikan“, nawet wyswobodzony z przymusowej uwięzi, zdoła obecnie podczas zamarzania Wisły, którą płynie bardzo gęsta kra, przedostać się z Modlina do Gdańska i nie będzie zmuszony przezimować tutaj — to jeszcze wielkie pytanie.

Przygodą „Pelikana“ zainteresowały się też dzienniki zagraniczne.

_________________________________________________________________________________________

Z Aresztowania jachtu.

Przy ujściu Narwi do Wisły żandarmerya forteczna zatrzymała jacht „Pelikan“ znanego sportsmana węgierskiego, stale zamieszkującego w Wiedniu, hr. Antoniego Karolyi'ego, poczem aresztowano całą załogę statku. Załoga ta składała się z kilku ludzi ze służby przystani warszawskiego Tow. wioślarskiego, pod komendą znanego w Warszawie fabrykanta łódek, p. Teofila Pycza. O tem, w jaki sposób jacht sportsmana węgierskiego znalazł się na Narwi, podaje Kur. Warsz. szczegóły następujące:

W lecie r. b. hr. Karolyi postanowił przedsięwziąć wyprawę jachtem poprzez rzeki rosyjskie i polskie od morza Czarnego do Bałtyku.

Jakoż udało się też wytrwałemu sportsmenowi przezwyciężyć wszystkie a wielkie trudności i przepłynąć na „Pelikanie“ Dniepr, Prypeć i Kanał Królewski na rzece Muchawiec aż do Brześcia Litewskiego.

Tutaj, nieopodal miasta, „Pelikan“ z powodu bardzo płytkiej wody wpadł na mieliznę. Pomimo wszelkich usiłowań nie udało się przez kilka tygodni ruszyć jachtu z miejsca.

Hrabia Karolyi, zniecierpliwiony długiem oczekiwaniem w Warszawie, odjechał do Wiednia, powierzywszy losy swego „Pelikana“ p. Teofilowi Pyczowi, który miał za zadanie jacht z mielizny zdjąć i po naprawie doprowadzić go do Gdańska.

Panu Pyczowi udało się wykonać to zlecenie, „Pelikana“ przeprowadzić pomyślnie Bugiem i Narwią do ujścia Wisły. Tu nastąpiło aresztowanie statku i załogi. Zanim się wyjaśni nieporozumienie, Wisła zapewne stanie i statek będzie musiał przezimować tutaj.
_________________________________________________________________________________________  

 

Hrabia Karolyi, mimo że był bogatym arystokratą z koneksjami (szwagier posła), napotkał ogromne trudności ze strony rosyjskich władz. Aby ułatwić sobie podróż, musiał zapisać się do odeskiego jachtklubu – legitymacja prestiżowego stowarzyszenia była w tamtych czasach lepszą przepustką niż prywatny paszport.

Aresztowanie jachtu pod Modlinem wynikało z paranoi wojskowej Imperium Rosyjskiego. Twierdza Modlin była obiektem strategicznym. Pojawienie się „obcego” (nawet jeśli załoga była polska pod wodzą p. Pycza) jachtu motorowego z nowoczesnym wyposażeniem (i być może aparatem fotograficznym, bo Teofil Pycz był „wybitnym fotografem-amatorem”) wzbudziło podejrzenie o szpiegostwo.

Wyprawa z Morza Czarnego do Bałtyku przez Dniepr, Prypeć i Kanał Królewski (dzisiejszy Kanał Dniepr-Bug) była w tamtym czasie niezwykle śmiałym wyczynem logistycznym. Jacht motorowy był wtedy nowinką techniczną, a nawigacja po płytkich, nieuregulowanych rzekach (jak Muchawiec) była ekstremalnie trudna.

Wspomniany Teofil Pycz to postać autentyczna – warszawski szkutnik i pasjonat, który odegrał dużą rolę w rozwoju polskiego wioślarstwa. Jego zaangażowanie w ratowanie „Pelikana” świadczy o tym, że był uznanym ekspertem, któremu hrabia mógł zaufać bardziej niż lokalnym „orylom”.


- Sportsman – na początku XX wieku nie oznaczało to tylko zawodowego sportowca, ale przede wszystkim zamożnego człowieka, który uprawia sport (żeglarstwo, automobilizm, jeździectwo) hobbystycznie, jako formę prestiżowego spędzania czasu.

- Oryl – dawne określenie flisaka, człowieka zajmującego się spławem towarów lub obsługą łodzi na rzekach.

- Gwoli zapobieżeniu – archaiczna konstrukcja przyimkowa oznaczająca „w celu zapobieżenia”.

- Aliści – spójnik przeciwstawny, odpowiednik dzisiejszego „lecz”, „jednakże” lub „tymczasem”.

- Władze forteczne / żandarmi forteczni – mowa o dowództwie i strażach Twierdzy Modlin. W 1909 roku Modlin (wówczas Nowogieorgijewsk) był kluczową rosyjską twierdzą. Każdy ruch na rzece w jej pobliżu był surowo kontrolowany.

- Kra / rzeka stanie – „Wisła stanie” oznacza, że rzeka całkowicie zamarznie, co uniemożliwi jakąkolwiek żeglugę aż do wiosennych roztopów.

- R. b. – skrót od „roku bieżącego”.

Bandytyzm na prowincji.

Otrzymujemy wiadomość, że nocy wczorajszej banda łotrów, około 11 ludzi doskonale uzbrojonych, dokonała napadu i rabunku na mieszkanie leśniczego, znajdujące się w odległości wiorsty od stacji Nowy Dwór. Bandyci zażądali wydania pieniędzy, lecz napotkawszy opór, zaczęli strzelać. Na odgłos wystrzałów przybiegł pomocnik leśniczego Mielczarski i niewiadomego na razie nazwiska pastuch, lecz obaj zostali powitani wystrzałami. Mielczarski został ciężko ranny w głowę, a pastuch w bok lewy poniżej serca. Bandyci zrabowali 83 ruble i odstrzeliwując się znikli wśród lasu. Wśród mieszkańców Nowego Dworu z powodu pojawienia się bandy, panuje wielkie zaniepokojenie.

---

- Wiorsta: To dawna rosyjska miara długości, używana w okresie zaborów. 1 wiorsta to około 1,067 km.

- Waluta: Wspomniane 83 ruble w 1909 roku stanowiły znaczną kwotę (dla porównania: robotnik niewykwalifikowany zarabiał wtedy około 20–30 rubli miesięcznie).

O baraki mieszkalne.

Po wielkim pożarze w Nowym Dworze w r. 1907, pogorzelcy otrzymali pozwolenie władz na wystawienie baraków drewnianych, które służyły za tymczasowe mieszkanie dla pozostałych bez dachu nad głową. Termin rozbiórki tych baraków upłynął jeszcze przed rokiem. Rabinowi miejscowemu jednakże udało się wtedy uzyskać przedłużenie pozwolenia na jeden rok jeszcze. Obecnie rabin ten przybył do Warszawy, gdzie czynić ma starania u generał-gubernatora i gubernatora warszawskiego o przedłużenie tego pozwolenia jeszcze na rok jeden.

— Dn. 22 listopada odbędzie się licytacya w magistracie m. Nowego-Dworu na oświetlenie 18 latarni gazowych miejskich od dnia zatwierdzenia licytacyi do 14 stycznia 1913 r. od 1,300 rb. rocznie. Wadium 130 rb.
(Warsz. Dn. Nr 283)

Burmistrz przed sądem. Wczoraj warszawski sąd okręgowy osądził sprawę Włodzimierza Czerniaka, b. burmistrza Nowego Dworu, oskarżonego o roztrwonienie. Czerniak z pomiędzy zebranych na podatki z górą 1000 rb. obrócił na swą korzyść. Niedobór ujawniony został w r. 1906 podczas rewizji przeprowadzonej przez naczelnika powiatu Jachowicza. Czerniaka natychmiast usunięto ze służby i wdrożono przeciw niemu dochodzenie karne. Oskarżony odpowiadał z wolności za kaucją w kwocie 1000 rb. Na sprawę wezwano przeszło 40 świadków. Stawiony wczoraj przed sąd Czerniak przyznał się do winy, wobec czego sąd postanowił nie badać świadków. Po krótkiej naradzie sąd wydał wyrok, skazujący eks-burmistrza na jeden rok rot aresztanckich. Po wyroku skazanego uwięziono.
__________________________________________________________________________________________________________

Ex-burmistrz przed sądem. B. burmistrz Nowego Dworu Włodzimierz Czerniak stawał w tych dniach przed warszawskim sądem okręgowym z oskarżenia o roztrwonienie. Inkryminowane przestępstwo ujawniła rewizja, w r. 1906 dokonana przez naczelnika powiatu Jachowicza, przyczem okazało się, że Czerniak przywłaszczył sobie 1,000 rb. z górą z sum, osiągniętych z podatków. Sąd wydał wyrok, skazujący Cz. na roty aresztanckie w ciągu roku.
____________________________________________________________________________________________________________


- B. burmistrz / Eks-burmistrz - Skrót „b.” oznacza „były”. Przedrostek „eks-” również wskazuje na osobę, która przestała pełnić daną funkcję.

- Roztrwonienie - W dawnym języku prawnym oznaczało nie tylko marnotrawstwo, ale specyficzne przestępstwo urzędnicze – sprzeniewierzenie funduszy publicznych (defraudację).

- Rb. (Rubel) - Oficjalna waluta Imperium Rosyjskiego obowiązująca w zaborze rosyjskim. Kwota 1000 rb. w 1906/1910 roku była sumą bardzo znaczną (równowartość kilkunastu dobrych pensji urzędniczych).

- Naczelnik powiatu - Najwyższy urzędnik administracji lokalnej w powiecie, odpowiednik dzisiejszego starosty, ale o znacznie szerszych uprawnieniach policyjno-nadzorczych.

- Rewizja - Tutaj w znaczeniu kontroli finansowej lub audytu przeprowadzonego w urzędzie.

- Inkryminowane przestępstwo - Przestępstwo, o które oskarża się daną osobę; czyn będący przedmiotem aktu oskarżenia.

- Roty aresztanckie - Formacja karna o charakterze półwojskowym. Skazani odbywali karę w specjalnych więzieniach (np. w Warszawie), pracując przymusowo. Była to kara surowsza niż zwykłe więzienie, ale lżejsza niż ciężkie roboty (katorga).

- Odpowiadać z wolności za kaucją - System prawny pozwalał oskarżonemu czekać na proces w domu, pod warunkiem wpłacenia zabezpieczenia majątkowego (kaucji). Co ciekawe, kaucja Czerniaka wynosiła dokładnie tyle, ile ukradł (1000 rb.).
 

...w chwili sporządzania kwestjonowanego aktu, (w r. 1890) w m. Nowym Dworze, w pow. warszawskim, istniała osobna kancelarja notarjalna przeznaczona do sporządzenia aktów z tego powiatu, skutkiem czego to był właśnie jedyny notarjusz, kompetentny do sporządzania aktów co do dóbr niehypotekowanych, położonych w rzeczonym powiecie. Lecz twierdzenie to jest niesłuszne. Rzeczywiście w r. 1885 z rozporządzenia ministra sprawiedliwości otworzono w m. Nowym Dworze kancelarję notarjalną (obecnie znajdującą się w Warszawie); lecz jednocześnie nie wydano żadnych wskazówek, iżby notarjusz ten zajmować miał jakieś stanowisko odrębne wśród innych notarjuszów warszawskich, nieurzędujących przy wydziale hypotecznym sądu okręgowego warszawskiego i że on winien być zaliczony do jakiej bądź innej kancelarji hypotecznej, a nie do jedynej kancelarji, przeznaczonej do sporządzenia aktów co do nieruchomości z powiatu warszawskiego, przy której zaś, jak wyżej powiedziano, urzędują wszyscy ci notarjusze. Wobec tego stanowisko ich o tyle uległo zmianie, że do 12 notarjuszów urzędujących przy tej kancelarji, dodano jeszcze jednego; lecz wszyscy oni, jak i przedtem, zachowali równą dla wszystkich kompetencję co do sporządzania aktów. Przytoczonego twierdzenia spadkobierców Jakóba Obłuskiego bynajmniej nie popiera fakt, że, jak objaśniają, wezwania co do zakazu alienacji nieruchomości niehypotekowanych (art. 1534 i 1539 not. post. cyw.) z powiatu warszawskiego posyła się do tego tylko notarjusza, którego kancelarja istniała w m. Nowym Dworze, skutkiem czego inni notarjusze, mający kancelarje w m. Warszawie, jako nie utrzymujący tych wezwań narówni z wszystkiemi innymi notarjuszami, nie mogą uchodzić za właściwych do sporządzenia aktów aljenacji rzeczonych nieruchomości.

---

Tekst pochodzi z orzecznictwa sądowego (prawdopodobnie Senatu Rządzącego) i dotyczy sporu o ważność aktu notarialnego. Kluczem do zrozumienia tego fragmentu jest specyfika XIX-wiecznego prawa hipotecznego w Królestwie Polskim.

Głównym problemem opisanym w tekście jest spór o to, czy tylko jeden konkretny notariusz mógł sporządzać akty dla nieruchomości z powiatu warszawskiego.

Spadkobiercy Jakóba Obłuskiego twierdzili, że akt notarialny z 1890 roku jest nieważny, ponieważ został sporządzony przez notariusza w Warszawie, a ich zdaniem w tamtym czasie jedynym właściwym notariuszem dla dóbr w powiecie warszawskim był ten, który miał kancelarię w Nowym Dworze.

Argumentacja sądu: Sąd odrzuca to twierdzenie (uznaje je za „niesłuszne”), argumentując w następujący sposób:

Równość kompetencji: Choć w 1885 roku utworzono nową kancelarię w Nowym Dworze, nie oznaczało to, że notariusz tam urzędujący otrzymał wyłączność. Był on po prostu „trzynastym” notariuszem dodanym do listy już istniejących 12 notariuszy warszawskich.

Błąd w praktyce: Spadkobiercy argumentowali, że urzędy wysyłały zawiadomienia o zakazach sprzedaży tylko do notariusza w Nowym Dworze. Sąd uznał, że to jedynie błędna praktyka urzędnicza, która nie zmienia litery prawa.

Wniosek: Każdy z notariuszy przypisanych do danej kancelarii hipotecznej (zarówno ci z Warszawy, jak i ten z Nowego Dworu) miał prawo sporządzać akty dotyczące nieruchomości w całym powiecie warszawskim.

Podsumowanie: Tekst jest przykładem rozstrzygnięcia sporu o właściwość miejscową notariusza. Sąd stanął na stanowisku, że utworzenie nowej kancelarii w powiecie nie odbiera uprawnień notariuszom ze stolicy tego powiatu (Warszawy) do obsługi tego samego terenu.


- Dobra niehypotekowane: Nieruchomości, które nie miały założonej księgi wieczystej (hipotecznej). W tamtym czasie proces zakładania ksiąg był długotrwały, a obrót takimi dobrami rządził się nieco innymi prawami.

- Wydział hypoteczny: Organ przy sądzie zajmujący się prowadzeniem ksiąg wieczystych i dokumentacją własności nieruchomości.

- Notarjusz kompetentny: Notariusz posiadający uprawnienie (właściwość) do dokonania konkretnej czynności na danym terenie.

- Zakaz alienacji: Zakaz zbywania nieruchomości (np. sprzedaży, darowizny). Często wpisywany w dokumentach jako zabezpieczenie wierzytelności.

- Post. cyw. (Postępowanie cywilne): Skrót od przepisów procedury cywilnej, według których toczył się proces.

- M. Nowy Dwór: Skrót od „miasto Nowy Dwór” (chodzi o dzisiejszy Nowy Dwór Mazowiecki).

Otwarcie mostu.

Dnia 12-go b. m. nastąpiło otwarcie mostu na Wiśle pod Modlinem. Most jest w obrębie twierdzy, zbudowało go ministerjum wojny, jednakże dostępny jest dla publiczności i stanowi ważne ogniwo, łączące szosy prawego i lewego brzegu Wisły. W obrębie Królestwa jest to dopiero drugi, po kierbedziowskim, stały most na Wiśle dla jazdy kołowej. Oprócz tego są tylko dwa mosty łyżwowe w Płocku i we Włocławku. Nowy most skraca odległość pomiędzy Warszawą a Modlinem o trzy wiorsty, skutkiem czego komunikacja kołowa między temi dwoma punktami przeniesie się prawdopodobnie na lewy brzeg. Oprócz tego zyska znacznie Nowy Dwór, do którego odtąd ciążyć będzie okolica z lewego brzegu. Most żelazny ma 7 przęseł i wsparty jest na 6 kamiennych filarach i dwóch przyczółkach. Fundamenty filarów spoczywają na kesonach. Pośrodku mostu urządzono przejazd kołowy, na 5 metrów szeroki, wybrukowany kostkami drewnianemi. Żelazne części mostu wykonało Tow. akcyjne K. Rudzki i Sp. w Warszawie.

Jeszcze w połowie lat 80. XIX w. ówczesny minister wojny, Piotr Wannowski, osobiście wyznaczył lokalizację stałego mostu, mającego połączyć Nowy Dwór z Kazuniem - miał stanąć kilometr na południe od zwyczajowego miejsca zaczepiania przeprawy na przedmościu. Zwieziono wówczas na miejsce budowy prawego przyczółka i dojazdów do niego kamień, ściągnięto też urządzenia pod zapuszczanie kesonów i... tak to wszystko tam zostało, czekając na lepsze czasy. Do idei budowy mostu powrócono dopiero w roku 1907, choć zmieniła się już wtedy ogólna koncepcja - zamiast lekkiej konstrukcji postanowiono wystawić cięższą, czyli żelazne kratownice łukowe, które w razie czego byłyby w stanie udźwignąć ruch pociągów. Roboty kesonowe i murowanie filarów oraz przyczółków powierzono "Braciom Rohn" [Ze względu na podobieństwo nazwy w "Kurjerze Warszawskim" z 25 lipca 1907 pojawiło się nawet sprostowanie, "iż budowy kesonów do mostu pod Modlinem podjęła się nie fabryka Rohn, Zieliński i Sp., lecz firma Stanisław i Ignacy bracia Rohnowie".], natomiast konstrukcję przęseł "K. Rudzkiemu i S-ce". W kwietniu 1909 r. pojawiły się zapowiedzi likwidacji twierdz na terenie Królestwa Polskiego, zaczęto więc obawiać się o losy budowy. Kończący już murowanie filarów "Bracia Rohn" zapewniali jednak, że prace nieprzerwanie idą do przodu, w czym wtórowała im prasa, pisząc, iż budowa "prowadzona dotychczas przez inżynieryę wojskową, nie ma być wstrzymana. Oto uznano, iż most ten jest potrzebny dla komunikacyi ogólnej i dlatego z powodu wstrzymania robót wojskowych (...) dalsze roboty mają być powierzone zarządowi komunikacyi i koszty budowy owego mostu z rachunku ministeryum wojny przeniesione będą na rachunek ministeryum komunikacyi" ["Wiadomości Maryawickie", 24 kwietnia 1909 (nr 32), s. 255-256.].

Już po oddaniu mostu do użytku, co miało miejsce na początku roku 1911, wybuchł skandal. Senatorska rewizja Neudhardta ujawniła, że zarządzający budową z ramienia wojska pułkownik Howwe [Zarządzał wówczas modlińskim portem wojennym. Po przejęciu budowy mostu przez władze cywilne przeniósł się na wileńszczyznę, gdzie został naczelnikiem tamtejszego dystansu inżynierskiego.] brał łapówki od firm budujących most - od Rohnów otrzymał 10% wartości kontraktu, od Rudzkiego zaś 3,5%. Kłopot w tym, że łapówki tego typu były tajemnicą poliszynela. Jak pisał "Kurjer Poranny" z 7 maja 1911 r.: "Według wyjaśnień dyrektora jednej z firm, wartość rzeczywista każdej roboty, każdego zamówienia, każdej dostawy zwiększana jest o prowizję, wypłacaną osobom, które o ile nie dostaną prowizji, to przyczepiają się do robót, choćby te były wykonane zupełnie sumiennie. Ponieważ to powoduje znaczne straty, więc dyrektorowie fabryk zwykle otrzymują od zarządu pełnomocnictwa na wykonywanie wydatków sekretnych w wysokości określonego procentu od zamówień. W listach, zabranych w sprawie pułkownika Howwego, są wskazówki, że 10 prc. od sumy zamówień na łapówki - to zwykła norma przy dostawach wojskowo-inżynieryjnych, szosowych i wodnych".

Most nie postał jednak długo. W roku 1915 wyleciał w powietrze, a jego szczątki - ze względu na powodowanie utrudnień w żegludze - wyłowił do ostatniej śrubki pruski okupant, jako wspomnienie zostawiając na brzegach oba murowane przyczółki, a w środku nurtu jeden kompletny filar i cztery inne zredukowane do ogryzków izbic. 

* Jarosław Loretz - Przejdziem Wisłę i nie tylko: dzieje mostów na Mazowszu, 2021

Rewizja senatorska w Nowym Dworze.

W piątek rano przyjechał do Nowego Dworu pułkownik żandarmerji z sędzią śledczym i udali się do naczelnika straży ziemskiej. Stamtąd w asystencji mnóstwa policjantów udali się do kantoru Feinsteina, gdzie dokonali bardzo ścisłej rewizji i zabrali księgi. Następnie udali się do „dostawcy“ rządowego, Ch. N. Blata, gdzie również dokonali rewizji i zabrali księgi. Rewizje pozostają w związku z rewizją, dokonaną w Nowym Dworze przed kilku tygodniami u inżyniera, generała Gowera, który był kierownikiem robót przy nowym moście, niedawno ukończonym. Wspomniany Feinstein był wykonawcą robót ziemnych przy budowie mostu.

---

„Rewizja senatorska” w Imperium Rosyjskim (pod którego zaborami znajdował się wówczas Nowy Dwór) była nadzwyczajną kontrolą, mającą na celu wykrycie nadużyć w administracji lub finansach. W tym przypadku sprawa wyraźnie dotyczyła potencjalnych nieprawidłowości finansowych przy budowie strategicznej infrastruktury.

Rewizja senatorska
Petersburg.

Wskutek rozporządzenia senatora Neudhardta przeciwko zarządzającemu portem rzeczno wojskowym twierdzy Modlin, budowniczemu mostu modlińskiego przez Wisłę, inżynierowi wojskowemu Howwe, obecnie naczelnikowi wileńskiego dystansu inżynierskiego, wszczęto dochodzenie z art. 377 i 378 k. k., przyczem usunięto go ze stanowiska.

---

Wspomniany w tekście senator to Dmitrij Borisowicz Neidhardt [Дмитрий Борисович Нейдгардт, 1861–1942], który w latach 1910–1911 prowadził głośną w całym Imperium Rosyjskim „rewizję senatorską” (nadzwyczajną kontrolę), mającą na celu wykrycie korupcji i nadużyć przy zamówieniach wojskowych i budowlanych na terenie Królestwa Polskiego.

Podstawa prawna: Artykuły 377 i 378 k. k. (kodeksu karnego) dotyczyły w tamtym czasie przestępstw urzędniczych, w tym niedopełnienia obowiązków oraz nadużyć finansowych.

Sprawa Howwego.

Rewidujący operacje budowy mostów senator Neudhardt wdrożył sprawę przeciwko zarządzającemu rzeczywistym portem wojennym w twierdzy Modlińskiej, a obecnie naczelnikowi wileńskiego dystansu inżynierskiego pułkownikowi A. W. Howwemu z art. 377 i 378 kodeksu karnego, a nadto usunął go ze stanowiska.

„Now. Wr.” donosi, że pułkownik Howwe, będąc zarządzającym budowy mostu przez Wisłę pod Modlinem dopuścił się przestępstw służbowych. Most budowały firmy: „Rohn, Zieliński i S-ka” i „K. Rudzki i S-ka”. Dokumenty i listy zabrane podczas rewizji w zarządach tych fabryk ujawniły, że wydatki firmy „Rohn, Zieliński i S-ka” na łapówki wynosiły przy budowie mostu pod Modlinem 10 procent sumy kosztorysowej, a dyrektor fabryki „K. Rudzki i S-ka” płacił Howwemu 3 i pół prc. od sum, które fabryka ta otrzymała za dostawy. „Ponieważ, pisze „Now. Wr.”, ogólny koszt budowy mostu wynosił ogółem 1,500,000 rb., więc na rzecz zarządzającego budową przypadły sumy niemałe, więc też pułkownik Howwe, który przedtem ciągle był w biedzie, — nie tylko zaczął żyć nad stan, lecz nawet złożył w bankach kilkadziesiąt tysięcy rubli.

Ani osobistość, ani działalność inż. Howwego — pisze „Now. Wr.” — nie mogą budzić specjalnego zaciekawienia społecznego. Jest jednak inna kwestja. Według wyjaśnień dyrektora jednej z firm, wartość rzeczywista każdej roboty, każdego zamówienia, każdej dostawy zwiększana jest o prowizję, wypłacaną osobom, które o ile nie dostaną prowizji, to przyczepiają się do robót, choćby te były wykonane zupełnie sumiennie. Ponieważ to powoduje znaczne straty, więc dyrektorowie fabryk zwykle otrzymują od zarządu pełnomocnictwa na wykonywanie wydatków sekretnych w wysokości określonego procentu od zamówień. W listach, zabranych w sprawie pułkownika Howwego, są wskazówki, że 10 prc. od sumy zamówień na łapówki — to zwykła norma przy dostawach wojskowo-inżynieryjnych, szosowych i wodnych.

W konkluzji „Now. Wr.” pisze: Nie chciałoby się wierzyć, ale jeśli to tak jest, to mamy do czynienia ze złem, nad którem trudno się nie zastanowić. Byłoby jednak błędem myśleć, że krótkotrwałe i wypadkowe rewizje senatorskie mogą usuwać takie zjawiska. Potrzebne są inne środki — stała, szeroka, pełnomocna kontrola”.

„Now. Wr.” się myli: nie kontrola biurokratyczna, choćby najszersza, lecz umożliwienie społeczeństwu załatwiania samodzielnie spraw bezpośrednio go dotyczących — oto tarcza przeciwko nadużyciom...

---

1. Skala korupcji (Mechanizm „10 procent”)

Artykuł ujawnia przerażający, zmatematyzowany system korupcyjny. Łapówka nie była wyjątkiem, lecz „zwykłą normą” (standardem). Firmy budujące strategiczne obiekty, jak most pod Modlinem (twierdza Nowogeorgijewsk), musiały doliczać do kosztorysu haracz dla urzędników. Tekst sugeruje, że bez łapówki uczciwy wykonawca był nękany kontrolami, co czyniło korupcję jedynym sposobem na przetrwanie firmy.

2. Awans społeczny przez kradzież

Postać pułkownika Howwego służy za przykład „skoku cywilizacyjnego” dzięki korupcji. Autor podkreśla kontrast: z człowieka, który „ciągle był w biedzie”, stał się posiadaczem fortuny w bankach. To oskarżenie pod adresem rosyjskiej administracji wojskowej, w której stanowisko było traktowane jako źródło dochodu, a nie służba.

- Алексей Константинович Говве, absolwent Nikołajowskiej Akademii Inżynieryjnej. Inżynier wojskowy. Specjalizacja: konstrukcje składane i mosty. Od 1904 pułkownik. Naczelnik rzecznego portu wojskowego w Nowogieorgiewsku (01.01.1909-18.03.1911), naczelnik wileńskiego odcinka inżynieryjnego (18.03.-24.05.1911), wpisany do korpusu inżynieryjnego (24.05.1911-1.07.1912), naczelnik libowskiego odcinka inżynieryjnego (1.07.1912).

- Rewidujący / Rewizja senatorska: W Imperium Rosyjskim była to nadzwyczajna kontrola przeprowadzana przez senatora, mająca na celu wykrycie nadużyć w administracji lokalnej lub wojskowej.

- Dystans inżynierski: Jednostka podziału administracyjno-technicznego w wojsku lub służbach drogowych (odpowiednik dzisiejszego rejonu lub oddziału).

- rb. (ruble): Waluta obowiązująca w Królestwie Polskim w 1911 roku. Suma 1,5 mln rubli była na ówczesne czasy kwotą astronomiczną (dla porównania: robotnik zarabiał wtedy ok. 20–30 rubli miesięcznie).

- S-ka: Skrót od „Spółka”.

- Prc. / prc.: Skrót od „procent”.

- „Now. Wr.”: Skrót od „Nowoje Wriemia” (Nowe Czasy) – popularnego i wpływowego dziennika wydawanego w Petersburgu, na który powołuje się autor „Kurjera Porannego”.

- Przyczepiać się do robót: Kolokwialne określenie na biurokratyczne utrudnianie odbioru prac, szukanie błędów tam, gdzie ich nie ma, w celu wymuszenia łapówki.

- Wydatki sekretne: Eufemizm oznaczający fundusze przeznaczone na łapówki (łapownictwo było tak systemowe, że firmy planowały je w budżetach).

W koszarach w Nowym Dworze (obecna ul. Paderewskiego) stacjonowała Nowogieorgijewska Forteczna Kompania Balonowa (w latach 1911-1914 pod nazwą 11. Kompanii Balonowej). Oddział ten sformowano w twierdzy Modlin 9 czerwca 1894 r. i podporządkowano zarządowi inżynieryjnemu. Z chwilą rozpoczęcia działań wojennych kompania wystawiła trzy samodzielne stacje obserwacyjne, m.in. stację nr 2 w Zakroczmiu, stację nr 3 koło prochowni w pobliżu Kazunia Niemieckiego. Jednostką do chwili śmierci 16 lutego 1915 r. dowodził ppłk Władimir Lwowicz Eljaszewicz.

* 200 lat Twierdzy Modlin (1806-2006)

Zajście w Nowym Dworze.

Straż ziemska w Nowym Dworze spisała protokół z powodu zajścia, jakie rozegrało się między szeregowcem parku lotniczego Janem Tretjakowem a strażnikiem ziemskim Timajewem. Ten ostatni, wszedłszy do domu publicznego, zastał tam Tretjakowa i zażądał od niego, by powrócił do koszar. Tretjakow, wychodząc z domu publicznego, uderzył strażnika trzykrotnie w głowę żelazną laską. Tretjakowa aresztowano.

---

Konflikt kompetencyjny i dyscyplinarny: Strażnik Timajew prawdopodobnie pełnił patrol i miał obowiązek wyłapywania żołnierzy przebywających poza koszarami po capstrzyku lub bez przepustki. Wejście do domu publicznego w celu "wyciągnięcia" stamtąd szeregowca sugeruje, że Tretjakow złamał regulamin wojskowy.


- Straż ziemska (ros. ziemskaja straża): Była to formacja policyjna w Królestwie Polskim, powołana przez władze carskie po powstaniu styczniowym. Pełniła funkcje porządkowe na terenach wiejskich i w mniejszych miastach.

- Szeregowiec parku lotniczego: To wyjątkowo ciekawy detal. Park lotniczy w 1911 roku nie oznaczał miejsca rekreacji, lecz jednostkę logistyczno-techniczną raczkującego wówczas lotnictwa wojskowego (bazę zaopatrzenia, napraw i transportu). W Nowym Dworze Mazowieckim (Twierdza Modlin) stacjonowały wtedy jedne z pierwszych rosyjskich oddziałów aeronautycznych.

- Dom publiczny: W 1911 roku prostytucja w Imperium Rosyjskim była zalegalizowana i koncesjonowana, a przybytki te podlegały ścisłemu nadzorowi sanitarno-policyjnemu.

- Żelazna laska: Przedmiot ten pełnił funkcję "szpicruty" lub modnego wówczas akcesorium spacerowego, które w rękach krewkiego żołnierza stało się niebezpieczną bronią obuchową.

Żydzi w fortecach.

Z Nowego Dworu donoszą do jednej z gazet żydowskich: Niedawno wydano niespodziewanie rozporządzenie, że subjekci, czyli pomocnicy żydowscy dostawców - żydów nie mają prawa wchodzić do fortów w okolicy Nowego Dworu. Żydzi sądzili, że na tem ograniczeniu się skończy wszystko. Lecz nie: jak bowiem zapewniają z wiarogodnego źródła, to i żydowskim przedsiębiorcom ma być wzbronione wchodzenie do fortów, czyli że poprostu nie dostaną tam żadnej roboty. Początek już uczyniono. Przed kilku tygodniami na licytacji w forcie Janowkowskim zastosowano zasadę usunięcia żydów“.
____________________________________________________________________________________________________________

Zauważ, jak autor tekstu podkreśla strategię wprowadzania zakazów. Najpierw uderzono w „subiektów” (pomocników), co mogło wydawać się jedynie drobnym utrudnieniem logistycznym. Szybko jednak okazało się, że celem jest całkowite wykluczenie żydowskich przedsiębiorców z lukratywnego rynku dostaw dla armii carskiej.

Twierdza była gigantycznym organizmem gospodarczym. Wojsko potrzebowało wszystkiego: od siana dla koni, przez mąkę i mięso, po cegły i drewno. Dla mieszkańców Nowego Dworu Mazowieckiego i okolic (gdzie społeczność żydowska była bardzo liczniejsza) odcięcie od „roboty” w fortach oznaczało ruinę finansową wielu rodzin.


- Subjekci: W dawnym języku polskim (z łac. subiectus) oznaczało to pracowników handlowych, subiektów, czyli pomocników sklepowych lub handlowych. W tym kontekście chodzi o pracowników zatrudnionych przez dostawców.

- Licytacja: W tym przypadku nie chodzi o aukcję dzieł sztuki, lecz o przetarg publiczny na dostawy żywności, materiałów budowlanych lub usług remontowych dla wojska.

- Fort Janowkowski: Chodzi o Fort XVII w Janówku, który był elementem Twierdzy Modlin.

Nowy Dwór. Miasto powiatowe gub. Warszawskiej, położone nad rzeką Narwią, przy ujściu do Wisły. Odległość od stacyi kolejowej 1 wiorsta. Ilość mieszkańców 7420.
Ludność czerpie wodę z rz. Narwi i ze studzien miejscowych. Braku dobrej wody mieszkańcy nie odczuwają. Podczas pożarów, do skutecznego ratunku wody nie zabrakło. Miejsca ustępowe posiada każda nieruchomość. Usuwanie wód brudnych dokonywa się przez wylewanie do rynsztoka. Stan dołów ustępowych jest opłakany. Przeważnie są doły drewniane.
Ścieki z miasta, łącznie biorąc odpływają kanałem do Narwi. Potrzebę zmian w odprowadzaniu ścieków ludność bardzo odczuwa. Brak prawidłowego zabrukowania miasta, a rynsztoki spadków odpowiednich nie mają.

Pożar Nowego Dworu. Z Nowego Dworu nadeszła wiadomość, że wynikł tam pożar, który ogarnął całą dzielnicę. Dotychczas brak bliższych szczegółów.


Pożar w Nowym Dworze.

W uzupełnieniu wiadomości telegraficznej o pożarze w Nowym Dworze zaznaczamy, że ogień powstał w domu Srula Lerecha i ogarnął stajnie oraz strychy pełne siana, poczem przerzucił się na sąsiednie budynki. Spaliły się domy na kilku ulicach. W stajni Lerecha zgorzało kilka sztuk bydła. W mieście mówią, że ogień powstał z podpalenia. W domu L. przez ostatnie parę tygodni często wybuchał ogień, lecz go ugaszono w porę. Ostatni raz wybuch nastąpił w sobotę, lecz go stłumiono; wreszcie na dobre paliło się w poniedziałek.

Świadectwo

Niniejsze wydaje się starszemu fajerwerkerowi (stopień podoficerski w artylerii) [z jednostki] Nowogieorgijewskiej Artylerii Fortecznej Jakowowi Matwiejewiczowi Piatinowi o tym, że on, pozostając w czynnej służbie wojskowej JEGO IMPERATORSKIEJ MOŚCI w 4. kompanii Nowogieorgijewskiej Artylerii Fortecznej od 3 grudnia 1909 roku do 7 listopada 1912 roku, nie znajdował się pod sądem ani śledztwem, sprawowania był wzorowego, wszystkie powierzone mu zadania wypełniał sumiennie, odznaczał się gorliwością, dokładnością i znajomością swoich obowiązków.

Wszystko powyższe potwierdzam własnoręcznym podpisem i przyłożeniem pieczęci urzędowej.

Dowódca 4-ej kompanii Nowogieorgijewskiej Artylerii Fortecznej Sztabskapitan (podpis nieczytelny)

---

- Twierdza Nowogieorgijewsk: To rosyjska nazwa Twierdzy Modlin pod Warszawą. Dokument potwierdza, że żołnierz stacjonował właśnie tam.

- Stopień: Starszy fajerwerker (старший фейерверкер) to odpowiednik starszego ogniomistrza lub sierżanta w artylerii. Był to prestiżowy stopień podoficerski wymagający wiedzy technicznej.

Akcyjne towarzystwo fabryki przetworów kartoflanych „Nowy Dwór” P. Górski i E. Mórawski. (Dywidenda 7%). Czysty zysk roku 1910/11 rub. 43,118; na dywidendę przeznaczono rub. 35,000, na kapitał zasobowy rub. 2,155. Bilans roku sprawozdawczego 1910/11 przedstawia się jak następuje. Strona czynna: grunta i place rb. 11,500, budowle i maszyny rb. 150,000, sprzęty, utensylia, inwentarz żywy i martwy rub. 223,203, nowe budowle i urządzenia rub. 55,012, produkty gotowe rub. 86,136, półprodukty rub. 123,060, materyały do fabrykacyi i beczki rub. 87,249, kasa, zaliczenia i weksle rub. 7,563, asekuracya na rok 1911/12 rb. 4,186. dłużnicy rb. 91,137. Strona bierna: kapitał zakładowy rb. 500,000, akcepty rb. 268, kapitał amortyzacyjny rb. 19,242, wierzyciele rub. 276,418, czysty zysk rub. 43,118.

---

Interpretacja finansowa (Rok 1910-1911)

Na podstawie liczb możemy wyciągnąć wnioski o skali i kondycji fabryki „Nowy Dwór”:

1. Struktura Majątku (Aktywa)

Suma bilansowa (Suma strony czynnej) wynosi 839 064 ruble.

Zwraca uwagę bardzo wysoka wartość półproduktów i produktów gotowych (łącznie ponad 209 tys. rubli). Sugeruje to dużą skalę produkcji przetworów ziemniaczanych (prawdopodobnie krochmalu, syropu ziemniaczanego lub spirytusu) i duży zapas magazynowy.

Inwestycje: Kwota 55 012 rubli na „nowe budowle i urządzenia” świadczy o tym, że fabryka prężnie się rozwijała i modernizowała park maszynowy tuż przed ogłoszeniem bilansu.

2. Rentowność i Dywidenda

Zysk netto: 43 118 rubli przy kapitale zakładowym 500 000 rubli daje stopę zwrotu z kapitału na poziomie ok. 8,6%.

Dywidenda: Wypłacono 7% (35 000 rubli). Jest to bardzo solidny wynik, uznawany wówczas za bezpieczną i atrakcyjną lokatę kapitału dla akcjonariuszy.

3. Bezpieczeństwo finansowe

Firma opiera się głównie na kapitale własnym (500 000 rb).

Wierzyciele (276 418 rb) stanowią istotną część pasywów, co sugeruje, że fabryka korzystała z kredytów kupieckich lub bankowych, aby finansować duży stan zapasów i bieżącą produkcję.

Ciekawostka historyczna

W 1910 roku siła nabywcza rubla była znacząca. Przykładowo, robotnik fabryczny zarabiał wtedy około 20–30 rubli miesięcznie, a kilogram chleba kosztował kilka kopiejek. Zysk na poziomie 43 tysięcy rubli oznaczał, że fabryka była potężnym, dochodowym przedsiębiorstwem w regionie.


- Strona czynna: Dzisiejsze Aktywa. Wszystko, co firma posiada (majątek trwały i obrotowy).

- Strona bierna: Dzisiejsze Pasywa. Źródła finansowania majątku (kapitał własny oraz zobowiązania/długi).

- Utensylia: Drobne narzędzia, przyrządy lub wyposażenie niezbędne do prowadzenia produkcji.

- Inwentarz żywy i martwy: Inwentarz żywy to zwierzęta pociągowe (konie) lub hodowlane; martwy to wozy, pługi i inne narzędzia rolniczo-techniczne.

- Akcepty: Zobowiązania z tytułu weksli, które firma podpisała (zaakceptowała), obiecując zapłatę w określonym terminie.

- Asekuracya: Ubezpieczenie. W bilansie widnieje kwota wpłacona z góry na poczet ochrony w następnym roku.

- Kapitał zasobowy: Odpowiednik dzisiejszego kapitału zapasowego, tworzonego z zysku na pokrycie ewentualnych strat.

- Kapitał amortyzacyjny: Fundusz tworzony na odtworzenie zużywających się maszyn i budynków.

Zjazd prawyborców miejskich pow. Warszawskiego.

We czwartek w magistracie warszawskim odbył się zjazd prawyborców miejskich pow. Warszawskiego celem wybrania czterech wyborców do gubernialnego zgromadzenia wyborczego. Głosowano za pomocą kartek w zamkniętych kopertach. Do przyjmowania i obliczania głosów utworzono z pośród przybyłych na zjazd prawyborców komisję wyborczą, która podzieliła się na dwie podkomisje: dla powiatu Warszawskiego i dla miasta Nowego Dworu. Do pierwszej weszli pp.: Stanisław Majewski (przewodniczący), Adam hr. Ronikier, Michał Arcichowski i Jan Bogusławski. Do drugiej — pp.: Antoni Radowski, burmistrz m. Nowego Dworu (przewodniczący), Józef Bytner, Bolesław Janiszewski i Kalman Goldstein.

Przyjęto w ciągu dnia od g. 9 zrana do 9 wieczorem 177 kopert z kartkami wyborczemi od prawyborców z Nowego Dworu i 328 kopert z kartkami od prawyborców z powiatu Warszawskiego. Ogółem na 2,532 prawyborców, uprawnionych według listy do głosowania, złożono 505 kopert z kartkami wyborczemi.

---

Tekst opisuje procedury wyborcze do IV Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego (w skład którego wchodziło wówczas Królestwo Polskie). System był wielostopniowy:

- Prawyborcy (widoczni w tekście) wybierali spośród siebie wyborców.

- Wyborcy udawali się na zgromadzenie gubernialne, by wybrać ostatecznych posłów.


Tekst dostarcza konkretnych liczb, które pozwalają ocenić nastroje społeczne i sprawność ówczesnej „machiny” wyborczej:

Frekwencja: To najbardziej uderzający element relacji.

Uprawnionych: 2 532

Głosujących: 505

Frekwencja wyniosła zaledwie ok. 20%.

Niska frekwencja w 1912 roku (wybory do IV Dumy) wynikała często z apatii społeczeństwa, skomplikowanych procedur oraz faktu, że ordynacja faworyzowała najbogatsze warstwy, zniechęcając uboższych mieszczan.


Podział geograficzny głosów:

Nowy Dwór: 177 głosów.

Reszta powiatu warszawskiego: 328 głosów.

Widać, że Nowy Dwór stanowił bardzo silny ośrodek w strukturze powiatu, generując ponad 1/3 wszystkich oddanych głosów.


Reprezentacja narodowościowa:

Na liście członków komisji pojawia się nazwisko Kalman Goldstein. Świadczy to o uczestnictwie ludności żydowskiej w procesie wyborczym, co w tamtym czasie w miastach takich jak Nowy Dwór było naturalne, gdyż stanowili oni znaczną część elektoratu miejskiego (kupcy, rzemieślnicy).


Elity lokalne:

Wśród wymienionych osób pojawiają się postacie o wysokim statusie, jak Adam hr. Ronikier (późniejszy prezes Rady Głównej Opiekuńczej podczas I wojny światowej) czy burmistrz Nowego Dworu, Antoni Radowski. Obecność arystokracji i wysokich urzędników w komisjach miała gwarantować powagę i rzetelność procesu.


Notatka opisuje techniczny aspekt wyborów, które były dalekie od dzisiejszych standardów (powszechności i bezpośredniości). Były to wybory elitarne, oparte na cenzusie majątkowym, gdzie głosowanie trwało cały dzień (9:00–21:00), a nad poprawnością czuwały lokalne autorytety.


- Prawyborca: W systemie wielostopniowym (kurialnym) był to obywatel posiadający czynne prawo wyborcze, który wybierał tzw. wyborcę (elekta). Dopiero ci wybrani „wyborcy” spotykali się na zgromadzeniu gubernialnym, by spośród siebie wyłonić posła do Dumy Państwowej w Petersburgu.

- Powiat Warszawski (pow. Warszawskiego): Jednostka administracyjna w ówczesnej guberni warszawskiej. Co ciekawe, samo miasto Warszawa stanowiło osobną jednostkę wyborczą, dlatego zjazd dotyczył mieszkańców okolicznych miasteczek i osad (jak Nowy Dwór).

- Magistrat: Ówczesna nazwa urzędu miasta lub zarządu miejskiego.

- Gubernialne zgromadzenie wyborcze: Zjazd elektorów z całej guberni (województwa), stanowiący ostatni etap przed wyborem posła.

- „pp.”: Skrót od „panowie” (liczba mnoga od „pan”).
 

T e r r o r.

Do pracowni szewskiej Ignacego Czyżewskiego i Mikołaja Żmigrodzkiego w Nowym Dworze wpadło dwóch ludzi, którzy zniszczyli Cz. i Ż. towaru na sumę 150 rb. i zbiegli.

---

W y b u c h ładunku.

W Nowym Dworze, w domu Moszka Bermanow, przy rozbijaniu starych ładunków, jeden eksplodyował z taką siłą, że dach budynku wyleciał w powietrze; 4 ludzi odniosło lekkie obrażenia.

---

Terror - W tamtym czasie słowo to często odnosiło się do wymuszeń rozbójniczych lub ataków o podłożu polityczno-ekonomicznym (np. niszczenie warsztatów osób, które nie chciały płacić "składek" organizacjom lub po prostu bandytom).

Zwraca uwagę fakt, że napastnicy nie ukradli towaru, lecz go zniszczyli. To kluczowy szczegół. Gdyby chodziło o zwykły rabunek, towar zostałby wyniesiony.

Zniszczenie mienia sugeruje akt zastraszenia. Mogło to być związane z porachunkami rzemieślniczymi, odmową zapłacenia haraczu lub narastającymi napięciami społecznymi/politycznymi w przededniu wojny. Skrótowe zapisanie nazwisk przy szkodach świadczy o pośpiechu redakcyjnym lub oszczędności miejsca w druku.


Notatka o wybuchu - To zdarzenie rzuca światło na niebezpieczne zajęcia mieszkańców miast garnizonowych. "Rozbijanie starych ładunków" - Prawdopodobnie próbowano odzyskać z nich cenne surowce (np. mosiądz z łusek lub proch), co było popularnym, choć śmiertelnie niebezpiecznym sposobem na zarobek w pobliżu twierdzy.


- Pracownia szewska - Dawne określenie warsztatu, w którym buty nie tylko naprawiano, ale przede wszystkim wytwarzano ręcznie.

- rb. - Rubel (srebrny). W 1913 roku 150 rb. było bardzo dużą kwotą. Dla porównania: wykwalifikowany robotnik zarabiał wtedy ok. 20–30 rb. miesięcznie. Strata 150 rb. mogła oznaczać bankructwo warsztatu.

- Ładunki - W tym kontekście najprawdopodobniej mowa o amunicji lub materiałach wybuchowych (np. pozostałościach poligonowych). Nowy Dwór Mazowiecki leżał tuż przy Twierdzy Modlin, gdzie stacjonowało mnóstwo wojska.

Towarzystwo akcyjne fabryki przetworów ziemniaczanych „Nowy Dwór“ P. Górski i E. Mórawski.

Zarząd — Nowy Dwór — warszawskiej gub. (Bez dywidendy).
Zysk roku 1912/13 rub. 8,953, na amortyzacye przeznaczono rub. 5,505, na gratyfikacye i cele filantropijne rub. 2,000, na kapitał zapasowy rub. 447. W roku poprzednim zysk wynosił rub. 24,940 dywidendę wydzielono w stosunku 4%. Bilans roku sprawozdawczego 1912/13 przedstawia się jak następuje. Strona czynna: grunta rub. 11,500, budynki i maszyny rub. 258,088, sprzęty, utensylia i ruchomości rb. 223,150, produkty gotowe rub. 59,927, półprodukty rub. 12,797, materyały do fabrykacyi i beczki rb. 112,078, gotowizna rub. 30, zaliczenia pocztowe rb. 4,772, weksle rub. 5,025, rachunki przechodnie rub. 32,256, dłużnicy rub. 64,855. Strona bierna: kapitał akcyjny rb. 500,000, zapasowy rub. 3,402, amortyzacyjny rub. 29,350, wierzyciele rub. 242,675, zysk rub. 8,953.
___________________________________________________________________________________________________

W roku sprawozdawczym spółka zdecydowała się nie wypłacać dywidendy, przeznaczając znaczną część zysku na amortyzację i cele filantropijne.

- Zysk netto (1912/13): 8 953 rubli (znaczący spadek względem 24 940 rubli rok wcześniej).

- (Aktywa): Dominują budynki, maszyny oraz sprzęty i ruchomości (łącznie ponad 480 tys. rubli).

- (Pasywa): Kapitał akcyjny wynosi okrągłe 500 000 rubli.

— Napad na strażnika. W Nowym Dworze na strażnika ziemskiego napadli: żyd Chaim Górecki i Bolesław Nowakowski, który usiłował pchnąć strażnika nożem. Strażnik wystrzałem z rewolweru zranił Now. w bok.

---

- Słowo „żyd” jest zapisane małą literą, co było ówczesną normą językową przy określaniu wyznania/narodowości w kontekstach policyjno-opisowych.

- Skrót: Nazwisko Nowakowski w ostatnim zdaniu zostało skrócone przez redakcję do formy „Now.”.

- Strażnik ziemski (ziemskij strażnik) to funkcja policyjna w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim, odpowiedzialna za bezpieczeństwo na terenach wiejskich i w mniejszych miastach.

Trup w worku.
W Nowym Dworze na podwórzu właściciela domu Litwinowicza w dole znaleziono w worku zwłoki nieznanej z nazwiska kobiety, około 30 lat liczącej. Ponieważ trup był w stanie całkowitego rozkładu, istnieje przypuszczenie, że mógł on być wrzucony do dołu przed pięciu miesiącami. Dodać należy, że w pierwszej połowie kwietnia w tym samym dole również znaleziono zwłoki kobiety w worku, które leżały tam około miesiąca. Dotychczas sprawców obu tych morderstw, bardzo zagadkowych, nie wykryto i wogóle nawet na ślad przestępstwa nie natrafiono. Śledztwo w toku.

Przez lata funkcjonowało przekonanie, że skarbiec Twierdzy Modlin znajdował się w piwnicach tzw. komnat carskich. Powtarzane w opisach, oprowadzaniach, publikacjach. Przyjmowane jako oczywistość.

Ten plan mówi coś zupełnie innego.

Dokument z 1914 roku przedstawia projekt przebudowy skarbca – jako osobnego, wolnostojącego obiektu, z pełnym zapleczem technicznym, ochronnym i komunikacyjnym. Z własnym układem pomieszczeń, stropami o określonej nośności, kontrolowanym dostępem i dokładnie wyznaczonym położeniem w strukturze twierdzy.

Skarbiec został zaprojektowany jak obiekt o strategicznym znaczeniu wojskowym i finansowym.

Na planie widzimy:

– elewację budynku skarbca,
– rzut przyziemia z rozkładem pomieszczeń,
– przekrój pokazujący konstrukcję i zabezpieczenia,
– plan sytuacyjny z dokładnym usytuowaniem względem dróg i innych obiektów fortecznych,
– opisy techniczne i podpisy zatwierdzające projekt na szczeblu wojskowym.

Polski chłop w armji rosyjskiej.

Przypadkiem dostał się w nasze ręce list polskiego chłopa, stojącego pod karabinem w Modlinie. Przyłączamy urywek tego listu, charakteryzujący aż nadto wyraźnie „ochoczość“ polskich „sołdatów“ w armji rosyjskiej. Podajemy tekst dokładnie, prosząc zwolenników „orjentacji rosyjskiej“, ażeby w swych rozmyślaniach na temat, komu należy życzyć zwycięstwa, zechcieli uwzględnić głos polskiego chłopa.

„Modlin, 22 Września.

Kochane rodzice! Do tych czas było bardzo nam spokojnie, lecz czasy się zmienili, zaczynamy widzieć rozpacz płacz i krzyki tych gospodarzy, co tu mieszkają wyjeżdżają i gdzie to, Bóg wie, zabierają żony i dzieci i parę poduszek i pierzynę zostawiają wszystko co zebrali a wsie te podpalają i dzień i noc się pali aż strach patrzeć, co się dzieje. Lasy powyrombywali wszystko zamieniło się w grobowe życie. Ten co był i widział parę dni temu nazad te dziś niepoznał by się gdzie się znajduje. Przeciawcie sobie, że ogień widać wszendzie przed oczyma aż skura trzęsie się na człowieku a co jeszcze bendzie Choć wy mieliście trochę strachu lec tego niewidzieliście i nie daj wam Boże widzieć tego wojska napendzone aż ciemno niema miejsca niema drogi, gdzie by wojsko nie szło gdzie okiem rucisz tam wojska idom i każdy ze spusconom głowom i jaki to koniec bendzie i kiedy to Bóg wie, bo dopiero się zaczyna wojna i bardzo duża bem wam opisał lec listy nasze som oglondane i niemogę wam opisać ale sami domyślcie się co się dzieje na wojnie aż skura się trzęsie na człowieku. Nagonili tutaj krów parę tysięcy i do tych czas było trochę trawy to tak żyło a teraz to od głodu to ryczy ze aż strach i przewraca sie od głodu serce sie kraje patrzeć na to wszystko do tych czas wam nic nie pisałem ale teraz to mi wszystko jedno myslałem ze tak przejdzie a tu przychodzi swoje głowę zostawić“...


W tekście uderza kontrast między poprawną, redakcyjną polszczyzną wstępu a „surowym” językiem samego listu.

List jest dramatycznym świadectwem „taktyki spalonej ziemi” stosowanej przez armię rosyjską w 1914 roku w okolicach Twierdzy Modlin.

Chłop nie opisuje wielkich bitew, lecz całkowitą destrukcję środowiska i życia: Pożary i wycinka: „Lasy powyrombywali”, „wsie te podpalają”. Rosjanie niszczyli wszystko, co mogło stanowić osłonę lub zaplecze dla nadciągających Niemców. Opis tysięcy krów, które ryczą z głodu i padają, jest jednym z najbardziej poruszających fragmentów. Dla chłopa widok marnującego się inwentarza był symbolem ostatecznego upadku porządku świata.

Brak entuzjazmu: Redakcja celowo wzięła słowo „ochoczość” w cudzysłów. List potwierdza, że polscy żołnierze w armii carskiej czuli się jak mięso armatnie („wojska napendzone aż ciemno”).

Fraza „przypodzi swoje głowę zostawić” (przychodzi swoją głowę zostawić) świadczy o tym, że autor nie wierzy w przeżycie wojny. Jest pogodzony z losem, co nadaje listowi ton testamentu.

Wzmianka o tym, że „listy som oglondane”, pokazuje świadomość kontroli wojskowej. Autor stosuje swoisty kod: „sami domyślcie się co się dzieje”. Sugeruje to, że rzeczywistość jest jeszcze gorsza, niż to, co odważył się przelać na papier.

W 1914 roku trwała walka o „rząd dusz” Polaków. Ten list był potężnym narzędziem propagandowym przeciwko Rosji. Miał pokazać polskiemu społeczeństwu, że Rosja nie jest „wyzwolicielką”, lecz niszczycielem polskiej wsi i ciemiężycielem polskiego chłopa.

Rabin na pozycjach.

Według informacji gazet żydowskich rabin z Nowego Dworu pod Warszawą oraz dwaj przedstawiciele gminy żydowskiej tamże, pp. Frydman i Blat, byli na pozycjach czołowych, gdzie rozdawali żołnierzom 3000 podarunków z napisami „Od Nowodworskiej gminy żydowskiej dla bohaterów rosyjskich“.

Ofiary na ten cel żydzi zbierali nietylko w Nowym Dworze, lecz także w Serocku, Nasielsku, Radzyminie, Pułtusku, Wyszkowie i Wyszogrodzie.

---

Tekst ten jest ciekawym świadectwem postaw społeczności żydowskiej na ziemiach polskich podczas I wojny światowej. Przedstawia on akt lojalności i wsparcia materialnego dla armii carskiej (rosyjskiej), która w styczniu 1915 roku wciąż kontrolowała te tereny, walcząc z wojskami niemieckimi.

W Nowym Dworze do mieszkania piekarza 80-letn. Gdali Karcowicza wtargnęło 3 drabów, którzy zrabowali 100 rb. i zbiegli.

---

- rb. to skrót od rubli. W 1915 roku Nowy Dwór Mazowiecki znajdował się pod okupacją (najpierw rosyjską, potem niemiecką), a rubel był powszechną walutą.

- 100 rubli stanowiło wtedy znaczną kwotę – dla porównania, robotnik wykwalifikowany mógł zarabiać około 30–50 rubli miesięcznie.

- Słowo „drabów” oznacza w tym kontekście rzezimieszków lub bandytów.

Sensacyjna afera w twierdzy modlińskiej.

„Ilustr. Kur. codz.” pisze: Mimo wielkieh trudności w zasięganiu informacyi o tem, co dzieje się na zajętym jeszcze terenie Królestwa Polskiego — od czasu do czasu nadchodzą stamtąd pośrednio wieści, kwalifikujące się do zanotowania.

Oto jedna z osób, przybyłych z Królestwa, która miała sposobność rozmawiać z oficerem rosyjskim, Polakiem, wziętym do niewoli przez wojska austryackie, informuje nas, iż w twierdzy modlińskiej wykryto wielkie sprzeniewierzenie.

Gdy mianowicie wojska sprzymierzone poczęły coraz silniej naciskać na Dęblin i Warszawę, zjechała nagle z Petersburga komisya wojskowa w celu przeprowadzenia rewizyi w magazynach żywności, arsenałach i t. p. Komisya owa złożyła także niespodziewanie wizytę i w Modlinie. Po przeprowadzeniu ścisłej kontroli okazało się, że jest „wsio w poriadkie” w książkach, nie można było jednak stwierdzić tego samego w magazynach. Wyszło na jaw mianowicie, iż Modlin w razie oblężenia nie mógłby wyżywić swej załogi nawet w ciągu 6 tygodni. Również w arsenałach okazały się wielkie braki.

Władze wojskowe Modlina okazały się zaskoczone rewizyą i jej wynikami. W momencie przebywania komisyi w jednym z magazynów wybuchł nagle pożar. Podpalaczem okazał się podoficer Kaznakow z tambowskiej gubernii. Zapytany oświadczył, iż ogień podłożył na wyraźny rozkaz pułkownika intendantury Ujłowicza, którego też natychmiast aresztowano i rozstrzelano.

Śledztwo naprowadziło na ślad stosunków Ujłowicza z dostawcami żydowskimi, kompromitujący wysoce tych ostatnich. Kilku dostawców aresztowano i skazano na śmierć przez powieszenie.

Cała ta afera wywołała w warsz. kołach wojskowych wielkie wrażenie, zwłaszcza, że w mieszkaniu Ujłowicza znaleziono plany Modlina jakgdyby przygotowane do ekspedycyi poza obręb twierdzy. Wskutek tego komisyi czynione są zarzuty, iż zbyt rychło załatwiła się z Ujłowiczem, który mógłby wiele także rzucić światła na tajemniczą rolę barona Korfa, znajdującego się obecnie w niewoli niemieckiej. Wyszło bowiem na jaw, iż Ujłowicz utrzymywał z Korfem bardzo blizkie stosunki.

Oficer, który informował o tem wszystkiem, oświadczył, że koła wojskowe przypuszczają, iż w Warszawie i Modlinie znajduje się jeszcze wiele wysokich figur, posądzonych o zdradzieckie knowania z wrogami Rosyi. Brak konkretnych danych nie pozwala jednak na usunięcie ich z urzędów, a to tem więcej, że dostojnicy ci cieszą się zaufaniem w. ks. Mikołaja Mikołajewicza.

---

Artykuł opisuje jeden z największych problemów armii carskiej tamtego okresu: korupcję i niegospodarność, które w obliczu niemieckiej ofensywy stały się katastrofalne.

Tekst sugeruje, że Twierdza Modlin (kluczowy punkt obrony na ziemiach polskich) była przygotowana do obrony tylko „na papierze”. Fałszowanie ksiąg i braki w magazynach żywnościowych (starczyłyby na mniej niż 6 tygodni) stawiały załogę w sytuacji beznadziejnej jeszcze przed rozpoczęciem oblężenia.

Pojawienie się planów twierdzy w mieszkaniu pułkownika Ujłowicza oraz pożar wywołany przez podoficera Kaznakowa sugerują zorganizowaną akcję zacierania śladów kradzieży lub wręcz zdradę na rzecz Niemiec.

Wzmianka o „dostawcach żydowskich” i ich skazaniu na śmierć jest typowa dla ówczesnej retoryki, która często szukała kozłów ofiarnych w mniejszościach narodowych, obarczając je winą za braki w zaopatrzeniu lub klęski wojenne.

Zakończenie tekstu ma charakter polityczny. Autor sugeruje, że rosyjskie dowództwo jest przesiąknięte zdrajcami, których chronią same szczyty władzy (Wielki Książę). Może to być element wojny informacyjnej, mający na celu obniżenie morale i podważenie zaufania do rosyjskiej administracji w Warszawie.

Opisane wydarzenia miały miejsce tuż przed faktycznym oblężeniem. Niemcy zdobyli Modlin w sierpniu 1915 roku po zaledwie kilku dniach intensywnego bombardowania, co było szokiem dla ówczesnej opinii publicznej – uważano go za jedną z najpotężniejszych twierdz w Europie. Faktyczne braki w zaopatrzeniu i chaos w dowodzeniu, o których wspomina tekst, rzeczywiście przyczyniły się do tak szybkiego upadku.


- Informacyi, rewizyi, komisya: Końcówki -yi lub -ya to dawny zapis rzeczowników zapożyczonych, które dziś kończymy na -ji lub -ja.

- Sprzeniewierzenie: Nadużycie zaufania, kradzież lub malwersacja finansowa (często w kontekście majątku publicznego/wojskowego).

W. ks. Mikołaj Mikołajewicz: Wielki Książę Mikołaj Mikołajewicz Romanow, w 1915 roku Naczelny Wódz armii rosyjskiej.

- „Wsio w poriadkie”: (ros. всё в порядке) — „wszystko w porządku”. Autor używa tego wtrącenia, by podkreślić kontrast między sfałszowaną dokumentacją a rzeczywistym brakiem zapasów.

- Ekspedycya poza obręb twierdzy: W tym kontekście oznacza wysyłkę lub przekazanie dokumentów (planów obronnych) na zewnątrz, prawdopodobnie do wywiadu nieprzyjaciela.

- Gubernia tambowska: Jedna z jednostek administracyjnych dawnego Imperium Rosyjskiego (położona w głębi Rosji).

- Intendantura: Służba wojskowa odpowiedzialna za zaopatrzenie armii w żywność, umundurowanie i żołd.

Z Nowego Dworu.

Władze rosyjskie wydały swego czasu rozporządzenie wydalenia wszystkich żydów z Nowego Dworu. Rabin miejscowy, Neufeld, który, wedle gazet żydowskich, „był bardzo zaprzyjaźniony z komendantem twierdzy modlińskiej”, wystarał się o jego pozwolenie pozostawienia pewnej liczby żydów, rzemieślników i większych kupców”. Wszyscy oni pozostali do zeszłego czwartku.

Dnia tego jednak wieczorem komendant zawiadomił rabina, że musi wyjechać, ale że do Warszawy już nie może z powodu zerwania mostów; pozostaje więc tylko jedna droga wolna jeszcze na kilka godzin,—przez Jabłonnę, Radzymin i Tłuszcz.

Rabin pośpieszył zawiadomić o tem pozostałych żydów. Zanim jednak ci zdążyli się wybrać w drogę, i ta jedyna droga została odcięta przez Niemców, którzy nadchodzili z Zegrza i Serocka.

Rabin sam jednak wydostał się z towarzyszem, Aronem Mundlakiem. Przenocowali oni w Henrykowie, a rano udali się pieszo na Pelcowiznę, gdzie odbywała się wtedy wielka bitwa przy wymianie strzałów armatnich. Po ustaniu strzałów udali się na Pragę.

---

Tekst opisuje dramatyczne wydarzenia z okresu I wojny światowej (sierpień 1915 r.), kiedy to wojska rosyjskie wycofywały się z Twierdzy Modlin i okolic Warszawy pod naporem armii niemieckiej. Wspomniane miejscowości (Jabłonna, Zegrze, Henryków, Pelcowizna) wyznaczają trasę ucieczki przed domykającym się pierścieniem oblężenia.


Geografia ucieczki:

- Zerwane mosty: Odcinały drogę bezpośrednio do Warszawy (mosty na Wiśle i Narwi były wysadzane przez wycofujących się Rosjan).

- Trasa Jabłonna – Radzymin – Tłuszcz: To próba ucieczki na wschód/południowy wschód, by ominąć kleszcze niemieckie.

- Pelcowizna i Praga: To dzisiejsze dzielnice Warszawy. Pelcowizna (wówczas wieś/przedmieście) była miejscem ciężkich walk o linię kolejową i przedmoście warszawskie.


Dynamika wydarzeń: Tekst pokazuje chaos – droga ucieczki była wolna tylko „na kilka godzin”. Fakt, że rabin musiał iść „pieszo na Pelcowiznę”, świadczy o całkowitym paraliżu transportu.

Kapitulacja Nowogeorgiewska (Modlina)

Na przełomie lipca i sierpnia 1915 roku wojska niemieckie zbliżyły się do Wisły. 5 sierpnia została bez walki zajęta Warszawa. Pod Modlin podeszło mieszane zgrupowanie oblężnicze dowodzone przez generała Hansa Beselera, liczące 80 tys. żołnierzy, wyposażonych między innymi w potężne moździerze oblężnicze kalibru 420 mm. Załogę twierdzy stanowiło liczące 105 tys. żołnierzy zgrupowanie generała kawalerii Bobyra, składające się z dość losowych jednostek.

Oblężenie twierdzy trwało zaledwie od 9 sierpnia do 20 sierpnia 1915 roku, z czego zasadnicze walki trwały tylko sześć dni. Szturm po przygotowaniu artyleryjskim rozpoczął się 13 sierpnia. Następnego dnia, 16 sierpnia późnym wieczorem, po nieudanych kontratakach rosyjskich, niemiecka piechota zdobyła fort XV. Długo bronili się natomiast żołnierze zabarykadowani w dziele lewoskrzydłowym. Kolejne kontrataki rosyjskie mające na celu odebranie umocnień zakończyły się niepowodzeniem. W nocy z 17 na 18 sierpnia generał Bobyr wydał rozkaz opuszczenia umocnień zewnętrznego pierścienia na odcinku pomiechowskim, które rankiem 18 sierpnia zostały zajęte przez Niemców. Decyzja ta, jak i następna, o opuszczeniu i wysadzeniu wszystkich umocnień zewnętrznego pierścienia na prawym brzegu Wisły, pogłębiła rozkład załogi twierdzy. Prowadzony 19 sierpnia ostrzał fortów II i III, jak i samej cytadeli, poprzedzał szturm generalny twierdzy. Po południu 19 sierpnia Niemcy zajęli wspomniane forty, a około godziny 19 wkroczyli do cytadeli. 20 sierpnia 1915 generał Bobyr złożył podpis pod aktem kapitulacji twierdzy nowogeorgijewskiej.

Do roku 1918 obiekty twierdzy były wykorzystywane przez wojska niemieckie na potrzeby magazynowe, szpitalne itp.

źródło opisu - wikipedia

Z okolic Modlina.

Od przybyłych wczoraj z Nowego Dworu szyprów i rybaków otrzymaliśmy szereg wiadomości, dotyczących ostatnich dni przed upadkiem Modlina.

Wiadomości te brzmią strasznie. Szyprowie otrzymywali je od oficerów i żołnierzy rosyjskich, którzy masowo uciekali z twierdzy.

Na parę dni przed upadkiem fortecy wśród wojska zapanowało gwałtowne wrzenie. Żołnierze rzucali się na oficerów i wielu z nich zabili. Niektóre znowu oddziały, wierne dowództwu, strzelały do buntujących się żołnierzy.

Na rozkaz dowódcy twierdzy wszystkie konie i bydło wyprowadzono na most drewniany i rozpoczęto do biednych zwierząt strzelaninę, przyczem most oblano naftą i podpalono.

W ten sposób postanowiono zniszczyć konie i inwentarz, aby nie wpadły w ręce nieprzyjaciela.

Widok poranionego bydła w ilości paru tysięcy sztuk i palonego żywcem, był nadzwyczaj przejmujący, a ryk bydła nieszczęśliwych zwierząt roznosił się na kilka wiorst wokoło.

Jeżeli do tego obrazu dodamy huk armat, dymy i łuny pożarów, będziemy mieli zaledwie słabe wyobrażenie tego, czego byli świadkami i co przeszli okoliczni mieszkańcy.

Zgromadzone w Modlinie wszystkie statki parowe i gabary, zarekwirowane na Wiśle i jej dopływach, zostały wysadzone dynamitem i spalone.

— Przez kilka dni — mówili do nas szyprowie — mieliśmy piekło nad piekłami... Nikt nie był pewny życia. Nie spaliśmy kilka nocy i dni. Nie mogliśmy ruszyć się z naszych kryjówek, aby nie być ugodzonym przez pocisk armatni lub kulę karabinową.

Po zdobyciu fortecy rozeszła się wieść, że żołnierze rosyjscy zabili jakiegoś komendanta twierdzy — czy wieść ta prawdziwa, sprawdzić nie mogliśmy.
_____________________________________________________________________________________________________________________________

Tekst ten jest wstrząsającym świadectwem chaosu, jaki panował w Twierdzy Modlin tuż przed jej kapitulacją w sierpniu 1915 roku. Opisuje on nie tylko działania militarne, ale przede wszystkim upadek dyscypliny i ogromne cierpienie zwierząt.

Wzmianki o żołnierzach zabijających oficerów świadczą o głębokiej demoralizacji armii carskiej. Modlin, uważany za potężną twierdzę, upadł zaskakująco szybko (po zaledwie 10 dniach oblężenia). Bunt żołnierzy był wynikiem strachu, braku wiary w dowództwo oraz fatalnych warunków sanitarnych i aprowizacyjnych.

Opis palenia mostu wraz z żywym inwentarzem to drastyczny przykład taktyki uniemożliwiania przeciwnikowi przejęcia zasobów. Konie w tamtym czasie były kluczowe dla transportu armii (artylerii, taborów), a bydło stanowiło główne źródło pożywienia. Rosjanie woleli je unicestwić, niż zostawić nacierającym Niemcom.

Ostatni akapit wspomina o plotce, jakoby żołnierze zabili komendanta. W rzeczywistości ostatni komendant twierdzy, generał Władimir Bobyr, przeżył oblężenie, choć jego postawa (szybka decyzja o kapitulacji) była później surowo oceniana i uznawana niemal za zdradę. Plotka o jego zabiciu przez własnych ludzi pokazuje jednak, jak silna była nienawiść szeregowych żołnierzy do wyższej kadry oficerskiej.



- Szyper: Kapitan lub właściciel statku rzecznego (rzadziej morskiego). W tym kontekście mowa o osobach obsługujących transport na Wiśle i Narwi.

- Wrzenie: Tutaj użyte w znaczeniu przenośnym – ogromne napięcie emocjonalne, niepokój społeczny lub buntownicze nastroje wśród żołnierzy.

- Inwentarz: Zwierzęta hodowlane (konie, bydło).

- Wiorsta: Dawna rosyjska jednostka miary długości, równa około 1,06 km. Skoro ryk zwierząt było słychać na "kilka wiorst", niosło się to na odległość kilku kilometrów.

- Gabary: Rodzaj płaskodennych statków transportowych lub barek używanych na rzekach.

- Łuna: Światło na niebie pochodzące od wielkiego pożaru, widoczne z dużej odległości.

MODLIN WZIĘTY!

BERLIN 20 sierpnia

Z kwatery głównej donoszą pod datą 20 sierpnia: Twierdza MODLIN, ostatni punkt oparcia nieprzyjaciela w Polsce, została zdobyta po zaciekłym oporze. Cała załoga, w czem wczoraj tylko w walce końcowej przeszło 20,000 ludzi, dostała się do niewoli! Nieprzeliczony materyał wojenny dostał się w nasze ręce.

Cesarz udał się do Modlina, ażeby dowódcy jen. piechoty Beselerowi i dzielnej armii zwycięskiej wypowiedzieć podziękowanie w imieniu ojczyzny.
_________________________________________________________________________________________________________________________


Upadek Twierdzy Modlin w sierpniu 1915 roku był jednym z kluczowych momentów I wojny światowej na froncie wschodnim. To wydarzenie zamknęło etap panowania rosyjskiego w Królestwie Polskim.

W 1915 roku wojska państw centralnych (Niemiec i Austro-Węgier) przeprowadziły potężną ofensywę. Armia rosyjska, cierpiąca na brak amunicji i sprzętu, została zmuszona do tzw. Wielkiego Odwrotu. Na początku sierpnia Niemcy zajęli Warszawę, a Modlin pozostał osamotnioną wyspą oporu na tyłach nacierających wojsk niemieckich.

Wspomniany w tekście gen. piechoty Hans von Beseler był specjalistą od zdobywania twierdz (wcześniej dowodził oblężeniem Antwerpii). Przeciwko Modlinowi Niemcy wytoczyli najcięższą artylerię, w tym słynne Grube Berty (moździerze kalibru 420 mm).

Główne uderzenie nastąpiło od strony północnej i północno-wschodniej.

Rosyjskie forty, choć potężne, nie były przygotowane na tak nowoczesny ostrzał artyleryjski.

Gazeta wspomina o 20 000 jeńców tylko z ostatniego dnia walki. W rzeczywistości kapitulacja była dla Rosjan katastrofą na znacznie większą skalę:

Do niewoli dostało się łącznie około 105 000 żołnierzy (w tym 15 generałów).

Niemcy zdobyli ponad 1200 dział.

Dla Berlina był to ogromny sukces prestiżowy, stąd osobista wizyta cesarza Wilhelma II w twierdzy, o której wspomina ostatnie zdanie tekstu.

Zajęcie Modlina (wtedy oficjalnie nazywanego przez Rosjan Nowogieorgijewskiem) pozwoliło Niemcom na:

- Pełne udrożnienie linii kolejowych i dróg wodnych (Wisła).

- Uwolnienie znacznych sił oblegających, które mogły ruszyć dalej na wschód.

- Ustanowienie nowej administracji na terenach polskich (Beseler został później Generalnym Gubernatorem warszawskim).

Ostatnie epizody z Modlina.

O upadku jednej z najpotężniejszych twierdz Rosji, Modlina, położonej na klinie wodnym Narwi i Wisły, nadchodzą do Warszawy następujące szczegóły, świadczące o klęsce, jaka dotknęła armję rosyjską z poddaniem się tego fortyfikowanego przez lata punktu, stanowiącego obronę czworoboku strategicznego.

Najdłużej broniły się forty 15 i 16. Z chwilą jednak kiedy stało się widocznem, że pod naciskiem armji niemieckiej paść one muszą — los Modlina stał się już zgóry przesądzony. Wówczas rozpoczęło się nieporównane wprost dzieło zniszczenia.

Przedewszystkiem wysadzono całkowicie most żelazny na Wiśle i połowę mostu narwiańskiego. Razem z tym ostatnim w nurty rzeki spadł pociąg wraz z lokomotywą, postawiony uprzednio na moście. Detonacje z powodu wybuchów były tak silne, że cała ludność okoliczna przez parę dni nie zmrużyła oka.

Początkowo miano zamiar spalić Nowy Dwór i Zakroczym, wyznaczono nawet niektóre budowle i domy, ale potem odstąpiono od tego zamiaru. Natomiast uległy zdemolowaniu całkowitemu stacja kolejowa w Nowym Dworze; w samym mieście uległo zniszczeniu zaledwie kilka domów.

Okolica jest zniszczona bardzo poważnie; zbiory nie zebrane, niektóre wsie, szczególniej na lewym brzegu Wisły uległy pożarom od wybuchów szrapneli. Ale jest to drobnostka w porównaniu z tem co zaczęło się dziać w samej twierdzy.

Na pierwszą pastwę pożarów padły olbrzymie składy i stogi siana. Gorzały one przez kilka dni, oświetlając krwawemi łunami niebo. Potem palono ogromne składy mąki, konserw, cukru, gotowego obuwia, ubrań, bielizny — tego wszystkiego, czego przedtem nie było zupełnie widać, o co nie można się było doprosić.

Wyrzucono olbrzymie partje konserw, przedziurawiano każde pudło i topiono w rzece. W ten sam sposób zatopiono kilka tysięcy pudełek zapałek. W jednej chwili wszyscy mieli wszystkiego pod dostatkiem: byli tacy, którzy dźwigali po kilkadziesiąt funtów masła śmietankowego.

Z kolei rozpoczęto zatapianie statków i barek stojących na Wiśle pod fortecą. Naładowane one były mąką, kawą, solą, wszelkiemi artykułami spożywczemi. Oblewano je naftą i palono. Wrażenie było jakby paliło się całe pobrzeże Wisły. W przeciągu paru dni starano się zniszczyć wszystko, co posiadało jakąkolwiek wartość. Ale napór wojsk niemieckich był — jak to już wiemy z komunikatów — tak gwałtowny, że zdołano zaledwie część tych olbrzymich zapasów, jakiemi naładowana była twierdza modlińska, obrócić w perzynę.

Partje mięsa, wynoszące podobno po kilka tysięcy pudów, uległy temu samemu losowi: oblano naftą — palono. Część koni zastrzelono zakopując je w długich, specjalnie w tym celu kopanych rowach. Co się stało z ogromnemi partjami krów i wołów — nie wiadomo, w każdym razie nie zdążono ich zniszczyć.

Drób jak gęsi, kury, kaczki wytrzebiono. — Ogromną partję owiec wpędzono do Narwi, gdzie znalazły śmierć. Dzieło zagłady i zniszczenia szło z furją ludzi, którzy już nadto nic innego uczynić nie mogą.

Sama jednak twierdza nie uległa żadnemu prawie uszkodzeniu. Jak wiemy z komunikatów, ogromna ilość dział dostała się w ręce armji niemieckiej.

Ludność z pobliskich okolic w przerażeniu patrzała na to co się dzieje. Grad szrapneli zaczął przeszywać powietrze coraz rzadziej, natomiast coraz częściej niebo krwawiło się łunami.

Wreszcie o świcie rozległ się z murów twierdzy tryumfalny okrzyk wkraczających tam wojsk niemieckich. Fakt stał się wiadomy: Modlin kapitulował!
________________________________________________________________________________________________________________________________

Artykuł opisuje moment kapitulacji Twierdzy Modlin (wtedy nazywanej przez Rosjan Nowogieorgijewskiem) w sierpniu 1915 roku.

Strategia „spalonej ziemi”. Tekst drastycznie opisuje rosyjską taktykę niszczenia wszystkiego, co mogłoby przypaść w udziale nacierającym Niemcom. Zatopienie statków, palenie mąki, cukru i ubrań oraz zabijanie zwierząt hodowlanych miało na celu zagłodzenie przeciwnika, ale rykoszetem uderzało w lokalną ludność.

Kontrast: Niedobór a marnotrawstwo. Uwagę zwraca gorzki komentarz autora o zapasach, których „przedtem nie było zupełnie widać, o co nie można się było doprosić”. Sugeruje to, że administracja carska chomikowała towary w magazynach wojskowych, podczas gdy cywile (a być może i szeregowi żołnierze) cierpieli głód. Fakt, że ludzie nagle dźwigali „dziesiątki funtów masła”, pokazuje chaos i desperację towarzyszącą upadkowi twierdzy.

Psychologia klęski. Dzieło zniszczenia opisane jest jako „furja ludzi, którzy już nadto nic innego uczynić nie mogą”. To obraz armii rozbitej moralnie, która zamiast walczyć, skupia się na destrukcji własnego zaplecza.

Relacja z ludnością cywilną. Autor podkreśla przerażenie mieszkańców Nowego Dworu i okolic. Zniszczenie mostów i stacji kolejowej odcięło region od świata, a pożary pól („zbiory nie zebrane”) zapowiadały nadchodzącą klęskę głodu w regionie pod nową, niemiecką okupacją.

Pociąg w nurtach rzeki. Wzmianka o pociągu z lokomotywą, który spadł do Narwi wraz z wysadzonym mostem, jest jednym z najbardziej ikonicznych obrazów tamtej kapitulacji, często przywoływanym w opracowaniach historycznych jako symbol upadku potęgi rosyjskiej nad Wisłą.


- Czworobok strategiczny – termin wojskowy odnoszący się do zespołu czterech twierdz (w tym przypadku: Modlin, Warszawa, Zegrze i Pułtusk/Iwanogród), które miały tworzyć główną linię obrony Rosji na ziemiach polskich.

- Pud – dawna rosyjska jednostka masy. 1 pud = 16,38 kg. Wspomniane „tysiące pudów” mięsa to dziesiątki ton zmarnowanej żywności.

- Funt – jednostka masy. W ówczesnym zaborze rosyjskim funt nowopolski wynosił ok. 405 gramów.

- Szrapnel – rodzaj pocisku artyleryjskiego wypełnionego kulkami, który wybuchał w powietrzu, rażąc siłę żywą (ludzi i konie).

- Obrócić w perzynę – całkowicie zniszczyć, spalić, zrównać z ziemią.Łuna – światło na niebie pochodzące od wielkiego pożaru.

- Wytrzebić – tutaj w znaczeniu: wybić, uśmiercić (w kontekście drobiu).

Jeńcy z Modlina.

Warsz. „Przegląd wieczorny“ z d. 22 b. m. donosi: W godzinach wieczornych przybyły wczoraj do Warszawy wielkie partye jeńców rosyjskich z Modlina. — Kierowano ich z mostu prowizorycznego ulicą Czerniakowską w stronę rogatek mokotowskich, oddziałami po kilkuset ludzi. Przemarsz trwał kilka godzin, Trudnym do zliczenia zastępom — według komunikatu urzędowego 85.000 jeńców z 6 jenerałami — przypatrywały się tłumy. Na placu św. Aleksandra z tego powodu musiano przerwać ruch kołowy oraz komunikacyę tramwajów. Jeńcy byli bardzo wynędzniali i zmęczeni. Chciwie wyciągali ręce po chleb i bułki, jakie im rozdawano z pośród publiczności. Przy przemarszu, oprócz rozkazów konwojujących jeńców żołnierzy niemieckich, słyszało się rosyjskie komendy podoficerów, idących jak w szyku bojowym, na czele kompanii. — Korpus oficerski konwojowany był oddzielnie. Partye jeńców przeciągały przez Warszawę do późnej nocy. O godz. 10 wziętych do niewoli oficerów przewieziono przez miasto w dziesięciu dorożkach jednokonnych, w każdej po czterech oficerów i jednym ordynansie. Personal lekarsko-sanitarny pozostał na razie w Modlinie do obsługi rannych, których — jak twierdzą przewożeni przez Warszawę jeńcy — jest na ogół niewielu z powodu szybkiego poddania się twierdzy; z warszawskich lekarzy pozostał przy rannych Dr. Grosglik.

---

Skala wydarzenia (85.000 jeńców) Liczba ta jest ogromna. Przemarsz trwający „kilka godzin” i paraliż komunikacji tramwajowej pokazuje, że Warszawa stała się świadkiem logistycznego i humanitarnego widowiska o niespotykanej skali. Kapitulacja Modlina (20 sierpnia 1915) była dla Rosjan katastrofą.


- Partye – dziś: partie. W tym kontekście oznacza duże grupy, transporty ludzi.

- Jenerałami / Jenerał – dziś: generałami. Forma z literą „j” była powszechna w XIX i na początku XX wieku (pod wpływem rosyjskim i francuskim).

- Ordynans – żołnierz przydzielony oficerowi do posług i osobistej pomocy (funkcja dziś już nieistniejąca w nowoczesnych armiach).

- Rogatek (mokotowskich) – punkty celno-podatkowe na granicach miasta, będące jednocześnie barierami architektonicznymi.

- B. m. – skrót od bieżącego miesiąca.

Sprawozdanie z działalności Komitetów Gminnych i Miejskich w pow. Warszawskim.

Gmina Góra.

K. O. ukonstytuował się w ostatnich dniach sierpnia 1915 r. w składzie osobistym następującym: ks. Stanisław Jóźwiak (przewodniczący), Kazimierz Maryański, Antoni Makowski i Jan Wilczyński (członkowie).

Rozwiązanie Komitetów Obywatelskich, które nastąpiło w połowie września 1915 r., nie pozwoliło K. O. gm. Góra rozwinąć szerszej działalności, której też po za utworzeniem Rady Gminnej nie ujawniono.

Miasto Nowy-Dwór.

K. O. powstał w d. 19 czerwca 1915 r. Terenem działalności K. O. było miasto Nowy-Dwór.

Charakter Nowego-Dworu jest małomiejski, mieszkańcy trudnią się drobnym handlem, koszykarstwem i rzemiosłami, istnieje też fabryka fajansu, młyn parowy i 2 tartaki.

Nowy-Dwór liczył przed wojną 7400 mieszkańców, liczba ta podczas wojny zmniejszyła się przeszło o 2 tysiące.

Miasto posiada 2 szkoły elementarne, z instytucji ogólno-kulturalnych istnieje tu straż ogniowa.

Pod względem sanitarnym Nowy-Dwór był zawsze upośledzony.

Miasto, jako leżące przy szosie i kolei w sąsiedztwie Modlina, narażone było na znaczne szkody, czynione przez wojska podczas postojów i przemarszów — zniszczono około 50 domów i część ogrodzeń.

Rekwizycja, roboty przymusowe i podwody przyczyniły się w znacznej mierze do powiększenia strat ludności.

Przez Nowy-Dwór przeciągnęło około 40 tysięcy zbiegów — była to przeważnie ludność pow. Płońskiego, którą ewakuowały władze rosyjskie. Zbiegowie kierowani zostali przez K. O. G. W. do Jabłonny, Radzymina i Jadowa, gdzie przeczekali odwrót armji rosyjskiej. Zbiegowie częściowo korzystali z pomocy żywnościowej K. O.

Blizkość fortecy Modlina była powodem, że na Nowy-Dwór spadły różne obostrzenia i utrudnienia, czynione przez władze wojskowe rosyjskie, znaczną część mieszkańców ewakuowano, praca społeczna została skrępowana i K. O. nie mógł rozwinąć swej działalności.

K. O. otworzył i utrzymywał ochronę, w której znalazło opiekę 120 dzieci.

Zorganizowano Straż obywatelską, składającą się z 60 członków i powołano do życia Radę Miejską.

Skład osobisty K. O.: przewodniczący ks. Stanisław Jóźwiak, zastępca komisarz S. O. Józef Bytner; członkowie: Wacław Wojciechowski, Jan Affek, Jakób Oleksiak, Ignacy Wilczyński, Władysław Rosiak, następnie z d. 1 września weszli jako członkowie: B. Konarski, O. Ernst, A. Teise, K. Klusiewicz, W. Ładziński, Rosenstein, H. Rubinstein.

---

Dokument rzuca światło na tragiczne położenie Nowego Dworu Mazowieckiego i okolic w 1915 roku:

1. Strategiczne i niefortunne położenie

Bliskość Twierdzy Modlin („fortecy Modlina”) była dla miasta przekleństwem. Nowy Dwór stał się zapleczem frontu, co wiązało się z ogromnymi restrykcjami wojskowymi, przymusowymi pracami i ostatecznie ewakuacją ludności zarządzoną przez Rosjan.

2. Kryzys demograficzny i humanitarny

Miasto straciło ponad 25% mieszkańców (spadek z 7400 do ok. 5400). Dodatkowo przez miasto przeszła gigantyczna fala uchodźców (40 tysięcy zbiegów), co dla zniszczonego i małego ośrodka było obciążeniem niemal niemożliwym do udźwignięcia.

3. Rola Kościoła i elit lokalnych

Przewodniczącym obu komitetów (w Górze i Nowym Dworze) był ks. Stanisław Jóźwiak. Pokazuje to, że w obliczu upadku administracji państwowej (rosyjskiej), to duchowieństwo stawało się naturalnym liderem organizującym życie cywilne.

4. Krótki czas działania

Komitet w Górze działał zaledwie kilka tygodni. Było to spowodowane wejściem wojsk niemieckich i zmianą okupanta, co skutkowało rozwiązywaniem dotychczasowych struktur obywatelskich i wprowadzaniem nowych porządków administracyjnych.


- K. O. (Komitet Obywatelski): Lokalne organizacje samopomocowe tworzone przez Polaków w czasie I wojny światowej. Przejmowały one funkcje administracyjne po wycofujących się Rosjanach, dbając o bezpieczeństwo, żywność i opiekę społeczną.

- Ochrona (ochronka): Dawne określenie przytułku dla dzieci lub przedszkola, prowadzonego zazwyczaj przez organizacje dobroczynne lub parafie.

- Podwody: Obowiązek dostarczenia wozów konnych wraz z końmi i woźnicami na potrzeby wojska (rodzaj daniny rzeczowej).

- Straż ogniowa: Dawne określenie straży pożarnej.

- Ukonstytuować się: Oficjalnie zawiązać, ustalić skład i strukturę organizacji.

- Pisownia: Zauważalne są formy zgodne z ówczesną ortografią, np. „Maryański” zamiast Mariański, „armji” zamiast armii, czy „blizkość” zamiast bliskość.

W styczniu 1916 r. w Warszawie powołano do istnienia Radę Opiekuńczą Powiatu Warszawskiego. Nakładała ona na zakładane w poszczególnych miejscowościach Rady Miejscowe obowiązek tworzenia komisji rejestracji strat wojennych. Dzięki pracującym w niej ludziom oraz zachowanym statystykom i obwieszczeniom rządowym wiemy, jak wyglądał Nowy Dwór w pierwszych latach trwania wielkiej wojny.

Był dużo mniejszy niż w tej chwili, mierzył 300 mórg, czyli około 16 km² [obecnie 28,27 km²]. Trudno powiedzieć ilu w 1916 r. było nowodworzan. Różne źródła podają rozmaite liczby od 7 012 do 8 503 osób. Członkowie Rady twierdzili, że z 7 400 mieszkańców od wybuchu I wojny ubyło z miasta około 12 000 osób. Był to skutek nie tylko walk, ale również wysiedleń. Rząd rosyjski na wieść o wojnie nakazał bowiem ewakuację urzędników i osób związanych z armią carską, administracją, przemysłem i rolnictwem. Wysiedlono również ludność pochodzenia niemieckiego i żydowskiego, jako potencjalnych współpracowników armii niemieckiej. Nad opuszczonymi gospodarstwami tutejszych ewangelików pieczę objął pastor Oskar Ernst.

W 1916 r. nastąpiło przekazanie władzy w mieście. Przestał być burmistrzem Emil Jantz, a jego miejsce zajął Bolesław Konarski - aptekarz.

Wojna generowała również pewne typowe zjawisko demograficzne. W 1913 r. w Nowym Dworze urodziło się 208 dzieci i zmarły 124 osoby, w roku 1916 było tylko 127 urodzin i 144 zgony. Procent śmiertelności w stosunku do urodzin wzrósł z niecałych 60% do ponad 113%. Prawie o połowę w stosunku do czasów przedwojennych zmniejszyła się też liczba zawieranych małżeństw.

W 1916 r. nowodworzanie trudnili się głównie drobnym handlem i rzemiosłem, z czego bardzo popularnym było koszykarstwo. Niewielki procent mieszkańców stanowili robotnicy zatrudnieni w fabryce fajansu, młynie i dwóch tartakach. W mieście były dwie szkoły, jedna gminna, druga prywatna. Ta ostatnia należała do parafii ewangelickiej. W sumie dzieci uczęszczających do obu szkół było 360. Od kilkudziesięciu lat działała straż ogniowa, która właśnie w 1916 r. stała się członkiem nowo powstałego Związku Floriańskiego.

Nowy Dwór w 1916 r. nie robił dobrego wrażenia. Podczas walk w 1915 r. zniszczono około 50 domów i część ogrodzeń. Jeszcze gorzej wyglądała Twierdza. Podróżny przepływający u jej podnóża w sierpniu 1916 r. pisał: "Tutaj, gdzie Narew wpada do Wisły, a parowiec odchodzi do Pułtuska, widnieją setki jam okiennych spalonej cytadeli Modlina... Naokoło kominy zatopionych parowców, filary zburzonych mostów przypominają wojnę".

Przez miasto przechodziły oddziały wojskowe, a sąsiedztwo Twierdzy powodowało, że było ono narażone na "znaczne szkody czynione przez wojska podczas postojów i przemarszów". Dodatkowym obciążeniem dla nowodworzan były osoby uciekające przed działaniami wojennymi lub wracające z rejonów internowania. "Przez Nowy Dwór przeciągnęło około 40 000 zbiegów". Ponadto obie walczące armie - rosyjska i niemiecka stosowały rekwizycje i roboty przymusowe.

Rządy niemieckie to także szereg nowych zarządzeń administracyjnych. Niemiecki generał - gubernator Urlich Reinhold von Etzdorf co prawda zatwierdził w 1916 r. nowy zarząd miasta Nowy Dwór, ale równocześnie określił wysokość podatku mieszkaniowego. Płacono jedynie za domy, w których wynajmowano lokale. Te, które zamieszkiwała tylko rodzina właściciela nie podlegały opodatkowaniu. Opłata zależała od kwoty jaką właściciel domu otrzymywał za wynajem. Postanowienie wydaje się całkiem logiczne, lecz w zaistniałych wówczas warunkach domów zajętych tylko przez właściciela praktycznie nie było. Gdzieś przecież trzeba było ulokować tych, których domy zostały zniszczone i uciekinierów.

Wojenny czas wprowadzał ograniczenia w przemieszczaniu się. Wyjazd do Warszawy wymagał przepustki. Przy jednorazowej, jednodniowej wyprawie opłatę 30 fenigów pobierano w posterunkach umieszczonych na granicach miasta. Nowodworzanie mogli jednak zakupić specjalną miesięczną przepustkę w komendanturze w Modlinie i w Nowym Dworze.

Właścicieli łodzi, czółen i tratw, i innych środków transportu wodnego, których w mieście było wielu, dotknęły znaczne obostrzenia. Cały sprzęt pływający musieli zgłosić w komendanturze w Modlinie. Zabroniono przewożenia osób z jednego brzegu na drugi. Rybacy musieli otrzymać pozwolenie na rybołówstwo, którego numer należało namalować na dziobie łódki. Podczas połowów zobowiązani byli posiadać przy sobie odpowiednie dokumenty. Rybacy mieli ponosić odpowiedzialność za niekontrolowane używanie ich łodzi. Zobowiązani zostali do takiego ich cumowania, by nikt obcy nie mógł z nich skorzystać. Wojna trwała nadal. Nowy okupant najwyraźniej obawiał się działalności szpiegów.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

W 1914 r. poniżej cytadeli wybudowano drewnianą przeprawę tzw. "Most Utracki", który liczył prawie 40 przęseł i śluzę dla statków. Jego eksploatację nadzorowała Turkiestańska Kompania Pontonowa (z I Turkiestańskiego Korpusu Armijnego), która do twierdzy przybyła z odległego Termezu - miejscowości leżącej nad Amur-Darią tuż przy granicy z Afganistanem. Ona też wybudowała obok dawnego spichlerza most pontonowy, który po zajęciu twierdzy przez Niemców stał się częstym motywem pocztówek wojskowych.

* 200 lat Twierdzy Modlin (1806-2006)

N o w y - D w ó r.

R. M. O. zorganizowana została d. 28 stycznia 1916 r. Terenem działalności R. M. O. było miasto Nowy-Dwór.

Charakter Nowego-Dworu jest małomiasteczkowy, mieszkańcy trudnią się drobnym handlem, koszykarstwem i rzemiosłami. Istnieje też fabryka fajansu, młyn parowy i dwa tartaki. Nowy-Dwór liczył przed wojną 7400 mieszkańców, liczba ta podczas wojny zmniejszyła się przeszło o 2 tysiące.

Miasto posiada i szkołę miejską 4-o oddziałową i jedną prywatną 4-o oddziałową. Działa straż ogniowa. Pod względem sanitarnym, Nowy-Dwór był zawsze upośledzony.

Miasto, jako leżące przy szosie i kolei w sąsiedztwie Modlina, narażone było na znaczne szkody, czynione przez wojska podczas postojów i przemarszów. Zniszczono około 50 domów i część ogrodzeń. Straty w znacznej mierze poczyniły rekwizycje i roboty przymusowe.

Blizkość fortecy Modlina, była powodem że na Nowy-Dwór spadły różne obostrzenia i utrudnienia, czynione przez władze rosyjskie; znaczną część mieszkańców ewakuowano.

Przez Nowy-Dwór przeciągnęło około 40 tysięcy zbiegów.

R. M. O. otworzyła i prowadzi 5 ochron, w których znalazło opiekę i naukę 278 dzieci. Dzieci otrzymują również pożywienie.

Ochrony znajdują się pod zarządem R. M. O. i opieką zorganizowanego Koła Obyw. Opieki, które wyznaczyło opiekunów dzielnicowych.

Koszt urządzenia i prowadzenia ochron wyniósł rb. 3668 kop. 22.

Działalność dobroczynna R. M. O. wyrażała się w wydawaniu pożywienia dzieciom ochron z jadłodajni, która wydała 5958 porcji zup. Koszt urządzenia i prowadzenia jadłodajni wyniósł rb. 564 kop. 98.

Wydano z urządzonej herbaciarni 10442 porcje herbaty dzieciom ochron i biednej ludności. Ogólny koszt prowadzenia herbaciarni wyniósł rb. 173 kop. 82.

Udzielono potrzebującym zapomóg w naturze ogólnej wartości rb. 1395 kop. 23 i zapomóg pieniężnych w sumie rb. 460 kop. 77.

R. M. O. urządziła szereg odczytów, przedstawień i koncertów, w celu powiększenia funduszów na akcję ogólną, tym sposobem osiągnięto sumę rb. 921 kop. 29.

Za pośrednictwem R. M. O. zorganizowano komisję rejestracji strat wojennych, która była w bezpośrednim kontakcie z Wydziałem R. G. O.

Skład osobisty R. M. O.:

Bytner Józef — prezes,
Ks. Jóźwiak Stanisław — w.-prezes,
Konarska Helena — skarbnik;
czł. Zarządu: Jarkiewicz Józef, Rubinstein Henoch, Żórawski Henryk;
czł. Rady: Dr. Brochocki, Juress Jakób, Ladziński Władysław, Teize Adam.
Delegat R. P. O. Konarski Bolesław.

---

Dokument maluje obraz miasta w głębokim kryzysie, wynikającym z jego strategicznego położenia:

Bliskość Twierdzy Modlin: Nowy Dwór stał się "ofiarą" własnej lokalizacji. Wojska rosyjskie przed odwrotem w 1915 roku stosowały taktykę "spalonej ziemi" oraz przymusowe ewakuacje, co wyjaśnia spadek liczby ludności o 2000 osób (ucieczka lub wywózki w głąb Rosji).

40 tysięcy zbiegów: Liczba ta jest uderzająca. Miasto liczące ok. 5 tys. mieszkańców (po spadku) stało się punktem tranzytowym dla gigantycznej masy uchodźców uciekających przed frontem. To pokazuje skalę chaosu i obciążenia lokalnych zasobów.


- R. M. O. (Rada Miejscowa Opiekuńcza): Lokalna komórka R. G. O. (Rady Głównej Opiekuńczej). Była to jedyna polska organizacja charytatywna uznawana przez niemieckie władze okupacyjne, która zajmowała się ratowaniem ludności przed głodem i skutkami wojny.

- Ochrona (ochrony): Rodzaj dzisiejszych przedszkoli lub świetlic dla dzieci z najuboższych rodzin. Zapewniały one nie tylko podstawową naukę, ale przede wszystkim bezpieczeństwo i jedzenie (co w 1916 r. było priorytetem).

- Straż ogniowa: Dzisiejsza straż pożarna. W tamtym czasie była to często jedna z nielicznych zorganizowanych grup o charakterze polskim.

- Zapomoga w naturze: Pomoc rzeczowa, najczęściej w postaci opału (węgiel, drewno), mąki, ziemniaków lub odzieży.

- Rb. i Kop. (Rubel i Kopiejka): Waluta obowiązująca w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim. Mimo okupacji niemieckiej, wciąż operowano tymi jednostkami w rozliczeniach (choć ich wartość drastycznie spadała przez inflację).

Fakty Nowodworskie

 

Maria Możdżyńska

Rada Opiekuńcza w Nowym Dworze


Za zgodą niemieckich władz okupacyjnych w 1916 r. powołano do istnienia Radę Główną Opiekuńczą. Miała ona objąć pomocą osoby, które w wyniku działań wojennych znalazły się w krytycznej sytuacji. Rada organizowała schroniska, punkty rozdawnictwa żywności, odzieży itp. Główną troską RGO był los dzieci. Rada działała w Warszawie i w mniejszych ośrodkach, w tym w Nowym Dworze. W pierwszym ogólnym zebraniu RGO jako przedstawiciel naszego miasta i gminy Góra wystąpił aptekarz Bolesław Konarski.

Nowodworska Rada Miejscowa Opiekuńcza powstała w marcu 1916 r. Liczyła 10 członków: 4 tzw. posesjonariuszy, czyli właścicieli domów, 3 kupców, księdza, 2 wykonujących inne zawody. Prezesem został Józef Bytner – piwowar, zastępcą proboszcz parafii św. Michała ks. Stanisław Jóźwiak, skarbniczką Helena Konarska, żona właściciela apteki. Członkami zarządu: Józef Jarkiewicz, Henoch Rubinstein i Henryk Żórawski – felczer. Członkami Rady: doktor A. Brochocki, Jakub Juress – adwokat, Władysław Ładziński i Adam Taize – właściciele domów.

„Do grudnia 1916 r. w Nowym Dworze zorganizowano jadłodajnię, barszczarnię, punkt rozdawnictwa żywności oraz 5 ochron. Rada zatrudniała 8 osób, którym wypłacano pensje. W mieście istniało też Koło Obywatelskiej Opieki, którego celem była „opieka domowa nad dziećmi jej pozbawionymi, opieka nad instytucjami, inicjowanie nowych instytucji, zbieranie funduszów..., zbieranie statystyki dotyczącej liczby dzieci pozostających bez opieki wychowawczej i oświatowej, stanu zdrowia dzieci, śmiertelności wśród dzieci itp”.

Ochrony były zarządzane przez RMO, ale za pracę w nich odpowiadało Koło Obywatelskiej Opieki i wyznaczeni opiekunowie dzielnicowi. W ochronach opiekę, naukę i wyżywienie znalazło 278 dzieci. Nie wiemy, ile czasu dziennie spędzały w placówce, ogólnie zajęcia objęły 7965 godzin. Prawdopodobnie osoby, którym Rada wypłacała pensje, pracowały w ochronach, gdyż sprawozdanie podawało „koszt 1 godziny kształcenia dziecka miesięcznie 3870 kop”. Na urządzenie 5 placówek wydano 585 rubli, na potrzebne do działalności materiały 9 rubli 60 kop., na „produkty nabyte 77 rubli 43 kop.”. Ogólnie na utrzymanie ochron wydano 2996 rubli 19 kop. Z sumy tej około 400 rubli pochodziło z wpisowego. Podczas pobytu w placówce dzieci zjadały ciepły posiłek. Utworzona w mieście jadłodajnia wysyłała dla nich w sumie 5958 porcji bezpłatnej zupy, a barszczarnia kolejne 4284 porcje. Podobnie, utworzona na potrzeby ubogich herbaciarnia wysłała „10 442 porcje herbaty dzieciom ochron i biednej ludności”. W 1916 r. na ziemiach polskich zajętych przez Niemców przeprowadzono kwestę pod hasłem „Ratujcie Dzieci”. Zebrane pieniądze przekazywano mi. na utrzymanie ochron. W Nowym Dworze przeprowadzono kwestę w czerwcu. W celach informacyjnych i dla zachęty wygłoszono na jej temat odczyt i kazanie. Kwestowało 14 osób. Pod względem walutowym jej wyniki były bardzo charakterystyczne dla tamtych czasów. Zebrano: „173 ruble 98 kop., 275 marek 13 fen., 32 halerze”.

Opieka nad dziećmi nie ograniczała się do prowadzenia ochron. Szkolono również rodziców. Do miasta zaproszono zawodową prelegentkę panią J. Charchowską. Wygłosiła ona pogadankę z zakresu higieny dziecięcej, ilustrując swoje wypowiedzi pokazem z użyciem lalki naturalnej wielkości.

Dzieci nie były jedyną troską Rady. Zorganizowano wspomniane już jadłodajnię i barszczarnię. Na urządzenie pierwszej wydano około 100, na jej utrzymanie około 40, a na zakup produktów około 400 rubli. Na produkty dla barszczarni wydawano mniej, bo około 170 rubli. Oferowano tu dwa rodzaje posiłków. Oprócz tych wysyłanych dzieciom placówka wydała 1220 bezpłatnych oraz 4938 płatnych porcji barszczu dla dorosłych. Osiągnęła w ten sposób przychód „wpływy za barszcz 36 rubli 56 kop. z różnych 49 rubli 38 kop.”. Ponadto zorganizowano 12 punktów rozdawnictwa żywności suchej. Skorzystało z nich 571 rodzin pobierając 942 paczki żywnościowe oszacowane na sumę 1467 rubli 61 kop. Udzielano również zapomóg finansowych. Otrzymały je 72 osoby fizyczne, w sumie pobierając 460 rubli 77 kop.

Na swoją działalność Rada Miejscowa otrzymała z centrali 5040 rubli, do tego doszły przychody za wpisowe w ochronach, z barszczarni, z kwest, zabaw, odczytów, przedstawień, koncertów i loterii oraz ofiary od sponsorów. W sumie dało to 6411 rubli 69 kop. W sprawozdaniu na zakończenie 1916 r. nowodworzanie mogli zapisać, że na potrzeby kolejnego roku pracy zostało im 148 rubli i 67 kop.

...Za to ewentualne wysadzenie mostu [Pancera] nie przedstawiało najmniejszego kłopotu. "We wszystkich czterech filarach, jak również i w przyczółkach, pozostawiono otwór minowy okrągły stopowej średnicy, ciągnący się od góry przez całą wysokość muru aż do zera rzeki. Otwory powyższe zostały wykonane na żądanie władzy wojskowej, dla rozsadzenia prochem fundamentów mostu w razie potrzeb".

Otwory minowe wyśmienicie się przydały Rosjanom w roku 1915, dzięki czemu z mostu został stos poskręcanego żelastwa. W związku z tym Niemcy wystawili w sąsiedztwie zgliszcz dwie saperskie palowe przeprawy - od wschodu drogową, od zachodu zaś kolejową, z której pociągi wjeżdżały na stare torowisko bezpośrednio pod ocalałym fragmentem drogowego wiaduktu, oryginalnie wiodącego na most. Ponieważ było to dość niewygodne, odbudowano most w nieco zmienionym kształcie, z przęsłami o innym układzie kraty.

* Jarosław Loretz - Przejdziem Wisłę i nie tylko: dzieje mostów na Mazowszu, 2021.

List gończy.

Względem niżej opisanego, który się ukrywa, zarządzony został areszt śledczy za kradzież wspólną, popełnioną w Nowym-Dworze, w powiecie warszawskim, dnia 25 marca 1916 r.

Uprasza się o zaaresztowanie tegoż i odprowadzenie do najbliższego więzienia sądowego, ewentualnie do więzienia przy ulicy Dzielnej № 24 w Warszawie, jak również o natychmiastowe zawiadomienie do akt tutejszych 4. J 930/16.

Opis osoby:

Nazwisko: Mitner; 2. imię: Dawid; 3. stan i rzemiosło: robotnik przy moście, ostatnio w Nowym-Dworze; 4. wiek w przybliżeniu: 28—30 lat; 5. urodzony przypuszczalnie w Nowym-Dworze, w powiecie warszawskim; 6. ostatnie miejsce pobytu: Nowy-Dwór; 7. teraźniejsze miejsce pobytu: niewiadome; 8. wzrost: mały, około 1,50 ctm.; 9. postać: krępa, silna; 10. włosy: czarne, gęste; 11. zarost: duże czarne wąsy; 12. twarz owalne i pełna; 13. czoło: szerokie; 14. oczy: czarne; 15. brwi: owalne, czarne; 16. nos: mały, prosty; 17. uszy: małe; 18. usta: zwykłe; 19. zęby: wszystkie, dobre; 20. podbródek: zwykły; 21. ręce i nogi: zwykłe, numer obuwia 27; 22. chód i postawa: prosta i dumna; 23. język: dobry niemiecki, polski i rosyjski, może też angielski; 24. ubranie: ubierał się zawsze dobrze.

Warszawa, dnia 16 listopada 1916 r.
Naczelny Prokurator.

---

Wspomniane w tekście więzienie przy ulicy Dzielnej 24 to słynny Pawiak, który w 1916 roku (podczas okupacji niemieckiej w trakcie I wojny światowej) pełnił funkcję więzienia śledczego i karnego. Zwraca też uwagę wzrost poszukiwanego (150 cm) oraz fakt, że mimo pracy fizycznej ("robotnik przy moście"), władał on kilkoma językami i dbał o elegancki ubiór.

Paradoks statusu społecznego

Z jednej strony Mitner jest określony jako "robotnik przy moście" (prawdopodobnie pracował przy naprawie mostów w Nowym Dworze, które były niszczone w trakcie działań wojennych I wojny światowej). Z drugiej strony:

Władał polskim, rosyjskim, "dobrym niemieckim", a być może nawet angielskim. To sugeruje osobę odebraną, być może pochodzącą z rodziny kupieckiej lub mającą doświadczenie w handlu międzynarodowym.

Adnotacja "ubierał się zawsze dobrze" wskazuje, że dbał o wygląd ponad swój stan robotniczy, co mogło mu ułatwiać wtapianie się w tłum miejski lub budowanie zaufania.

- List gończy: Oficjalne pismo nakazujące aresztowanie osoby podejrzanej o przestępstwo. Termin ten funkcjonuje do dziś, ale tutaj dotyczy "kradzieży wspólnej" (czyli dokonanej w porozumieniu z innymi osobami, dzisiejsze "działanie w grupie przestępczej").

- Względem niżej opisanego: Staropolskie sformułowanie oznaczające "w stosunku do osoby opisanej poniżej".

- Zarządzony został areszt śledczy: Oznacza to, że prokuratura wydała nakaz zatrzymania w celu przeprowadzenia śledztwa (odpowiednik dzisiejszego tymczasowego aresztowania).

- Więzienie przy ulicy Dzielnej № 24: To słynny Pawiak. W 1916 roku, pod administracją niemiecką, było to główne więzienie śledcze w Warszawie.

- Akt tutejszych: Odnosi się do akt sprawy znajdujących się w urzędzie/prokuraturze, która wystawiła list.
 

OBWIESZCZENIE.

Wyrokiem sądu polowego przy Cesarsko-Niemieckim Urzędzie Gubernjalnym z dnia 3 kwietnia 1916 r. skazany został na śmierć za szpiegostwo przeciwko armji niemieckiej poddany rosyjski

Kotlarz Juljan (Julek) Wertz Nowego-Dworu.

Rozstrzelano go dziś o godz. 8 1/2 z rana.

Warszawa, dnia 4 kwietnia 1916 r.

Gubernator.

Rok 1917 był kolejnym rokiem tzw. wielkiej wojny. W mieście mieszkało około 7 500 mieszkańców głównie żydowskiego i polskiego pochodzenia oraz garstka ewangelików.

Władze niemieckie po wkroczeniu na tereny polskie w części miejscowości odgórnie przywróciły ich polskie nazwy. Przypomnijmy że Rosjanie zmienili nazwy wielu miejscowości Królestwa Polskiego. Twierdza Modlin została przemianowana na Nowogieorgiewską. W 1917 r. prasa wypominała Polakom przywiązanie do rosyjskich nazw. Uważano, że utrzymują się one z przyzwyczajenia i lenistwa władz lokalnych. O dziwo Modlin podawano jako jedno z nielicznych miejsc, gdzie rusycyzm nie jest używany przez mieszkańców. Nie upatrywano w tym jednak szczególnego patriotyzmu modlinian czy nowodworzan, lecz względów czysto praktycznych. Polska nazwa była krótsza i łatwiejsza do wymówienia.

Pomimo okupacji niemieckiej sprzyjającej protestantom, nowodworska parafia ewangelicka przeżywała problemy. Kościół został uszkodzony w czasie działań zbrojnych i nie było pieniędzy na jego odbudowę. Rosjanie po wybuchu wojny zarządzili deportację osób pochodzenia niemieckiego. Nie wiemy, ile takich osób pozostało na naszym terenie. Skoro jednak liczbę ewangelickich dzieci w mieście szacowano na około 20, a w Modlinie na 8-10, to rodzin tego wyznania nie mogło być w Nowym Dworze i okolicy zbyt dużo. Korzystając z przychylności władz przeprowadzono nowy podział ewangelickich okręgów szkolnych. Szkoła luterańska przy Placu Kościelnym zyskała nowego powiatowego inspektora, pana Miałkiego. W mieście działała ogólnodostępna ochronka przyjmująca prawdopodobnie dzieci wszystkich wyznań, być może wykorzystywała wolne pomieszczenia w budynku szkoły.

Część obywateli naszego miasta walczyła na froncie, niektórzy znaleźli się w niewoli tak jak ślusarz Dawid Giejczot. Były też przypadki, iż w miarę przesuwania się frontu na zajmowanych przez Prusy terenach zgłaszały się do odpowiednich władz osoby pochodzące z naszych terenów z prośbą o pozwolenie na powrót w rodzinne strony. Tak zrobił Roman Grabowski, kaflarz z Modlina.

W listopadzie na Mazowszu organizowano lustracje koni. Odbywały się według harmonogramu. W naszej okolicy były to kolejno dla Zakroczymia - 15 listopada, dla Nowego Dworu - 19, a dla Góry - 20 listopada. W komisji oceniającej zasiadali przedstawiciele władzy, w przypadku naszego miasta burmistrz. Zwiększony przepływ ludności niósł za sobą częstsze pojawianie się przestępstw pospolitych, kradzieży i rozbojów. Miasto żyło sprawą napadu na rodzinę Nowodworskich. Nocą 23 marca bandyci wyłamali drzwi do mieszkania, po czym obrabowało i zamordowało ponad siedemdziesięcioletnich Blimę i Mendla.

Łup stanowiło 400 rubli. Były to ostatnie tygodnie obowiązywania tej waluty, gdyż od końca kwietnia na terenie Generalnego Gubernatorstwa jedynym środkiem płatniczym stawały się marki polskie. Być może dzięki chęci wymiany "niechodliwej" waluty sprawcy morderstwa zostali szybko ujęci. Ich domniemaną winę potwierdzać miały ślady krwi wykryte na ubraniu jednego z sześciu zatrzymanych. Na początku roku policja poszukiwała w naszym mieście zbiegłego z więzienia w Siedlcach Andrzeja Lichwiarskiego, robotnika oskarżonego o kradzież.

W kraju obowiązywał stan wojenny. Każda osoba powyżej 15 roku życia została zobowiązana do posiadania niemieckiego paszportu. Dla nowodworzan oznaczało to powstanie przy moście cesarza Wilhelma [narwianym] i na stacji modlińskiej posterunków kontrolujących dokumenty podróżnych. Skoro do odbycia jakiejkolwiek podróży niezbędny był paszport, to zdarzały się kradzieże tych dokumentów. W 1917 r. zaginęły paszporty: Felicji Paprockiej, Jospy Feldensteina, Rosy Nowodworskiej, Icka Seidenberga. Ustanowiona na naszych rzekach granica demarkacyjna powodowała pewne ograniczenia w korzystaniu z wodnych środków transportu. Właściciele wszelkiego rodzaju łodzi i tratew służących do komunikacji i rybołówstwa musieli zarejestrować je w modlińskiej komendanturze.

Rok 1917 był początkiem wzrostu śmiertelności mieszkańców. W następnych latach liczba zgonów rosła, prawdopodobnie dotarła do nas epidemia grypy hiszpanki szalejąca w Europie podczas I wojny. Być może jedną z jej ofiar była sześćdziesięciodziewięcioletnia wdowa Chana Blatt. Zmarła w maju, ale dopiero pod koniec roku rozpoczęło się postępowanie spadkowe. Uprawnionymi do dziedziczenia było jej pięcioro dzieci: Natan, Chaia, Chaim, Rachel i Dora. Zmarła była właścicielką kilku nieruchomości w Nowym Dworze. Znajdowały się one pod numerami: 6, 77, 78 i 118. Jedną z nich był istniejący po dziś dzień budynek pomiędzy ulicami: Warszawską, Kościuszki i Zakroczymską.

Stan wojenny i epidemia prowadziły do zaostrzenia przepisów dotyczących przemieszczania się osób cywilnych. Około połowy roku, jako odpowiedź na zarządzenie naczelnika powiatu warszawskiego w mieście otwarto schronisko dla żebraków. Ze względu na stan wojenny zabraniano tzw. osobom "przechodnim" oferowania noclegów w domach zajezdnych, prywatnych lokalach i synagogach. Zakazem przyjmowania na nocleg objęte były osoby bez stałego meldunku: wędrowni rzemieślnicy, żebracy itp.

Przesunięcie działań zbrojnych na wschód zapewniało względną stabilizację. Nowodworzanie odbudowywali tutejszy przemysł. Możliwe, że po raz pierwszy od wybuchu wojny, we wrześniu 1917 r. "Towarzystwo Akcyjne 'Nowy Dwór P. Górski i E. Mórawski' " zwołało zebranie akcjonariuszy. Planowano przedstawienie bilansów i sprawozdań od 1913 r. jednak prawdopodobnie priorytetem było wybranie zarządu. Całkiem możliwe, że decyzję o zwołaniu zebrania podjęto dzięki ułatwieniu jakie pojawiło się w komunikacji. Od 1 sierpnia urząd pocztowy w Twierdzy rozszerzył swoją działalność. Wcześniej pośredniczył w przekazywaniu korespondencji prywatnej jedynie do Nowego Dworu, od tego momentu miał przekazywać ją także do innych pobliskich miejscowości.

W 1917 r. władze centralne uznały, że w naszym mieście należy utworzyć stragany do sprzedaży detalicznej mięsa. O przydatności towaru i o jego cenach mieli decydować: niemiecki weterynarz lub jego pełnomocnik, kontroler oraz władze gminne. Rozporządzeniem naczelnika powiatu sprzedawane na straganach mięso pod karą grzywny lub więzienia nie mogło być nabywane w ilościach hurtowych. W Nowym Dworze gdzie funkcjonowało kilkadziesiąt mniejszych lub większych zakładów wytwarzających wędliny oznaczało to bezrobocie.

Jak wspomnieliśmy rok 1917 był w miarę normalny, co nie znaczyło, że dla każdego udany. Nie wiemy, z jakiej przyczyny komornik zajął ruchomości należące do Chaskiela Szyi Sygałowicza, ale 11 grudnia o 10.00 rano można było w Nowym Dworze nabyć mączkę cukrową, sól, herbatę, świece parafinowe i inne podobne towary za około 500 marek. Rodzaj licytowanych towarów nie powinien dziwić, Chaskiel Sygałowicz prowadził sklep spożywczy. Kilka miesięcy wcześniej zlicytowano oszacowane na 625 marek meble należące do Moszka Goldfeniga oraz warte 525 marek meble i garderobę Szlamy Kosowera. W obu wypadkach były to prawdopodobnie rzeczy osobiste.

Na ogół lokalne wydarzenia i problemy budziły zainteresowanie u niewielu osób. Jednak w 1917 r. dzięki dwóm sprawom nazwa Nowego Dworu stała się znana szerszemu gronu. Pierwszą była walka o uratowanie zabytku. Władze okupacyjne porządkowały powojenne ruiny. Niestety w 1915 r. podczas ostrzału fortów w Janówku na linii pocisków znalazł się pałac w Górze. Budynek został uszkodzony i w listopadzie 1917 r. podjęto decyzję o jego rozbiórce. Na szczęście interweniowało społeczeństwo. Być może społeczny sprzeciw zaistniał dzięki niedoinformowaniu. Gazety alarmowały o rozbiórce pałacu należącego do księcia Józefa Poniatowskiego, bohaterskiego wodza, a nie tak, jak to było w rzeczywistości do jego mniej popularnego stryjecznego brata Stanisława.

Po drugie ogólnopolski rozgłos w środowiskach żydowskich zyskał w 1917 r. nowodworski rabin Rubin Neufeld. Był on projektantem i propagatorem szczególnego rodzaju syjonizmu. W zmienionych warunkach przewidywał masową emigrację polskich Żydów do Palestyny. Neufeld nie proponował jednak utworzenia samodzielnego państwa żydowskiego, lecz emigrację ekonomiczną. Rabin postulował nawet utworzenie specjalnego banku emigracyjnego. W lipcu 1917 r. w Nowym Dworze przeprowadzono kwestę na potrzeby palestyńskich osadników.

Fakt, że walki I wojny w 1917 r. toczyły się z dala od Nowego Dworu, pozwalał na rozwój życia kulturalnego. Miasto było wówczas w dużej mierze zamieszkałe przez ludność pochodzenia żydowskiego. Podczas I wojny były osoby tegoż pochodzenia służące w Legionach Polskich, były też takie, które wcielono do wojsk rosyjskich. Jednak większość polskich Żydów w obliczu wojny zdecydowała się na neutralność. Dzięki temu ich placówki kulturalne funkcjonowały najprężniej. W Nowym Dworze działało żydowskie Stowarzyszenie Edukacyjne wraz z Sekcją Dramatyczną. W 1917 r. teatr żydowski w naszym mieście wystawił sztukę Zolotarewskiego "Chłopiec z Jesziwy". W szkole sponsorowanej przez dentystę Szmula Grabmana, jak na czas wojenny przystało, nauczycielem został podoficer armii niemieckiej pochodzenia żydowskiego.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Podwójne morderstwo w Nowym Dworze.

W nocy z czwartku na piątek zamordowano w Nowym Dworze parę staruszków. Kilku bandytów wyłamało drzwi do mieszkania śpiących wówczas małżonków B. i M. Nowodworskich, zamordowali obojga i zrabowali im 400 rb. Wczoraj policya wpadła na ślad bandytów i zaaresztowała 6 osób. Na rękawie jednego z aresztowanych wykryto plamy krwawe. Ujęci nie przyznają się do udziału w mordzie.
_______________________________________________________________________________________________

Morderstwo w Nowym Dworze.

W nocy z czwartku na piątek ubiegłego tygodnia dokonano w Nowym Dworze morderstwo z rabunkiem. Kilku bandytów wtargnęło do domu Mendla Nowodworskiego i zamordowali go oraz żonę, Blumę, poczem zrabowali 400 rb. Następnego dnia zarządzono energiczne poszukiwania i aresztowano sześciu osobników, poszlakowanych o dokonanie tego mordu.
____________________________________________________________________________________________________


To czas I wojny światowej. Nowy Dwór Mazowiecki znajdował się pod okupacją niemiecką (po wyparciu Rosjan w 1915 r.). Panowała wówczas bieda, głód i rozluźnienie obyczajów, co sprzyjało powstawaniu band o charakterze rabunkowym. W 1917 roku w Nowym Dworze Mazowieckim społeczność żydowska stanowiła bardzo duży procent mieszkańców, a tego typu brutalne napady na tle rabunkowym były plagą wojennej codzienności.


- Poszlakowani: Dziś częściej używamy słowa „podejrzani”. Poszlakowanie wskazuje, że dowody przeciwko nim miały charakter pośredni (poszlaki), jak np. wspomniane „plamy krwawe”.

Wyciąg z tłumaczenia odpisu pisma Gen. Gub. Warsz. do Gen. Gub. z 27.VI. 1917. II C. Nr. 81. nadesłanego Dow.L.P.

"W NOWYM DWORZE po godzinie policyjnej została wyrzucona niem. patrol, która zastała w pewnej restauracyi oficerów legionowych, wzbraniających się również podania swych nazwisk."

--------------------------

DOWÓDZTWO LEGIONÓW POLSKICH. Taj.Nr.1982.

Do Dow. 1.pułku piechoty L.P. w MODLINIE.

WARSZAWA, 11.VII.1917.

Wyżej cytowany wypadek jest wyjątkiem z ciągłych zażaleń Komend i władz niem. na samowolę i bezkarność w Legionach. Brak powagi i taktu wobec okupantów przynosi nam tylko wstyd i ujmę. Komendant pułku usprawiedliwi pisemnie zajście i zamelduje zarządzenia wydane przez niego.

Z-K [podpis odręczny]

(Okrągła pieczęć o treści: KOMENDA POLSKICH LEGIONÓW)
______________________________________________________________________________________________


Dokument ten pochodzi z niezwykle gorącego okresu – zaledwie kilka dni po jego wystawieniu (lipiec 1917) nastąpił tzw. kryzys przysięgowy. Legioniści (w tym żołnierze 1. pułku piechoty, do których skierowane jest to pismo) odmówili złożenia przysięgi na wierność braterstwu broni z armiami państw centralnych. Incydent w Nowym Dworze, opisany w piśmie jako "brak taktu wobec okupantów", był jednym z wielu przejawów narastającego napięcia między Polakami a władzami niemieckimi.

Wspomniany incydent w restauracji w Nowym Dworze (wyrzucenie niemieckiego patrolu) nie był tylko "pijacką burdą", ale aktem politycznej demonstracji – legioniści przestali uznawać zwierzchnictwo niemieckie.


- Gen. Gub. Warsz. – Generalne Gubernatorstwo Warszawskie (niemiecka administracja okupacyjna podczas I wojny światowej).

- Dow.L.P. – Dowództwo Legionów Polskich.

- Dow. 1.pułku piechoty L.P. – Dowództwo 1. Pułku Piechoty Legionów Polskich (słynni "Czwartacy" wywodzący się z I Brygady).

- Taj.Nr.1982 – Numer dziennika podawczego w kancelarii tajnej.

- Z-K – Prawdopodobnie skrót od Zastępca Komendanta.

Rok 1918 Mazowszanie powitali pod okupacją niemiecką, pożegnali już w wolnej Polsce. Spójrzmy, czym żył Nowy Dwór w tym przełomowym dla kraju czasie.

Rząd dusz około 7 000 osób sprawowali: ks. Stanisław Jóźwiak, pastor Oskar Ernst i rabin Rubin Neufeld. Nie wiadomo kto był burmistrzem. Możliwe, iż nadal był to aptekarz Bolesław Konarski. Sąd gminny dla miasta z sędzią W. Domańskim rezydował w Jabłonnie. Co najmniej od roku chorych leczono w miejscowym szpitalu. Funkcjonowały dwa młyny parowe, na Sukiennej i na Paderewskiego oraz założona podczas wojny elektrownia prywatna o mocy 40 kW. Skup bydła i zaopatrzenie powiatu w mięso monopolizowało Towarzystwo Rolnicze, jego reprezentantem był nowodworzanin Rosenbaum. Abrama Winogradowa, właściciela fabryki fajansu, uznano za zaginionego. Nie wiemy, czy nie znano miejsca jego pobytu, czy był to jedynie zbieg umożliwiający funkcjonowanie firmy podczas nieobecności właściciela. Jako miasto IV klasy płaciliśmy najniższe podatki mieszkaniowe.

Na styczniowym zjeździe powiatowym nauczycieli w Warszawie nowodworzanin Czesław Przedwiecki został członkiem zarządu stowarzyszenia. Powiatowa Rada Opiekuńcza zdecydowała o zmniejszeniu zapomogi przeznaczonej na żywienie dzieci w kilku miejscowościach, w tym w naszym mieście. Pod koniec miesiąca napadnięto na dom Tomasza Pachomczyka w Konstantynowie [Boża Wola]. Łupem uzbrojonych w rewolwery napastników padły przedmioty wartościowe i gotówka.

W lutym Departament Spraw Wewnętrznych przeprowadza ankietę dotyczącą higieny szkolnej. Pyta, czy magistrat utrzymuje w szkołach placówki dozoru higieniczno-lekarskiego. W Nowym Dworze wskazano, iż dozór sprawuje lekarz powiatowy, sugerowało to, że w tutejszych szkołach nie ma bezpośredniej opieki lekarskiej. Ta sama ankieta podaje, że nowodworzanie od lat planowali budowę nowej szkoły, ale fundusze zabrały podczas ewakuacji władze rosyjskie.

Od 1917 r. trwała kwesta Kościuszkowskiej Obywatelskiej Komisji Publicznej dla uczczenia 100 rocznicy śmierci naczelnika. Pieniądze przeznaczano na ochronę zdrowia i życia dzieci. W marcu 1918 r. z parafii św. Michała wysłano na ten cel 224 marki i 25 rubli. W mieście prowadzono badania i pomiary Narwi i Wisły. Władze okupacyjne miały zamiar uregulować obie rzeki tworząc podstawy żeglugi międzynarodowej. Nowy Dwór i inne miasta Mazowsza zobowiązano do wprowadzenia lekarskich świadectw zgonu. Miały być one wydawane w ciągu 12 godzin od momentu zgłoszenia śmierci i zawierać informację o jej przyczynie.

Od kwietnia oferowano na wynajem dom Dubeltowiczów [Paderewskiego 9], budynek piętrowy, 9-pokojowy z dużym ogrodem. Do miasta wracają uciekinierzy i osoby wywiezione w głąb Rosji m.in.: Chaim Abramczyk - krawiec z żoną Cypą, kupcy Boruch Szymonowski i Jankiel Szulberg. Miesiąc później do miasta wraca Josek Wellmann oraz stolarz Juliusz Pross.

W czerwcu planowano zebranie akcjonariuszy Towarzystwa "Nowy Dwór P. Górski i E. Mórawski" zatwierdzające sprawozdania z lat poprzednich. W lipcu podczas zjazdu Związku Rabinów, Rubin Neufeld z Nowego Dworu został wybrany do "komisji politycznej przy ortodoksyjnych posłach do Rady Stanu". Ta ostatnia była organem przedstawicielskim Królestwa Polskiego współpracującym z rządami niemieckimi. W tym miesiącu w mieście zaczęło funkcjonować biuro zachodniego okręgu żandarmerii dla obszaru: Babice, Błędówek, Kroczewo z Zakroczymiem i Załuskami, Leoncin z Głuskiem, Łomianki z Cząstkowem i Młocinami, Nieporęt z Jabłonną, Serock z Zegrzem, Zaborów i oczywiście Nowy Dwór z Górą i Pomiechówkiem. W sierpniu sprzedawano plac położony nad Narwią.

We wrześniu ponownie zbierają się akcjonariusze tzw. Krochmalnej, mają zatwierdzić bieżący bilans, co oznaczało, że firma działała. Do parafii św. Michała na wizytację przybywa ks. prałat Leopold Łyszowski wikariusz generalny. Według niektórych w mieście powstaje Rada Delegatów Robotniczych. Inni podają, że RDR reprezentującą 500 pracowników tutejszych tartaków  utworzono w listopadzie. Jakby nie było, liczba zatrudnionych w Nowym Dworze w tej dziedzinie przemysłu wydaje się zawyżona.

W Twierdzy Modlin w listopadzie 1918 r. stacjonowało około 4 000 żołnierzy niemieckich i austriackich. Jednocześnie w szpitalu leczono ok. 100 żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych i legionistów. Od 10 listopada w Twierdzy dochodziło do wystąpień rewolucyjnych. 11 listopada Niemcy sygnowały zawieszenie broni. Przebywający w Twierdzy Polacy zaproponowali armii okupacyjnej  bezpieczną ewakuację pod warunkiem oddania broni i kasy Twierdzy. Ewakuacja miała odbyć się rzeką, gdyż członkowie POW z Nasielska uszkodzili wcześniej linię kolejową. Niemcy odpłynęli 13 listopada. Legioniści zajmują port i stocznię rzeczną przy ujściu Narwi. W mieście garnizon niemiecki rozbroili strażacy pod dowództwem Bolesława Konarskiego. Druhowie wystawili posterunki i delegowali członków do milicji obywatelskiej. Możliwe, że z braku instytucji prawnej, nie odbyła się wyznaczona na koniec miesiąca przed Cesarsko-Niemieckim Sądem Okręgowym w Warszawie rozprawa o niedopłaconą w 1914 r. należność, w której jako pozwana stawała firma Winogradowa.

1 grudnia oddział żandarmerii z Twierdzy aresztował w Nowym Dworze przedstawiciela PPS-Lewicy i członka RDR przemawiających w mieście na wiecu.

Pod koniec miesiąca J. Piłsudski powołał do istnienia Sekcję Marynarki Wojennej w Ministerstwie Spraw Wojskowych, a w nowodworskiej stoczni sformowano jednostki będące później podstawą do utworzenia Polskiej Marynarki Wojennej.

Tworzone są komisje przedwyborcze. W dyskusji nad ich składem bierze udział Julian Łabęda, a do komisji na prawym brzegu Wisły wybrany zostaje Czesław Bajer, obaj z Nowego Dworu.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Nowy Dwór. Rozbrojenie przeprowadziło wojsko polskie. Oficer wojska polskiego założył tutaj oddział złożony z organizacji, milicji i straży pożarnej. Komendant miejscowy Łęcznowiejski wyjechał w dzień rozbrojenia do Warszawy z kilku członkami organizacji. Zostało zaledwie 5 peowiaków, którzy się oddali pod komendę powyższego oficera.

W Nowym Dworze ogłoszono stan oblężenia. Żydzi z kupionej broni od Niemców strzelają do wojska i milicji.


Fortecę Modlin i forty zajęły wojska polskie w ilości dość szczupłej. Skomunikowałem się z komendantem fortecy porucznikiem Grzybowskim, wciąż udaje się do mnie o pomoc. Wysłałem mu 20 ludzi do obstawienia portu i magazynu amunicji, tyle, ile mogę. Ludzi w ogóle mam mało, tak że jedni i ci sami są ciągle w służbie. W okolicy ludność rąbie lasy rządowe, wysyłam patrole i polecam ostro występować i w koniecznych razach każę strzelać. Ostre środki są konieczne do zastosowania. Na ogół panuje względny spokój.

Działając na skutek rozkazu komendanta garnizonu, w dniu 13 XI udałem się do twierdzy Modlin. W Modlinie zastałem zrewoltowanych żołnierzy niemieckich, którzy chcieli opuścić twierdzę z bronią w ręku. Ponieważ ppor. 1 pułku piechoty Piątkowski, który jako oficer najstarszy szarżą w lazarecie pertraktował z radą żołnierską [w] Modlinie, widząc naszą pomoc w postaci dwóch silnie uzbrojonych motorówek i widząc, iż statki bez naszej aprobaty nie odejdą, żądał kategorycznie złożenia broni, co też Niemcy uskutecznili. Niemcy dział ani też karabinów maszynowych nie zostawili, gdyż takowe a priori były z fortecy wycofane. W ręce polskie dostały się: lazarety, składy amunicji, prowiant, medykamentów[!], konie, wozy itd. W porcie stoi parę statków i berlinek napełnionych kartoflami, które się już psują.

Rozbrojenie żołnierzy niemieckich odbyło się spokojnie, zdobyto kilkanaście karabinów. Straż pełnią członkowie POW. Część załogi wysłano do Modlina dla obrony składów i więźni[!]. Okoliczne lasy państwowe są tylko przez miejscową ludność rozgrabiane. W Nowym Dworze Żydzi mają dużo broni zakupionej od Niemców, sieją oni postrach wśród ludności polskiej, która jest mniejszością w tym mieście. Komendę nad załogą POW w twierdzy Modlin otrzymał podchorąży Broszkiewicz.

Z Ministerstwa Spraw Wojskowych.

Władze polskie objęły Modlin. Komendantem Modlina został pułk. Malewicz, Inspektor artylerji b. I-go korpusu. W Modlinie znajdują się nieprzebrane zapasy broni, amunicji i zaopatrzenia. Formuje się obecnie garnizon twierdzy. Wobec tego jest pożądane, by zgłaszali się jaknajliczniej ochotnicy, przedewszystkiem z pośród b. artylerzystów, a pozatem osoby, któreby w wojsku mogły upupełnić [!] funkcje gospodarcze.

Zapisy w drodze zwykłej przyjmuje Główny Urząd Zaciągu, Długa 7, przyczem należy zgłaszać chęć wstąpienia do garnizonu w Modlinie.

114.

R O Z K A Z L. 16.

Mianuję Pułkownika Malewicza komendantem twierdzy Modlin. Po otrzymaniu niniejszego rozkazuję natychmiast wyjechać dla objęcia wszystkiego i doprowadzenia do ładu i porządku. Warszawa, dnia 16 listopada 1918 r.

Za Szefa Sztabu (--) Nieniewski, ppułk.

W Nowym Dworze straż bezpieczeństwa pełni POW wraz z miejscową milicją.

Komenda miejscowa Zakroczym opanowała miasteczko i fort I twierdzy modlińskiej, poza tym wysłała 32 ludzi do pomocy komendantowi twierdzy, porucznikowi Piątkowskiemu. W okolicy zdarzają się wypadki wycinania lasów przez włościan miejscowych. Zorganizowano patrole dla zapobiegania temu. Stan czynny w obwodzie wynosi 125 ludzi.

Nowy Dwór. Rozbrojenie przeprowadzono bez oporu ze strony Niemców. Organizacja miejscowa podporządkowała się jakiemuś porucznikowi z korpusu Muśnickiego. Dziś służbę w Nowym Dworze pełni POW.

Zakroczym. W mieście zastałem już naszą organizację pod bronią. Przy rozbrojeniu był por. Piątkowski, który się tym zajął i wszystko oddał w ręce POW. Przy rozbrojeniu padło kilka strzałów ze strony Niemców, którzy o tym nic absolutnie wtedy nie wiedzieli. Był ranny tylko jeden człowiek cywilny, którego odwieziono do szpitala do Nowego Dworu. Organizacja strat nie poniosła, także i w innych punktach obwodu.

W rozbrajaniu w twierdzy w pierwszych dniach POW nie brało udziału. Dopiero 13 XI 1918 r. przysłał por. Piątkowski do mnie po pomoc. Wysłałem mu 15 ludzi, którzy do tego rzeczywiście byli użyci. Około 2000 Niemców chciało wyjechać z Modlina z bronią. Zmuszono ich w końcu do tego, że broń złożyć musieli drogą układową.

Podniesienie sztandaru narodowego w Modlinie.

19-go grudnia rano, pociągiem specjalnym wyjechali z Warszawy przedstawiciele władz wojskowych z k. minist., pułkownikiem Wroczyńskim na czele, na uroczystość podniesienia sztandaru narodowego w Modlinie, poświęcenia kościoła przerobionego z cerkwi i na akt ślubowania wojsk załogi twierdzy na wierność Ojczyźnie.

Naczelnik Państwa, komendant Piłsudski, w ostatniej chwili, wskutek naglących spraw, musiał zaniechać wyjazdu na uroczystości w Modlinie, polecając zastępstwo swemu pomocnikowi, pułk. Wroczyńskiemu.

Prócz delegowanych i zaproszonych wojskowych, byli również zaproszeni przedstawiciele władz cywilnych, więc minister sprawiedliwości, minister przemysłu i handlu i delegaci od innych ministerjów.

Około g. 11-ej przed południem pociąg przybył na stację Modlin, gdzie już oczekiwał komendant twierdzy, pułkownik Malewicz, honorowy pluton z orkiestrą i delegacja od ludności ze sztandarami.

Komendant twierdzy złożył k. minist. służbowy raport, pluton oddał honory, orkiestra zagrała marsza Dąbrowskiego.

Pułkownik Wroczyński, po krótkim pobycie na stacji odjechał wraz ze sztabem do twierdzy, gdzie już oczekiwały wojska w czworobok na wielkim placu przed kościołem wyszykowane, delegacja od stowarzyszeń i robotników z narodowemi sztandarami i tłumy miejscowej ludności, serdecznie witające przybyłych.

K. minist., pułkownik Wroczyński, obszedł ze sztabem szpalery wojsk i witał każdy oddział, poczym powitał zebrane delegacje i ludność.

Po powitaniu, obecni zapełnili mury świątyni, i tłumnie zalegli plac przed kościółkiem. Dopełniono aktu poświęcenia, a była cerkiew od tej chwili została już katolickim kościołem załogi twierdzy Modlina.

Po nabożeństwie i wysłuchaniu Słowa bożego, wojska znów wyszykowały się w czworobok na placu i złożyły uroczyste śluby na wierność Ojczyźnie i posłuszeństwo przełożonym.

Przemówił do wojsk pułkownik Wroczyński i przemówił pułkownik Malewicz.

Z wałów rozległy się salwy armatnie. To podniesiono sztandar narodowy nad murami twierdzy.

Wszyscy zwrócili się ku baszcie, na której sztandar cudownie powiewał i ze wszystkich piersi popłynęły ku niebu tony natchnionej „Roty” Konopnickiej.

Umilkła pieśń i znów w karne szeregi uszykowali się żołnierze, żeby przejść defiladą przed przedstawicielem władzy.

Miło było patrzeć, jak sprawnie maszerowali, a przecież to żołnierz niedawno do szeregów zaciągnięty. Krok pewny, postawa dziarska, ubrani czysto w nowe mundury. Zasługa to komendanta twierdzy, niestrudzonego pułkownika Malewicza i jego dzielnych oficerów, którzy ze swym pełnym energji dowódcą na czele w ciągu kilku dni zdołali z materjału nieprzygotowanego dać przykład żołnierskiej karności i znakomitego wyrobienia.

Po uroczystości podniesienia sztandaru, pułkownik Wroczyński dokonał objazdu twierdzy, poczym odbył się na zakończenie bankiet w olbrzymiej sali miejscowego klubu załogi, podczas którego wygłoszono szereg gorących i podniosłych toastów, a w sali na zakończenie każdego z nich rozlegały się gromkie wiwaty.

Około g. 5-ej wiecz. pułkownik Wroczyński, wraz ze sztabem i zaproszonymi gośćmi, żegnany serdecznie przez gospodarzy odjechał do Warszawy.

Komendantem portu wojennego został wyznaczony kapitan Stanisław Witkowski, zastępcą — kapitan Franciszek Dyrna, oprócz nich zostali przydzieleni do portu porucznicy: Heljodor Laskowski, Henryk Eibel, Bolesław Kleniewski, Roman Pieńkowski, Stefan Szmidt, Edwin Finger i Walerjan Hawro.

Stan portu w chwili objęcia go przez Sekcję był fatalny. Koszary, warsztaty zrujnowane. Stan sanitarny zły. Połączenie z Warszawą nieregularne, co ogromnie utrudniało zaprowiantowanie. Do tych wszystkich przeszkód, które stały na drodze szybkiej organizacji portu, dołączyć należy szerzący się w okolicy, szczególniej w Nowym Dworze, bandytyzm. Prawie co noc powtarzały się napady bandytów na składy powierzone opiece oddziałów załogi morskiej. Pomimo wszystkich tych trudności, dzięki energji oficerów i szeregowych, bezpieczeństwo zostało przywrócone, koszary doprowadzone do stanu możliwego, pozwalającego już na przyjęcie ochotników.

23 grudnia przybyły do Modlina pierwsze pływające jednostki: „Wisła” oraz 4 motorówki. Jednostki te uzbrojone w karabiny maszynowe stanowiły zaczątek flotylli wiślanej i służyły do wyszkolenia pierwszych kadr marynarki polskiej. Dowódcą flotylli został mianowany porucznik Szmidt.

---

Kolebka polskiej Marynarki Wojennej. Modlin stał się jej bazą, ponieważ Polska nie miała jeszcze dostępu do morza (zaślubiny Polski z morzem odbyły się dopiero w 1920 r.). Flotylla Wiślana była więc jedynym miejscem, gdzie można było szkolić pierwsze kadry marynarskie na rzekach.

Gen. Haller w Nowym Dworze.

Podczas przejazdu gen. Hallera przez Nowy Dwór, pod wspaniałą bramą tryumfalną powitał gen. ks. Jóźwiak w otoczeniu licznych rzesz ludności miejscowej i okolicznej. Serdeczne to przyjęcie wywarło duże wrażenie na wodzu-tułaczu. Szczególnie życzliwie odniósł się gen. Haller do dziatwy, gładząc jasne głowiny. Z Nowego Dworu generał udał się do Modlina.

---

- Ksiądz Stanisław Jóźwiak był proboszczem parafii nowodworskiej w latach 1912 – 1929.

1919 r. Murmańczycy i "Baśka murmańska"

Nazwa polskich formacji zbrojnych walczących w latach 1918-1919 przeciwko bolszewikom w rejonie Murmańska i Archangielska w Rosji. 15 czerwca 1918 r. gen. J. Haller zawarł umowę z przedstawicielami państw sprzymierzonych o tworzeniu oddziałów polskich na Murmaniu i Archangielsku opanowanym w tym okresie przez oddziały Ententy. Gdy sprzymierzeni podjęli decyzję o wycofaniu swoich wojsk z północnej Rosji, w połowie września 1919 także polska formacja została stamtąd ewakuowana do Archangielska, a następnie do Polski. Powrót Murmańczyków do Polski nastąpił w grudniu 1919. Po przybyciu do Polski Modlin stał się miejscem tymczasowego pobytu oddziału liczącego ok. 300 oficerów i żołnierzy. W dniu 22 grudnia 1919 r. rano Murmańczycy udali się pociągiem z Modlina do Warszawy gdzie na Placu Saskim ich defiladę z "Baśką" - niedźwiedziem polarnym, który był maskotką oddziału - przyjął Marszałek Polski Józef Piłsudski. "Baśka" zginęła jeszcze tej samej zimy. Zerwała się z łańcucha i przepłynęła wśród kry na drugi brzeg rzeki, po czym podążyła w stronę wsi. Została zakłuta widłami przez miejscowych chłopów. Gdy żołnierze po zorganizowaniu łodzi dotarli wreszcie do wsi, z niedźwiedzicy zdzierano już futro. Wypchaną "Baśkę" Murmańczycy podarowali gen. J. Hallerowi. Przez długi czas stała w jego gabinecie. Byłą także prezentowana delegatom I Zjazdu Murmańczyków w Warszawie w 1929 r. Później wypchana Baśka stała jeszcze jakiś czas po II wojnie światowej w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie skąd potem ją usunięto, a ślad po niej zaginął. W styczniu 1920 oddział Murmańczyków wszedł w skład nowo sformowanego 64 Grudziądzkiego Pułku Piechoty jako jego 3. batalion.

Murmańczycy jesienią 1919

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

 

1920. Murmańczycy w Modlinie i Warszawie.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]
 

 

Baśka u gen. Hallera.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

 

Baśka u gen. Hallera.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Wyciąg ze sprawozdania finansowego Towarzystwa Akcyjnego Fabryki Przetworów Kartoflanych w Nowym Dworze „P. Górski i E. Mórawski” za rok operacyjny 1917/18.

Mamy tu do czynienia z raportem z okresu I wojny światowej, tuż przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości. Dokument zawiera rachunek zysków i strat oraz bilans.

Waluta: Kwoty podane są w Mp. (Marka polska) oraz fenigach. Marka polska była walutą Królestwa Polskiego (pod okupacją niemiecką), wprowadzoną w 1916 roku.

Profil firmy: Fabryka zajmowała się przetwórstwem ziemniaków (produkcja syropu, co widać w sekcji zapasów).

Firma zamknęła rok niewielkim plusem, choć widać ślady trudnych czasów:

- Dochody: 1 892 847,59 Mp.

- Wydatki: 1 878 827,25 Mp.

- Zysk netto: 14 020,34 Mp.

Podział zysku: Zgodnie ze statutem, 5% zysku (701,02 Mp.) przelano na kapitał zapasowy. Pozostała kwota (13 319,32 Mp.) została przeznaczona na odpisanie strat, co sugeruje, że firma borykała się z wcześniejszymi deficytami. Ostatecznie na koncie strat pozostało jeszcze 6 007,60 Mp. do wyrównania w przyszłości.

Ciekawe pozycje kosztowe rzucają światło na ówczesne realia:

- Koszty leczenia robotników (1 076 Mp.): Świadczy o pewnym poziomie opieki socjalnej w zakładzie.

- Asekuracja (13 193,93 Mp.): Wysokie koszty ubezpieczenia, prawdopodobnie ze względu na ryzyka wojenne.

- Zysk na furmankach (6 319,77 Mp.): Firma zarabiała nie tylko na produkcji, ale najwyraźniej również na usługach transportowych końmi.

 

Bilans (Stan na koniec 1918 r.)

Aktywa (Stan czynny):

- Majątek trwały: Budowle i maszyny wyceniono na blisko 590 tys. Mp., a sprzęty i inwentarz na 453 tys. Mp.

- Produkty: W magazynach znajdował się syrop o wartości 34 350 Mp.

- Dłużnicy: Bardzo wysoka kwota (529 966,37 Mp.), co wskazuje na dużą ilość towaru sprzedanego z odroczonym terminem płatności (częste w warunkach wojennych).

Pasywa (Stan bierny):

- Kapitał Zakładowy: 1 080 000 Mp. – to solidna podstawa kapitałowa jak na tamte czasy.

- Wierzyciele: 612 895,01 Mp. – zobowiązania firmy wobec dostawców lub banków.


Zarząd

Wśród podpisanych dyrektorów widnieją nazwiska: Józef Górski, Wacław Kościałkowski, Mieczysław Kozłowski i Zdzisław Pomianowski. Buchalterem (głównym księgowym) był Edward Dutlinger.

Podsumowanie

Dokument pokazuje przedsiębiorstwo, które mimo trwającej wojny i niestabilnej sytuacji politycznej, funkcjonowało w sposób uporządkowany. Firma była rentowna "na papierze", ale cały zysk musiała przeznaczać na łatanie dziur z lat poprzednich (prawdopodobnie skutki rekwizycji wojennych lub przestojów).

Ś. † P.

EDWARD
MÓRAWSKI,

Założyciel Tow. Akcyjnego w Nowym Dworze, właściciel dóbr Justjanowo i innych,

zmarł po ciężkich cierpieniach 24 grudnia w Nowym Dworze, przeżywszy lat 69. Pogrzeb odbędzie się w sobotę, d. 27 b. m. o godz. 11 i pół w Nowym Dworze, o czem zawiadamiają przyjaciół, krewnych i znajomych żona, córka, synowie, synowe i wnuki.

Osobne zaproszenia rozsyłane nie będą.

---

- Ś. † P.: Skrót od „Świętej Pamięci”.

- Tow. Akcyjnego: Towarzystwa Akcyjnego.

- d. 27 b. m.: dnia 27 bieżącego miesiąca (grudnia).

- o godz. 11 i pół: dzisiejszy zapis to 11:30.

M. Dąbkowski, major.

M O D L I N.

W tym to okresie (1812 r.) powstają żądane przez cesarza dzieła zewnętrzne: trzy korony, nazwane później Utracką, Środkową i Modlińską, dalej szańce przedmostowe na wyspie Szwedzkiej i na Kazuniu. Z tego okresu pochodzi również wieża murowana, kwadratowa, o 18 sążniach boku, zbudowana w Koronie Utrackiej przez Kołaczkowskiego. Te trzy korony nie były połączone między sobą, jak obecnie, ciągłym wałem ziemnym, a stanowiły jak gdyby 3 wysunięte przed twierdzę forty, zamknięte w szyi (od tyłu) palisadą.

„Wkrótce na stromych i wyniosłych brzegach Wisły”, pisze Niemcewicz w 1812 r., „odkryły się zielone wały i czerwone dachy koszar i kazamat Modlina. Przed sześciu laty czyste tylko były tam pola: krocie ludu polskiego z rozkazu Napoleona okryły je potężnymi szańcami.”

Przychodzi rok 1813 i z nim pierwsze osaczenie Modlina. Dowódcą był podówczas gen. Daendels, Holender rodem; załogę stanowili rekonwalescenci z kamp. rosyjskiej — francuzi i niemcy i 4 świeżo sformowane pułki litewskie, razem 6500 ludzi; uzbrojenie 120 dział. Od początku roku 1813 osaczył twierdzę naprzód Paskiewicz, później gen. ros. Kleinmichel z 9 tys. ludzi. Załoga cierpiała wskutek braku pomieszczeń, z tego samego powodu psuła się żywność początkowo obficie w twierdzy nagromadzona. Rozwinęły się choroby epidemiczne, które zdziesiątkowały załogę tak, że stan z d. 1 listopada 1813 wykazał już tylko 2346 ludzi. Dokuczał głód, wreszcie 23 grudnia 1813 r., po otrzymaniu wiadomości o odwrocie cesarza za Ren, twierdza kapitulowała.

Okres Królestwa Kongresowego, to okres najzupełniejszego opuszczenia Modlina. Cesarz Aleksander czynił to zupełnie rozmyślnie; gdy gniły palisady i sypały się szkarpy potężnych szańców modlińskich wznoszono tuż na pograniczu Królestwa silną warownię rosyjską Brześć Litewski, zagarniając pod jej budowę część terenu należącego do Kongresówki. W tym czasie wykonano w twierdzy jedną tylko większą pracę; był to zwodzony most na Narwi, wybudowany w roku 1825 przez porucz. inż. Feliksa Pancera, późniejszego twórcę zjazdu do mostu na Wiśle w Warszawie.

„Dn. 4 grudnia (1830 r.)”, pisze Kołaczkowski „dopiero naczelnicy rewolucji przypomnieli sobie Modlin”. A przecież w magazynach modlińskich leżało 5700 pudów prochu i 7 miljonów gotowych naboi karabinowych.

Bez tych zapasów nie można było myśleć o potężnym rozwinięciu rewolucji, a to tym bardziej, że Królestwo nie posiadało ani jednej saletrzarni.

Szczęście, że załoga rosyjska liczyła (oprócz polaków) tylko około 400 ludzi (1 komp. artylerji garnizonowej), szczęście, że stary siedemdziesięcioletni pułk. ros. Grochotkin nie zdecydował się raczej wysadzić twierdzę, aniżeli ją poddać nadciągającemu od strony Serocka ppułk. Chrzanowskiemu z 2000 ludzi.

Dnia 8 grudnia 1830 r. przyjechał do Modlina Kołaczkowski dla dokonania inspekcji twierdzy. „Modlin w roku 1815 zupełnie opuszczony, przedstawiał obraz najsmutniejszy. Odzież drewniana głównego wału runęła całkowicie. Palisadowanie pogniło zupełnie... Wisła nadwyrężyła szańce przedmostowe... Mostu na Wiśle nie było...”

Zaraz też przystąpiono do robót, których dyrekcję powierzył Kołaczkowski inż. Szulcowi, dodając mu do pomocy komp. Saperów pod dowództwem kpt. Czarnieckiego.

I znowu tysiące żołnierza i chłopa polskiego stanęło do pracy: naprawiono szańce, zatoczono na wały 50 dział, jakimi twierdza dysponowała, urządzono nawet telegraf optyczny, pomysłu braci Chappe (w roku 1794) dla porozumiewania się z Warszawą. Energiczny i pełen inicjatywy kpt. Szulc został odznaczony pochwalnym rozkazem gen. Chłopickiego.

Modlin przysłużył się dobrze rewolucji, dając armji polskiej wielką swobodę ruchów; była ona groźna dla rosjan nawet po oddaniu Warszawy dotąd, dokąd opierała się o tę twierdzę. Nic też dziwnego, że gen. ros. Berg stawiał, jako jeden z warunków układów z polakami, oddanie Modlina.

Wreszcie po raz drugi we wrześniu 1831 roku staje wróg pod wałami twierdzy. Gen. Ledóchowski, otrzymawszy wiadomość o przejściu wojsk polskich przez granicę pruską, poddaje twierdzę dnia 8 października 31 r. gen. ros. Gołowinowi.

Rosjanie oceniali należycie wartość Modlina, odrazu więc przystępują do potężnych robót fortyfikacyjnych.

Obwałowania ziemne pozostają w ogólnych zarysach te same, połączono tylko wałami, dotąd oddzielone, korony utracką, środkową i modlińską, tworząc w ten sposób jeden ciągły obwód zewnętrzny. Znika drewniana odzież wałów, znikają palisady i blokhauzy, dźwignięte ręką pracowitego chłopa polskiego. Stać państwo rosyjskie na kamień, cegłę i żelazo! Zamiast palisad powstają w fosach fortecznych potężne mury ze strzelnicami, broniące dostępu do głównego wału. Gdzie był blokhauz, staje obronna kazamata, ziejąca paszczami swych kartaczownic. Powstają w cytadeli olbrzymie sklepione koszary obronne dwu- do cztero-piętrowe, długości nieprzerwanej przeszło 2 klm.

Ale nietylko na powierzchni ziemi walczy się o taką twierdzę, jaką Modlin stawał się podówczas. Trzeba podkopem wedrzeć się pod mury, zza których karabiny i kartaczownice obrońcy zmiatają kolumny wdzierające się do rowu. Forteca ze swej strony musi niedopuścić atakującego do podkopania się pod swoje werki, musi wyjść przeciw niemu własnymi chodnikami minerskimi, musi minami, działającymi pod ziemią, zgnieść roboty przeciwnika jeszcze na przedpolu twierdzy i niedopuścić go do wyjścia w rów. Dlatego też widzimy w Modlinie cały labirynt chodników minerskich, potężne podziemne galerje.

Wszystkie te prace, wykonane do roku 1840, przekształciły Modlin w silną twierdzę. W tym czasie traci on także i swą nazwę, która żyje już tylko w ustach ludu i tradycji: dnia 14 maja 1834 r. nazwano Modlin „Nowo-Georgiewskiem”.

Nieustanny rozwój środków ataku, szczególnej artylerji, zmusza inżynierów do ciągłego czuwania nad sprawnością obronną fortecy, do ciągłego jej doskonalenia.

Tak więc po wynalezieniu w roku 1860 dział gwintowanych przeprowadzono w Modlinie pewne roboty uzupełniające, które zupełnie jednak nie zmieniły ogólnego układu dział fortecznych. Oprócz tego zbudowano 7 nowych magazynów prochowych i kazamaty dla załogi pod głównym wałem obwodu zewnętrznego. Prace te zaprojektował słynny obrońca Sewastopola gen. inż. Todtleben.

Przeciwieństwa, które zarysowały się na Kongresie Berlińskim między Rosją, a niemcami wpłynęły na dalszy rozwój Modlina. W latach 1883—1888 budują rosjanie pierścień 8 fortów, wysuniętych na odległość 3 1/2 —7 klm. od środka twierdzy. W ten sposób główna pozycja bojowa fortecy przenosi się daleko w pole. Na tej pozycji, na krzyż fortów rozegra się teraz decydujący bój o twierdzę, stara twierdza zeszła do roli t. zw. umocnienia rdzennego, jej zadaniem jest tylko osłonić centralne składy, szpitale, sztaby od niespodziewanego napadu nieprzyjaciela, gdyby udało mu się przerwać przez pierścień fortów.

Ale technika artyleryjska doskonali się ciągle, więc już w roku 1894 przebudowuje się forty, a robota trwa nieprzerwanie do roku 1910. W tym czasie powstają także fortyfikacje Zegrza, Dembego i Benjaminowa, które wraz z Modlinem i Warszawą mają tworzyć olbrzymi obwód umocniony.

Wreszcie w roku 1911 zakładają rosjanie nowy pierścień dzieł fortecznych w odległości 6 1/2 —9 klm. w obwodzie 50 klm. Powstają zupełnie nowoczesne betonowe werki, które tym tylko różnią się od zachodnio-europejskich, że nie zastosowano w nich pancerzy. Rok 1915 zastaje roboty jeszcze nie wykończone, ale już pierścień nowych dzieł, uzupełniony rowami strzeleckimi i przeszkodami, przedstawia groźną barjerę dla zbliżających się niemców.

Ostatnia jednak obrona Modlina nie dorzuciła wawrzynu sławy do jego dziejów wojennych!

Zatopione statki.

Z kół czytelników naszych otrzymujemy poniższe, najzupełniej słuszne uwagi: W swoim czasie Rosjanie zatopili większą część floty wiślanej. W Narwi pod Modlinem leży na dnie rzeki kilkadziesiąt sztuk — statek, łódek, berlinek itp. przedstawiających wartość miljonową. Dlaczego dotychczas nie zajęto się wydobyciem tego, zwłaszcza, gdy się zważy, że żegluga polska tak bardzo odczuwa brak statków, a jednocześnie tyle się prowadzi nie produkcyjnych robót publicznych?

Sprawozdanie z bytności d-ra Borzymowskiego w Modlinie.

Wskutek polecenia Zarządu Głównego, byłem dnia 14 b. m. w Modlinie i po porozumieniu się z Miejscowym Duchowieństwem i Dowódcą twierdzy puł. Malewiczem, zwiedziłem groby poległych z delegowanym przez dowódcę p. Smoleńskim.

Groby poległych żołnierzy rozrzucone są w kilku miejscach: mianowicie; na cmentarzu garnizonowym w Pomiechówku, na cmentarzu przy 16 forcie i w Kazuniu Polskim. Na cmentarzu garnizonowym stwierdziliśmy brak bramy; pomnik, wystawiony przez niemców w stanie zupełnego zaniedbania, tynk na nim poodpadał. W ogrodzeniu dużo słupów połamanych. Jeden z grobów niemieckich był rozkopany i tablica z czarnego marmuru, pokrywająca go, na drobne kawałki jest potłuczona. Wszystkie groby pokryte chwastami jak również aleje między niemi Na cmentarzu leżą zwłoki polaków, rosjan i niemców.

W Pomiechówku, odległym o kilka wiorst od Modlina, jest parę grobów polskich żołnierzy, zarośniętych chwastami i nie obłożonych darniną.

Na rozległym cmentarzu przy 16 forcie, kilkaset mogił tak zarośniętych chwastami, że prawie nie widać stojących na nich krzyżów.

Prawa strona cmentarza zajęta wyłącznie przez poległych niemców, a lewa przez poległych z rosyjskiej armji, pomiędzy jednemi i drugiemi jest zapewne niemało polaków. W Kazuniu polskim dwie mogiły żołnierzy, zabitych przez bandytów. Ogrodzenie tego cmentarza jest w stanie zupełnej ruiny, a mogiły żołnierzy należałoby ogrodzić i obłożyć darniną. Po skończonych oględzinach porozumiałem się z puł. Malewiczem, i postanowiliśmy prowadzić akcję w ten sposób: że Polskie T-wo Czerwonego Krzyża weźmie na siebie kierownictwo całą akcją, a Dowództwo twierdzy wykona własnemi siłami wszystkie potrzebne roboty, aby doprowadzić do porządku cmentarze, groby poległych i odpowiednio je ozdobić.
______________________________________________________________________________________________________________

- b. m. (bieżącego miesiąca): Powszechny w tamtym czasie skrót w dokumentacji, oznaczający miesiąc, w którym sporządzano raport (w tym przypadku prawdopodobnie rok 1919).

- Wiorsta: Dawna rosyjska jednostka miary długości, używana na terenach byłego zaboru rosyjskiego. 1 wiorsta to ok. 1067 metrów (nieco ponad kilometr).

- Obłożyć darnią / darniną: Metoda zabezpieczania i ozdabiania mogił polegająca na wyłożeniu ich powierzchni zwartą warstwą trawy wraz z korzeniami i ziemią. Nadawało to grobom schludny, "żywy" wygląd i chroniło przed rozmywaniem przez deszcz.

- Polskie T-wo Czerwonego Krzyża: Polskie Towarzystwo Czerwonego Krzyża. Warto zauważyć, że organizacja ta powstała właśnie w 1919 roku (wcześniej działały m.in. Samarytanin Polski czy Polski Komitet Pomocy Sanitarnej).

- Puł. Malewicz: Chodzi o płk. Edwarda Malewicza, który był wówczas dowódcą twierdzy Modlin.

W Nowym Dworze stacjonował batalion elektrotechniczny powstały w sierpniu 1919 roku jako batalion marynarzy saperów, pierwszym dowódcą był kpt. Jan Rylka. Podczas służby żołnierze mogli zdobyć zawód elektrotechnika lub mechanika motorzysty. Najważniejszym ośrodkiem wojskowym była twierdza Modlin. Po wyzwoleniu została uznana za obóz warowny, pierwszym komendantem został płk Edward Malewicz. W Modlinie stacjonowały różne formacje wojskowe: 8 Dywizja Piechoty, 16 batalion saperów, batalion mostowy i maszynowy, wojska inżynierskie, artyleria, pododdziały wartownicze i kwatermistrzowskie oraz Korpus Kadetów Nr 2 (powołany jesienią 1919 jako szkoła oficerska). Modlin stał się kolebką polskiej marynarki. Na podstawie dekretu Naczelnego Wodza z 28 listopada 1918 roku zaczęto organizować Polską Marynarkę Wojenną, którą zlokalizowano w Modlinie, tworząc tam port wojenny. W 1919 roku powstały Centralne Warsztaty Marynarki Wojennej, stanowiące ośrodek naprawczy dla flotylli rzecznej.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Kapitan Charles de Gaulle - późniejszy generał i Prezydent Republiki Francuskiej w Modlinie.

Urodził się 22 listopada 1890 roku i został wpisany do rodowej księgi jako Charles André Marie Joseph de Gaulle. Jako młodzieniec trafił do założonej jeszcze przez Napoleona elitarnej szkoły wojskowej w Saint-Cyr (École Spéciale Militaire de Saint-Cyr) i skończył ją, choć z wyjątkowo niską, zważywszy jego przyszłe dokonania, notą w 1912 roku. Podczas I wojny światowej de Gaulle walczył jako porucznik pod Verdun. Raniony w okolicy Douamount w 1916 roku, dostał się do niemieckiej niewoli i po stosunkowo krótkim pobycie w szpitalu po raz pierwszy trafił do Polski. Został osadzony w obozie jenieckim w Szczucinie nad Wisłą, gdzie przebywał trzy miesiące. Jako trudnego do upilnowania więźnia " wciąż podejmował próby ucieczki" przeniesiono go niebawem do tzw. Fortu IX czyli więzienia o zaostrzonym rygorze niedaleko Ingolstadt w środkowej Bawarii. Tam, z przerwami, przesiedział do końca wojny, poznając innego krnąbrnego jeńca, przyszłego marszałka ZSRR Michaiła Nikołajewicza Tuchaczewskiego. Po powrocie z niewoli w 1918 roku de Gaulle nie mógł się odnaleźć w powojennej Francji. W tym czasie organizowano nabór oficerów do Francuskiej Misji Wojskowej, która miała wyruszyć do Polski i pomagać w reorganizowaniu jej nowo powstałej armii. Kapitan Charles de Gaulle przybył do Polski wraz z 5. Pułkiem Strzelców Polskich, sformowanym podczas wojny w Sille-le-Guillaume, a zatem jako podkomendny generała Józefa Hallera, dowódcy tzw. Błękitnej Armii. Przyjazd Charlesa de Gaulle'a do Warszawy nastąpił 25 kwietnia 1919 r. po prawie tygodniowej podróży pociągiem przez Niemcy. Tak opisywał ten przyjazd w liście do matki: "[…] Zostaliśmy przyjęci bez entuzjazmu w naturalny sposób. Niestety nasz pociąg był trzydziestym, bo tak przyjeżdżało dziesięć dziennie. Nie musieliśmy więc triumfalnie wjeżdżać do Warszawy. Zostaliśmy od razu skierowani do Modlina (Nowogeorgiewska), trzydzieści kilometrów stąd. Modlin to gigantyczna twierdza, u zbiegu Wisły i Narwi, czyli rodzaj dużej wioski dla ludności cywilnej i niezliczonych baraków, kazamat, fortów itp. dla wojska. Tam zostaliśmy zainstalowani w bardzo zniszczonych pomieszczeniach bez mebli, po rabunkach Rosjan, Szwabów i Żydów, jest nam z tym bardzo źle. Prawdopodobnie tam nie zostaniemy."

Francuska Misja Wojskowa cieszyła się w Polsce dużym szacunkiem i posiadała wpływy w sferach rządzących. Liczyła około czterystu oficerów, którzy - rozlokowani w różnych miejscach, między innymi w sztabach i uczelniach wojskowych - stosując znane sobie i sprawdzone z powodzeniem na frontach I wojny światowej francuskie wzorce, pomagali unowocześnić polską armię, a przede wszystkim szkolili młody korpus oficerski. Pobyt w Modlinie tak opisuje w liście do mamy.

Modlin, [Polska, pod Warszawą] 23 maja 1919
Najdroższa Mamo,
nadal nie dostaję od Ciebie żadnych wieści! Tutejsza poczta nie istnieje, jak zresztą wszystko inne. Dosłownie rzecz biorąc, wszystko trzeba stworzyć od podstaw. Rosjanie, od czasu, kiedy zaczęli okupować ten kraj, starannie powstrzymywali Polaków przed osiągnięciem czegokolwiek w handlu, przemyśle, administracji czy wojsku. Ci ludzie, których pozostawiono samym sobie, nie są w niczym dobrzy, lecz najgorsze jest to, że uważają się za wybitnych we wszystkim. Będziemy musieli włożyć wiele wysiłku w odbudowę ich państwa. Jednak jest to dla nas tak istotna sprawa, że warto dla niej zaryzykować. Warszawa jest miastem niczym się niewyróżniającym, bez charakteru, lecz mimo wszystko dość przyjemnym i ruchliwym, przepełnionym ludźmi bardziej lub mniej wystrojonymi - z Rosji, z Rusi Białej, z Litwy - których ziemie zajęli bolszewicy i którzy, pomimo nieszczęść, znajdują przyjemność w rozrywce.
Szlachetne warszawskie rodziny, których majątek ucierpiał wskutek niedawnych ustaw rolnych, wojny i przesadnego luksusu, pomagają im ze wszystkich sił i starają się ich naśladować. Wszyscy są zresztą bardzo uprzejmi i goszczą nas lepiej, niżbyśmy chcieli. Wszystko jest bardzo drogie - mniej więcej trzy razy droższe niż w Paryżu - a śmietanka towarzyska niczego sobie nie odmawia.
Miasto roi się od biedaków. Jest ich około 500 tysięcy. Zadajemy sobie pytanie, z czego ci ludzie żyją, biorąc pod uwagę to, że nie ma tutaj funkcjonujących fabryk, handlu ani nie prowadzi się prac budowlanych. W samym środku znajdują się ci niezliczeni znienawidzeni na śmierć (Żydzi) przez wszystkie klasy społeczne. Wzbogacili się oni na wojnie kosztem Rosjan, szkopów i Polaków. Przychylni rewolucji społecznej zgromadzili dużo pieniędzy w zamian za niegodziwe uczynki.
Nasi słuchacze przyjeżdżają 1 czerwca. Jesteśmy gotowi ich przyjąć.

Kapitan de Gaulle w szkole w Rembertowie.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]
 

Kapitan de Gaulle wśród oficerów w Warszawie w 1920 r. (oznaczony kółkiem)

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Z prowincji.

Nowy Dwór.

(Korespondencja własna)

W dniu 9 czerwca t. j. w poniedziałek, odbyły się w Nowym Dworze dwa wiece, zorganizowane przez miejscowy Związek robotników fachowych i niefachowych, w celu wykazania konieczności organizowania się proletarjatu oraz dla omówienia reform społecznych, które mieli przedstawić zebranym posłowie ludowi z Sejmu. Lecz miejscowi endecy postanowili zrobić wszystko, aby do wieców niedopuścić i w tym celu dali znać do twierdzy Modlińskiej, iż w Nowym Dworze ma się odbyć wiec komunistyczny. Z Modlina wysłano 2 żandarmów z rozkazem zabronienia wiecu, lecz w ostatniej chwili na wiec pozwolono pod opieką zastępcy komendanta miejscowego i kaprala policji komunalnej, p. Zaborka. Przewodniczącym wiecu wybrano tow. Łukaszewskiego, który powiadomiwszy zebranych o nieprzybyciu posłów, zaznaczył, iż mówić będziemy o organizowaniu się.

Tow. Hanka z Warszawy streściła historję wyzysku i upośledzenia pol. klasy robot., podkreśliła, iż organizacja to nasza siła, jednolitość to nasze zwycięstwo i nawoływała do organizowania się pod sztandarem P. P. S., jako tej partji, która niewzruszenie i wytrwale od 27 lat walczy o ideały miłości i sprawiedliwości. Następnie prelegentka przeszła do statutu związku robotników fachowych i niefachowych, tłómacząc poszczególne paragrafy. Wiec zakończył się okrzykami na cześć P. P. S. i Polskiej Republiki Socjalistycznej. Dodać należy, iż miejscowa endecja z posłami: Łabędą, Bochenkiem i Bacznym postanowiła spokój i nastrój poderwać i w tym celu podczas końcowego przemówienia tow. Hanki odwołała na bok kaprala, p. Zaborka, nakręciła go tak, że ten wystąpił w obronie pobitej endecji, ale tu spotkał się z kategoryczną odprawą tow. Hanki, która wyjaśniła mu, iż obecność zastępcy komendanta jest aż nadto dostateczną, i że wobec kilku organów władzy bezpieczeństwa nie czuje się w obowiązku tłómaczyć. Zaś posłów poprosiła, aby zamiast szczuć i jurzyć prawdziwie po endecku, zechcieli wstąpić na mównicę i tu rozpocząć jawną dyskusję. Lecz ci panowie wobec takiego oświadczenia tow. Hanki woleli zebranie opuścić.
_______________________________________________________________________________________________________


Sprostowanie Narodowej Demokracji (Endecji)

Wierutne kłamstwa socjalistyczne.

W Robotniku organie Polskiej Partji Socjalistycznej z dn. 15 czerwca r. b. Nr 217, wydrukowanem jest, że jakoby miejscowa endecja miasta Nowego Dworu z posłami Łabędą, Bucznym i Bochenkiem, przeszkadzała w urządzeniu wiecu dla sprawozdań posłów ludowych, zorganizowanych przez miejscowy związek robotników fachowych i niefachowych i jakoby w tym celu udano się do twierdzy Modlin, ażeby zabronić odbycia się tych wieców.

Otóż my znając prawa przysługujące każdemu posłowi przy urządzaniu wieców stwierdzamy, że wszystko co wyżej wspomniane jest, wierutne kłamstwo, dlatego: 1) że żadnych posłów na tym wiecu nie było, 2) że związek miejscowy robotników fachowych i niefachowych, który się mianował bezpartyjnym pokazał nareszcie swoje oblicze, albowiem dla omówienia spraw organizacyjnych sprowadził towarzyszkę Hankę, która nawoływała, ażeby Związek organizował się pod sztandarem P. P. S., tak oni rozumieją ich bezpartyjność i w dodatku 3) że poseł Bochenek dnia 8 czerwca był w mieście Bielsku gub Grodzieńskiej, a nie w Nowym Dworze jak to podaje Robotnik.

Jeżeli się panowie P. P. S. zawsze taką prawdą posługujecie jak w tym razie, to stwierdzamy, że czytelnicy Robotnika nigdy się prawdy nie dowiedzą.

J. Łabęda. F. Buczny.

Do Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Memoryał.

My mieszkańcy miasta Nowego-Dworu na ogólnem zebraniu d. 27/VII 19 roku postanowiliśmy jednogłośnie o bezwarunkowe zatwierdzenie nowowybranej przez tajne a powszechne głosowanie dnia 3/V r. b. Rady Miejskiej miasta Nowego-Dworu, co potwierdzamy własnoręcznymi podpisami.

Przewod[niczący] zeb[rania] Cz Bejer
Sekretarz J. Knerowski

SEJM USTAWODAWCZY RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ OTRZYMANO dnia 5. VIII. 1919 No. 3491

Do p. Ministra Spraw Wewnętrznych.

Interpelacja

posła Juliana Łabędy i innych posłów Narodowo-Chrześcijańskiego Klubu robotniczego w sprawie jak najprędszego zatwierdzenia nowowybranej rady miejskiej m. Nowego-Dworu pow. Warszaw[skiego].

Uzasadnienie

Mieszkańcy m. Nowego-Dworu znajdują się w opłakanem położeniu, gdyż rada miejska która obecnie istnieje w m. Nowym Dworze utworzona została jeszcze przez okupantów, do której ludność miejscowa nie ma żadnego zaufania.

Ludność m. Nowego-Dworu domaga się się żeby nowa rada która została wybrana na zasadzie rozporządzenia ministerstwa spraw wewnętrznych dnia 3/V r. b. była jak najprędzej zatwierdzona, gdyż uważa, że prawo wyborcze przez nikogo nie było naruszone, a protesty w tej sprawie uważa za niesłuszne, gdyż protesty takowe uważa za osobiste ambicje.

Wobec powyższego podpisani domagają się od p. Ministra Spraw Wewnętrznych o jak najprędzej jak najprędzej zatwierdzenie nowej rady m. Nowego-Dworu pow Warszawski[ego].

Władysław Sikorski pierwotnie planował urządzenie sztabu 5 armii w Ciechanowie, ale ponieważ już 9 sierpnia docierały tam patrole sowieckie, zdecydował o ulokowaniu kwatery głównej w rejonie Modlina i Nowego Dworu. W dniu 10 sierpnia dokonał wizytacji twierdzy Modlin, zdając sobie sprawę z jej znaczenia dla realizacji planów wojennych. Ostatecznie sztab został zlokalizowany w koszarach w Nowym Dworze. Tam właśnie przybyli gen. T. Rozwadowski oraz gen. M. Weygand i po naradzie podjęli decyzję o skupieniu się na obronie linii Wkry, powstrzymaniu przeciwnika i odrzuceniu go za Narew.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

R. H. A XXVIII 333: „Rykla Gerszt” w Nowym Dworze, Zakroczymska 36. Drobna sprzedaż galanterji i konfekcji. Istnieje od 1920 r. Właścicielka Rykla Gerszt vel Herszt z Nowego-Dworu. Pomiędzy Jakóbem - Szymonem Hersztem a małżonką jego Ryklą, z domu Chaimowicz, nastąpił układ na mocy intercyzy z dnia 23 listopada 1929 r., ustalający wyłączność majątku i wspólność dorobku.


- R. H. A XXVIII 333 - oznaczenie sygnatury w dawnym Rejestrze Handlowym, który był prowadzony przez sądy okręgowe w przedwojennej Polsce.

- Intercyza: Umowa przedmałżeńska lub małżeńska regulująca stosunki majątkowe.

- Galanterja i konfekcja: Sprzedaż drobnych artykułów strojnych (np. rękawiczek, pasków) oraz gotowej odzieży.

- Vel: Łaciński spójnik oznaczający „albo” / „inaczej zwany” (często stosowany przy obocznościach w pisowni nazwisk).

Śmierć niedźwiedzicy czyli charakter polskiego kmiotka.

Biała niedźwiedzica, która wraz z oddziałem murmańskim przybyła do Warszawy, zakończyła dni swego żywota tragicznie.

Przed kilku dniami, jak zwykle kąpano ją w Wiśle pod Modlinem, gdzie gościła ostatnio. Płynąca kra, w postaci większego odłamu lodowego, uderzyła ją w czasie nurzania się w falach wiślanych w kark, raniąc do krwi. Zirytowane tem zwierzę zdarło łańcuch, na jakim było trzymane i wpław puściło się na przeciwległy brzeg Wisły. Tu chytry kmiotek, który z uporem twierdzi dotąd: „moja, bom ją upolował na własnym gruncie“, zabił niedźwiedzicę i niezwlekając zabrał się do zdzierania futra i skóry. Zanim murmańczycy zdołali przeprawić się na łodziach przez Wisłę w pogoni za swoją faworytką, tragiczna sytuacja rozegrała się już w całej pełni. Przyzwyczajeni do swej ulubienicy żołnierze murmańscy są niepocieszeni.

Podobny wypadek z niedźwiedzicą zdarzył się w Londynie, w Anglji, tam jednak schwyciła ją policja i oddała prawnym właścicielom. Niestety, pod Modlinem chęć posiadania futra i skóry z niedźwiedzia pozbawiła dzielnych murmańczyków ułaskawionego zwierzęcia.

Nowy Dwór.

Do Nar. Kl. Żyd. Pos. Sejm. przy T. Ż. R. N. zgłosili się d. 17 sierpnia 20 r.: p. BERMAN CHASKIEL, Prezes Zarządu Gminy Żyd. w Nowym Dworze, tudzież Ławnik Magistratu, zam. w Nowym Dworze przy ul. Sukiennej, i złożyli następujące zeznanie:

We czwartek, dn. 12 sierpnia r. b., przyjechał do Nowego Dworu Starosta Warszawski i wydał polecenie policji miejscowej, aby zarządziła wysiedlenie ludności z miasta do 14-go sierpnia. Delegacja, złożona z księdza proboszcza miejscowego i pp. Ch. Bermana, Przybyszewskiego, Przedwieckiego, udała się dnia 2-go sierpnia do Komendanta twierdzy Modlin w celu uzyskania prolongaty co do wykonania powyższego zarządzenia. Adjutant Komendanta wobec tego, że ostatni był zajęty, przyjął księdza proboszcza prywatnie, oświadczając mu, że wieczorem o g. 8 będzie ogłoszona rezolucja Komendanta w sprawie wysiedlenia ludności. Nazajutrz, d. 13 sierpnia Magistrat otrzymał rozkaz poufny № 8086 (z d. 12. 8. 20. Dzien. Policji Państwowej), że rozporządzenie dotyczy tylko Żydów i Niemców; Polacy mogą w mieście pozostać.

Decyzja ta grozi ruiną 500 rodzinom żydowskim.

(—) Ch. Berman.

Warszawa, d. 17 sierpnia r. b.

______________________________________________________________________________

W uzupełnieniu powyższego dodaję, że w sobotę wieczorem, d. 14. 8. 20, policja miejscowa sprawdzała, czy ludność żydowska opuściła miasto, prócz tego żołnierze i marynarze dopuścili się po wysiedleniu ludności żydowskiej rabunków. Obrabowane zostało mienie żydowskie, złożone w piwnicy domu p. Ch. Bermana i p. Goreckiego. W synagodze żydowskiej żołnierze umieścili konie, z bóżnicy wynieśli wszystkie ławki i utensylja.

* * *

Do biura Narodowego Klubu Poselskiego zgłosiła się delegacja z Nowego Dworu, składająca się z: 1) rabina Najfelda 2) obywatela Icka Majera Mundlaka i 3) Natana Juresa, i zeznała:

Ludność żydowska, która została przymusowo ewakuowana z Nowego Dworu na rozkaz Gubernatora Wojennego w Warszawie, nie może tam dotychczas jeszcze powrócić, ponieważ władze miejscowe żądają odwołania pierwszego rozkazu o ewakuacji przymusowej.

(—) rabin Najfeld (—) Natan Jures (—) Icek Mundlak.

_______________________________________________________________________________

1. Do biura Nar. Kl. Żyd. Posłów Sejmowych zgłosił się Mojsze Finkielstein, zam. w Nowym Dworze, i zeznał, co następuje:

Nie mogę powrócić do Nowego Dworu, gdyż mieszkanie moje jest zajęte przez wojsko. Większa część mieszkań żydowskich zajęta jest przez wojskowych i wobec tego Żydzi nie mogą powrócić do domu. Prosimy o interwencję.

(—) M. Finkielstein. Warszawa, 1. XI. 20.

2. Zgłosił się Icchok Radzyner, zam. w Nowym Dworze, i zeznał:

Mieszkanie moje, które zostało obrabowane, również jest zajęte przez wojskowych.

(—) I. Radzyner. Warszawa, 1. XI. 20.

3. Zgłosił się Moszek Jankielewicz z Nowego Dworu i zeznał:

I moje mieszkanie zajęte zostało przez wojskowych, nie mogę wobec tego powrócić do domu.

(—) Jankielewicz. Warszawa, 1. XI. 20.
_____________________________________________________________________________

- Nar. Kl. Żyd. Pos. Sejm. (Narodowy Klub Żydowskich Posłów Sejmowych): Reprezentacja polityczna mniejszości żydowskiej w polskim Sejmie Ustawodawczym.

- T. Ż. R. N. (Tymczasowa Żydowska Rada Narodowa): Organ reprezentujący interesy ludności żydowskiej wobec władz państwowych.

- Ławnik Magistratu: Dzisiejszy odpowiednik członka zarządu miasta lub radnego o zwiększonych uprawnieniach wykonawczych.

- r. b. (roku bieżącego): Skrót powszechnie używany w korespondencji urzędowej (tutaj dotyczy roku 1920).

- Prolongata: Odroczenie, przedłużenie terminu (w tym przypadku terminu wysiedlenia).

- Utensylja (utensylia): Sprzęty, przybory, przedmioty codziennego użytku lub wyposażenia (tu: wyposażenie bóżnicy/synagogi).

- Bóżnica: Synonim synagogi, miejsce modlitwy.

Na początku sierpnia 1920 roku w związku z trwającymi działaniami wojennymi rozpoczął się proces wysiedlania Żydów z rejonu wokół twierdzy Modlin i Nowego Dworu. Opuszczone przez nich domy były grabione przez okoliczną ludność lub zajmowane przez wojsko. Do podobnych incydentów dochodziło w Zakroczymiu i Falenicy. Działania te wywołały protesty żydowskich posłów, wobec czego Minister Spraw Wojskowych gen. Kazimierz Sosnkowski wydał rozkaz, na mocy którego miano surowo karać za wszelkie antyżydowskie ekscesy. Pod naciskiem kół nacjonalistycznych, na rozkaz gen. Sosnkowskiego, dokonano aresztowania dużej grupy wojskowych pochodzenia żydowskiego (około 1 tysiąca, wśród których dominowali oficerowie) i osadzenie ich w obozie dla internowanych w Jabłonnie. Na podstawie rozkazu z 16 lub 17 sierpnia 1920 roku wydzielono tam baraki dla kilku tysięcy poborowych i ochotników (byli to uczniowie i studenci) oraz żołnierzy i oficerów. Żydowscy internowani pozostawali pod strażą oddziałów złożonych z żołnierzy pochodzących z Poznańskiego, których już wcześniej podejrzewano o antyżydowskie nastroje. Obóz został zlikwidowany 10 września 1920 roku. Jego rozwiązania bardzo ostro domagała się prasa żydowska.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Katastrofa w Nowym Dworze.

Wczoraj przed południem zdarzyła się katastrofa w Nowym Dworze pod Modlinem, w gmachu pięciopiętrowym, w którym mieszczą się składy produktów amerykańskich.

Wyższe piętra były tak przeładowane produktami, że pod ich ciężarem zawaliło się piąte piętro, wywołując zerwanie dwóch niższych. Drugie piętro miało silniejsze belkowanie, gdyż wytrzymało uderzenie ciężarów, spadających z trzech górnych pięter.

O ile wiadomo, zginęło około 20 bolszewików-jeńców, zajętych przy wyładowywaniu produktów, oraz kilku urzędników składów.

Na miejsce wypadku wyjechał wicedyrektor państwowego komitetu pomocy dzieciom, inżynier Odechowski.

Nazwa Modlina.

Forteca Modlin była przed wojną 1831 roku polską twierdzą; stały w niej załogą wojska polskie Królestwa Kongresowego. W chwili wybuchu powstania listopadowego była tam także 100 artylerzystów rosyjskich i 150 kawalerzystów rosyjskich (kirasyerów, huzarów i ułanów). Rosyanie ustąpili z twierdzy, gdy polski komendant pokazał im piśmienny rozkaz wielkiego księcia Konstantego, żeby wracali do Rosyi. Działo się to 4-go grudnia 1830 roku. Po przegranej wojnie armia polska cofnęła się do Prus i złożyła tam broń, a załoga polska Modlina oddała dnia 10. października 1831 r. klucze twierdzy wielkiemu księciu Michałowi. W samej wojnie forteca nie brała faktycznego udziału, gdyż nie była obleganą. Niemniej 27-go maja 1834 r. cesarz Mikołaj I rozkazał: „Forteca modlińska na pamiątkę bitwy z powstańcami polskimi pod Ostrołęką nazywać się ma Nowo-Gieorgiewska“. W sierpniu 1915 r. twierdza została zdobyła przez armię niemiecką. Władze wojskowe niemieckie przywróciły fortecy jej polską nazwę „Modlin“.

Nowy Dwór. Ludności 8.300, Żydów 4.800. Przemysł prawie całkowicie w rękach żydowskich. Fabryka fajansu (żyd), browar (żyd) 3 młyny (żyd), 3 tartaki (dawn. żyd.), krochmalnia. W zakresie handlu widać wzrost ilości sklepów polskich, obecnie w mieście egzystuje około 220 sklepów, w czem około 50 polskich. Duża kooperatywa pod egidą Centrali Pol Zw. Zawod.

Życie rzemieślnicze cechowe w zupełnym zastoju. Nominalnie egzystują cechy bednarzy, stelmachów, kowali. Cech stolarski rozwiązał się w 1910 r, jak również rzeźników przeniesiony w owym czasie do Warszawy. Instytucja odgrywająca dużą rolę w życiu rzemieślnictwa jest Centrala Chrześc. Zw. Zawodowych, do której należą związki metalowców, budowlany, chemiczny, drzewny, szpitalników, niewykwalifikowanych. Centrala utrzymuje Kasę chorych, strajkową, czytelnię, biuro pośredn. pracy. Centrala jest regulatorem zatargów pomiędzy pracownikami i pracodawcami w osobie rozwiniętego w Nowym Dworze przemysłu oraz ogromnych warsztatów w fortecy i w porcie Modlin. Doceniając tę rolę Centrali, jak również i jej doniosłość w zakresie pracy kulturalnej nie można nie zwrócić uwagi na fakt, iż Centrala, jako organizacja uwzględniająca interesy wogóle warstwy pracującej, nie jest w stanie obserwować interesów specjalnie rzemieślniczych, mających swoje specjalne cechy nie znajdujące odpowiednika w programie pracy Centrali. Dlatego też liczni rzemieślnicy tutejsi winni zakrzątnąć się około stworzenia instytucji własnej. Niestety, zrozumienia tej potrzeby nie widać ani pomiędzy rzemieślnikami, ani pomiędzy inteligencją miejską. Zanotować warto fakt silnej emigracji żydów za ocean. Wyjechała już znaczna ilość rodzin; słyszeliśmy o dalszych kandydatach do tej wędrówki. Charakterystycznem jest, iż pomiędzy wyjeżdżającymi znajdują się również ludzie o wielomiljonowych fortunach. Czy też odnośne urzędy skarbowe potrafiły załatwić wszelkie słuszne rachunki pomiędzy emigrantami do łaskawszej nowej ojczyzny i naszym skarbem państwa?
___________________________________________________________________________________________________________

Stosunki narodowościowe i ekonomiczne Autor tekstu wyraźnie zaznacza dominację ludności żydowskiej w przemyśle i rzemiośle (wskazują na to dopiski "żyd." przy fabrykach). Jednocześnie z satysfakcją odnotowuje wzrost liczby "sklepów polskich" (50 na 220), co wpisuje się w ówczesny trend walki o "uniezależnienie gospodarcze" i budowanie polskiej klasy średniej.

Rola Modlina jako silnika gospodarczego Wzmianka o "ogromnych warsztatach w fortecy i w porcie Modlin" przypomina, że Nowy Dwór Mazowiecki był nierozerwalnie związany z sąsiednią twierdzą. Wojsko i infrastruktura portowa były głównymi pracodawcami w regionie, co tłumaczy siłę związków zawodowych (Centrala Chrześc. Zw. Zawodowych).

Kryzys tradycyjnego rzemiosła Tekst opisuje upadek dawnego systemu cechowego. Cechy (np. stolarski czy rzeźników) rozwiązują się lub przenoszą do Warszawy. Miejsce tradycyjnych organizacji rzemieślniczych zajmują nowoczesne związki zawodowe, które pełnią funkcje socjalne: prowadzą kasy chorych, biura pracy, a nawet czytelnie.


- Stelmach – rzemieślnik zajmujący się wyrobem drewnianych wozów, sań i kół.

- Fajans – rodzaj ceramiki, z której produkowano naczynia (tańsza alternatywa dla porcelany).

- Zastój – brak aktywności, stagnacja (w tym kontekście: brak rozwoju rzemiosła).

- Kooperatywa – dawne określenie spółdzielni, zrzeszenia osób prowadzących wspólną działalność gospodarczą.

- Nominalnie – tylko z nazwy (co sugeruje, że cechy istniały na papierze, ale w rzeczywistości nie działały).

- Zakrzątnąć się – podjąć starania, zacząć działać w jakiejś sprawie.

Wykrycie organizacji bandyckiej

Wczoraj znów odkryto zorganizowaną bandę, która 5-go b. m. dokonała napadu na dom Katarzyny Wilczek w gm. Pomiechówek pod Warszawą, gdzie zrabowano 38 tysięcy marek.

Syn obrabowanej Wilczkowej podczas badania oświadczył, że jednego z bandytów widywał często w Nowym Dworze i w każdej chwili go pozna, a nawet był on z jednym ze swoich kompanów u nich na dwa dni przed napadem rzekomo jako handlarze świń.

Jakoż wczoraj na rynku w Nowym Dworze przodownik Madejski, przebrany po cywilnemu, z synem Wilczkowej, spotkał poszukiwanego bandytę, którego też aresztował. Narazie ten do winy się nie przyznawał, ale gdy przeprowadzono w domu jego rewizję i znaleziono broń, i skonfrontowany z poszkodowanymi, został poznany — przyznał się do wszystkiego.

Dalsze dochodzenie przeprowadził wywiadowca Perlik i w ciągu dnia zdołał odszukać całą zorganizowaną bandę. Hersztem bandy był Szymon Braun, l. 19, syn obywatela z Nowego Dworu, u którego znaleziono cały arsenał broni: 8 rewolwerów, 2 karabiny z obciętemi lufami, specjalnie przygotowane dla bandytów, znaczną ilość nabojów, bagnet i inne narzędzia bandyckie.

Informatorem, czyli „nadawcą” napadu na dom K. Wilczek, był Teofil Wilczek, l. 24, kuzyn obrabowanej, który wskazał, gdzie Wilczkowa ma ukryte pieniądze. Według informacji Wilczka Teofila, u „stryjenki” miało być 200 tysięcy, ale bandyci znaleźli tylko 38 tysięcy marek. (Wilczek oczywiście w napadzie udziału bezpośredniego nie brał, stryjenka bowiem byłaby go poznała).

Do bandy należeli, prócz powyższych, Aleksander Kwiatkowski, l. 18, z Nowego Dworu, Juljan Dłutek, l. 24, z Nowego Dworu i Aleksander Kobęcki, mieszkaniec wsi Szydłowiec pow. makowskiego. Herszt bandy Braun urządzał się w ten sposób, że broń rozdawał przed wyprawą członkom bandy, a po napadzie broń tę odbierał. Mimo to, u innych członków bandy broń znaleziono.

---

W tekście pojawia się waluta marki (marki polskie), które były prawnym środkiem płatniczym w II RP przed reformą Władysława Grabskiego z 1924 roku, wprowadzającą złotego. Kwota 38 tysięcy marek w 1921 roku, ze względu na postępującą wówczas inflację, była sumą znaczącą, ale jej realna wartość szybko spadała.

Aresztowanie bandytów z pod Nowego Dworu.

Przed kilku dniami komenda policji powiatowej dowiedziała się z pism o aresztowaniu przez 14-y komisarjat złodzieja, który wiózł dorożką łupy, pochodzące rzekomo z kradzieży kolejowej.

W dniu tym kradzieży kolejowej nie notowano, jeno szereg napadów bandyckich w okolicach Jabłonny.

Wobec tego komisarz Nowak, przy pomocy komendanta Sautera, st. przodownika Kiedrzyńskiego i wywiadowcy Perlika, wszczęli dochodzenie. Łupy odebrane rzekomemu złodziejowi kolejowemu pokazano ofiarom napadów i ci poznali je — jako swoją własność.

Bandyci w liczbie 3-ch, weszli do sklepu Chauna Potasza w Nowym Dworze i zażądali papierosów oraz wody. Gdy Potasz podawał im wodę, ci wyjęli rewolwery i zawoławszy „ręce do góry!” — kazali sobie oddać pieniądze.

Potasz krzyknął i chlusnął wodą na bandytów — co odebrało im chęć do rabunku. Bandyci udali się na szosę Jabłonowską, gdzie napadli na przejeżdżające furmanki i zrabowali gotówkę: Chaimowi Kirsztajnowi i Abramowi Sosińskiemu (obaj z Nowego Dworu) oraz Gierszowi Papierowi, którego przytem pobili.

Po dwu godzinach ci sami bandyci znów napadli na furmanki, jadące w kierunku Płońska.

Furmankami jechali Icek Moony, Moszek Fuchs, Udem Tasiemka, Szulim Igielnik, Abram Grimbaum oraz pewna młoda żydówka, którą bandyta Wojnarowski zniewolił.

Bandyci zrabowali wszystkie posiadane przez wyżej wymienionych pieniądze oraz towary bławatne na ogólną sumę półtora miljona marek.

Dwu bandytów schwytano. Są to: Czesław Jasiński z Nowego Dworu i Stefan Wojnarowski, syn znanego w Nowym Dworze obywatela. Przyznali się oni do wyżej wymienionych napadów, przyznał się też do zniewolenia żydówki.
______________________________________________________________________________________________

Aspekt społeczny i narodowościowy. Tekst wymienia wiele nazwisk o brzmieniu żydowskim (Potasz, Kirsztajn, Moony, Fuchs, Igielnik). Nowy Dwór Mazowiecki był w tym czasie ważnym ośrodkiem handlowym z bardzo liczną społecznością żydowską, która dominowała w handlu detalicznym (sklepy) i transporcie (furmanki). Ofiarami bandytów padali lokalni kupcy i rzemieślnicy niezależnie od pochodzenia, choć tu widzimy wyraźną nadreprezentację tej grupy.

"Syn znanego obywatela". Niezwykle ciekawa jest wzmianka o Stefanie Wojnarowskim. Podkreślenie, że był synem „znanego obywatela”, sugeruje skandal obyczajowy. W tamtych czasach fakt, że osoba z „dobrego domu” schodzi na drogę bandytyzmu i dopuszcza się brutalnych przestępstw, był dla opinii publicznej szczególnie szokujący.


- Wywiadowca: W ówczesnej nomenklaturze policyjnej był to funkcjonariusz służby śledczej (dzisiejszy detektyw).

- Towary bławatne: Materiały tekstylne, tkaniny, najczęściej luksusowe (jedwabie, aksamity) lub wysokiej jakości bawełna. Handel nimi nazywano bławactwem.

- Miljon marek: Mowa o marce polskiej, która była walutą w Polsce przed reformą Grabskiego (wprowadzeniem złotego w 1924 r.). W 1921 roku Polska zmagała się już z dużą inflacją, stąd kwota miliona marek, choć wysoka, nie oznaczała niewyobrażalnego bogactwa.

- Obywatel: W tamtym okresie terminem „znany obywatel” określano często szanowanego mieszkańca miasta, posiadacza ziemskiego lub osobę o wysokim statusie społecznym i majątkowym.

- Zniewolenie: W dawnym języku prawnym i potocznym oznaczało gwałt lub wymuszenie czynności seksualnej.

Schwytanie niebezpiecznych bandytów.

Przed kilku dniami komenda policji powiatowej dowiedziała się z pism o aresztowaniu w obrębie 14 komisarjatu złodzieja, który wiózł dorożką łupy, pochodzące rzekomo z kradzieży kolejowej. W tym dniu notowania kradzieży kolejowej w obrębie powiatu nie było, natomiast notowano napad bandycki. Komisarz Nowak przy pomocy komendanta Nowego Dworu Sautona, st. przodownika Kiedrzyńskiego i wywiadowcy Perlika wszczęli dochodzenie i wykryli bandytów, którzy w okolicach Nowego Dworu i Jabłonny dokonali szeregu napadów bandyckich. Jednym z tych bandytów był wreszcie aresztowany w 14 komisarjacie rzekomo złodziej kolejowy, który z innymi bandytami w liczbie 3-ch weszli do sklepu Chaima Potana i zażądali papierosów oraz wody. Gdy Potan podawał im wodę, ci wyjęli rewolwery i zawoławszy: „ręce do góry!“ kazali sobie wręczyć posiadane w kasie pieniądze. Potak krzyknął i z przerażenia chlusnął wodą na bandytów co odebrało im odwagę i zbiegli udawszy się na szosę jabłonowską, gdzie napadli na przejeżdżające furmanki i zrabowali gotówkę Chaimowi Kirstajnowi i Abramowi Sosińskiemu obu z Nowego Dworu oraz Gierszowi Papierowi, którego przytem pobili i ukryli się lesie. Po dwóch godzinach ci sami bandyci znów napadli na furmanki jadące w kierunku Płońska. Furmankami jechali: Icek Mocny, Moszek Fuchs, Udem Tasiemka, S. Igielnik, Abram Grinbaum oraz pewna żydówka. Bandyci zrabowali wszystkie posiadane przy wyżej wymienionych pieniądze oraz towary bławatne na ogólną sumę półtora miljona marek. Bandytów dwóch schwytano, są to: Czesław Jasiński z Nowego Dworu i Stefan Wojnarowski, syn znanego w Nowym Dworze obywatela. Przyznali się oni do wyżej wymienionych napadów.

Napad i postrzelenie.

Nocy wczorajszej, między Jabłonną a Nowym Dworem w okolicy wsi Rajszewa gm. Góra, dwóch bandytów usiłowało zrabować towary z furmanki. Gdy jadący kupcy z Nowego Dworu, Chaim Kirsetajn i Rachmił Mosiek stawili opór, wówczas jeden z bandytów postrzelił Rachmiła Mośka w lewy obojczyk. Rannego przewieziono do szpitala powiatowego w Nowym Dworze. Bandyci nic nie zrabowali.

Okradzenie szpitala przez marynarzy.

W tych dniach okradziono powiatowy szpital w Nowym Dworze. Dochodzenie, wszczęte przez policję, doprowadziło na pewne ślady w porcie, gdzie aresztowano dwu marynarzy: Stanisława Gorczakowskiego i Józefa Poniatowskiego. Sąd wojskowy atoli zwolnił aresztowanych, nie znalazłszy dowodów ich winy.

Wówczas komendant policji Nowego Dworu Sauter i wywiadowca Perlik wszczęli dochodzenie po raz wtóry i poczynili poszukiwania trzeciego sprawcy kradzieży cywilnego Józefa Wiatraka. Odszukano go i aresztowano, jak również po raz wtóry aresztowano marynarzy Gorczakowskiego i Poniatowskiego.

Wobec niezbitych dowodów ich winy przyznali się oni do kradzieży i wskazali, gdzie znajdują się skradzione przez nich rzeczy. Część bielizny już sprzedanej przez złodziejów odebrano, część zaś ukrytą w porcie odszukano i zwrócono szpitalowi. Kradzieży bielizny dokonano na sumę pół miljona marek.

---

- Wspomniane „pół miljona marek” odnosi się do marki polskiej, która była walutą w Polsce w latach 1917–1924, przed wprowadzeniem złotego.

BURMISTRZ NOWEGO DWORU.

Nauczycielstwo szkół powszechnych w Nowym Dworze odbyło dnia 17 stycznia naradę i postanowiło protokuł tej narady rozesłać wszędzie, skąd może się spodziewać pomocy moralnej.

Rada miejska Nowego Dworu postanowiła dać opał szkołom i nauczycielstwu, w czym dopomógł jej nawet Urząd Żeglugi Państwowej pożyczką 35 ton węgla. Na posiedzeniu z dnia 18 listopada rada miejska uchwaliła myśl swą w czyn wprowadzić. Ale oparł się temu burmistrz i przewodniczący dozoru szkolnego, p. Leonard Janczewski. Wogóle nauczycielstwo Nowego Dworu zarzuca panu burmistrzowi nieżyczliwe usposobienie a nawet otwarte wygłaszanie pogróżek paraliżowania wszelkiej akcji, zmierzającej do poprawy bytu nauczycielstwa, oraz ordynarne traktowanie delegata tego nauczycielstwa.

Kierownik siedmioklasowej szkoły powszechnej w Nowym Dworze w liście wystosowanym do dozoru szkolnego pisze:

„Pan Przewodniczący Dozoru Szkolnego wypowiedział się do delegacji nauczycielskiej jasno; że będzie uniemożliwiał wszelką akcję nauczycielstwa, zmierzającą do rozwoju szkoły i interesów materjalnych nauczycielstwa, i postanowienie swoje w czyn wprowadził”.

Cóż na to pan burmistrz i w jednej osobie przewodniczący dozoru szkolnego w Nowym Dworze?
_______________________________________________________________________________________

Protest przeciwko artykułowi w „Myśli Niepodległej”.

Od Związku robotników niefachowych (oddziału w Nowym Dworze) otrzymujemy list następujący:

Członkowie Związku klasowego robotników fachowych i niefachowych na zebraniu, odbytem w dniu 8 maja 1921 r., postanowili zaprotestować przeciwko artykułowi, wydrukowanemu w n-rze 547 „Myśli Niepodległej” z dnia 9 kwietnia 1921 r. i skierowanemu przeciwko osobie burmistrza m. Nowego Dworu, Leonarda Janczewskiego, jako niezgodnego z rzeczywistością. Niniejszem stwierdzamy, że zachowanie się burmistrza względem nauczycielstwa jest lojalne i nie jest przeciwne rozwojowi szkolnictwa. Jednocześnie nadmieniamy, że kierownik szkół miejskich, p. K. Kuczkowski z rozpoczęciem roku szkolnego 1920/21 nie chciał przyjąć do szkół miejskich dzieci analfabetów w wieku 10 — 12 lat, życząc sobie widocznie, ażeby takowe nadal pozostawały w ciemnocie. Przytem, przyjmując dzieci do szkół, p. kierownik wyróżnia rodziców zamożnych, traktując źle rodziców z klasy robotniczej, przez co uwydatnia swój wrogi stosunek do tutejszego proletarjatu.
___________________________________________________________________________________________

Listy do redakcji.

Szanowny Panie Redaktorze! Uprzejmie proszę Pana o łaskawe wydrukowanie w Jego poczytnem piśmie niniejszego wyjaśnienia:

W Nr 547 „Myśli Niepodległej” z dnia 9 kwietnia r. b., zamieszczony został artykuł pod tytułem „Burmistrz Nowego Dworu”, zarzucający mi nieżyczliwe usposobienie dla nauczycielstwa, a nawet uniemożliwianie wszelkiej akcji, zmierzającej do rozwoju szkoły i interesów materjalnych nauczycielstwa.

Celem sprostowania powyższego artykułu przesłałem do redakcji „Myśli Niepodległej” uchwałę rady miejskiej z d. 21 i 26 kwietnia r. b. wraz z innemi dowodami, stwierdzającemi, że ja rozwojowi szkolnictwa przeciwny nie jestem, bowiem przy objęciu stanowiska burmistrza — miasto posiadało 8 nauczycieli, obecnie zaś posiada 14; że działalność moja jest zgodna z uchwałami rady miejskiej i ogólnemi przepisami ustawodawczemi; że potrzebny do opalania szkół miejskich materjał opałowy, jako to: węgiel i drzewo, wydawany regularnie za pokwitowaniem stróży szkolnych w kontroli opałowej i że dokładne opalanie szkół było niejednokrotnie stwierdzane przez niektórych członków dozoru szkolnego.

Powyższe dowody, jak również samodzielnie poczynione w tym kierunku sprostowania: przez Centralę okręgową pol. zjedn. zaw. rob. chrz. w Nowym Dworze w gazecie „Związkowiec Chrześcijański” Nr 13 z d. 28 kwietnia r. b. i Związek klasowy rob. fach. i nief. w gaz. „Robotnik” z d. 22 maja r. b. Nr 133, „Myśl Niepodległa”, jak to widać z jej Nr 556 z dn. 11 czerwca r. b., nie przekonały i w dalszym ciągu przy pomocy tabelki temperatury w szkołach powszechnych, wynotowanej na zasadzie termometru w dwu dziennikach klasowych — zarzuca robotnikom nieumiejętne myślenie o zdrowiu własnych dzieci, a zwłaszcza tym, którzy zakładają protest przeciwko tym, co tego interesu pilnują.

Wobec powyższego stwierdzam, że stanowisko moje i zarządu miasta w sprawie rozwoju szkoły, jak również opału dla szkół wyjaśnione zostało protokułem rady miejskiej z d 21 i 26 kwietnia r. b., oraz samodzielnemi notatkami przez Centralę okręgową pol. zjedn. zaw. rob. chrz. w Nowym Dworze w gaz. „Związkowiec Chrześcijański” z d. 28 kwietnia r. b. Nr 13 i Związek klasowy rob. w Nowym Dworze w gazecie „Robotnik” z d. 22 maja r. b. Nr 132 (1255), wreszcie kontrola opałowa, sprawdzona przez komisję rewizyjną i zaakceptowaną przez radę miejską, dowiodła, że opał regularnie był wydawany szkołom.

Jeżeli zaś były jakie niedomagania opałowe szkół, to nie jest winą moją, albo zarządu miasta, ale byłego kierownika szkół p. Kuczkowskiego, zawieszonego w czynnościach przez władze szkolne w dniu 13 kwietnia 1921 r., który winien był dopilnowywać, aby szkoły były odpowiednio przez stróża szkolnego opalane.

Niezależnie od powyższego nadmieniam, że narada nauczycielstwa w wyżej wymienionej sprawie, która odbyła się w dniu 17 stycznia i postanowiła protokuł tej narady rozesłać wszędzie, skąd może się spodziewać pomocy moralnej, nie powinna mieć miejsca, ponieważ nauczycielstwo nie miało powodu uskarżać się ani na mnie, ani na zarząd miasta, gdy jak ja, tak i zarząd miasta nie byliśmy przeciwni wydaniu opału jak szkołom, tak i nauczycielstwu, na dowód czego osobiście podjąłem starania u komendanta obozu pułk. p. Marewicza, celem pożyczki 35 ton węgla.

Z wypożyczonego węgla wyłącznie na opał dla szkół, część takowego, a mianowicie: 17 metrów i 9 pudów drzewa i 486 pudów węgla zostało wypożyczone nauczycielstwu i winno być zwrócone, gdyż na zasadzie art 8 ust. z d. 13.VII 1920 r. (D. U. N. 65—50) państwo obowiązane jest wzamian opału dla nauczycieli wypłacać wszystkim nauczycielom równoważnik, a nie instytucje samorządowe.

Łączę wyrazy szacunku i poważania L. Janczewski burmistrz m. Nowego Dworu. m. Nowy Dwór, 22 czerwca, 1921 r.
___________________________________________________________________________________________________

Kontekst historyczny (1921 r.). To rok szczególny – Polska dopiero co zakończyła wojnę z bolszewikami i podpisała Traktat Ryski. Państwo było zrujnowane, panowała hiperinflacja, a opał (węgiel) był towarem deficytowym, niemal strategicznym. Spór o "kilka pudów węgla" był w rzeczywistości walką o przeżycie zimy.

Dokumenty pokazują głęboki konflikt personalny między burmistrzem a kierownikiem szkoły, w który wciągnięto całą społeczność lokalną – od związków zawodowych po redakcje gazet (takich jak "Myśl Niepodległa").


- Pud: Dawna rosyjska jednostka masy, używana powszechnie na terenach byłego zaboru rosyjskiego jeszcze po 1918 roku. 1 pud = 16,38 kg. Burmistrz wylicza, że pożyczono nauczycielom 486 pudów węgla, czyli niespełna 8 ton.

- Równoważnik (za opał): Dodatek pieniężny wypłacany pracownikom sfery budżetowej (w tym przypadku nauczycielom), który miał pokryć koszty zakupu opału do ich prywatnych mieszkań. Burmistrz argumentuje, że to państwo powinno go wypłacać, a nie gmina.

- Dozór szkolny: Lokalny organ administracyjny zajmujący się sprawami gospodarczymi i organizacyjnymi szkół w danej gminie.

- Szkoła powszechna: Odpowiednik dzisiejszej szkoły podstawowej.

- Związek klasowy: Organizacja związkowa o profilu socjalistycznym lub radykalnym, często powiązana z PPS (Polska Partia Socjalistyczna).

- Analfabeci w wieku 10–12 lat: W tamtym okresie, po latach zaborów i wojnie, problem dzieci, które nigdy nie rozpoczęły nauki, był ogromny. Przyjmowanie "starszych" dzieci do początkowych klas było wyzwaniem organizacyjnym.

Aresztowanie „jaczejki“ bolszewickiej.

W związku ze sprawą Teoplitza nocy onegdajszej przeprowadzono w Zakroczymiu i Nowym Dworze szereg rewizji.

Aresztowano licznych członków „jaczejki“ bolszewickiej, której zadaniem było działanie na terenie okolic Warszawy.

Podczas rewizji znaleziono bardzo wiele kompromitującej korespondencji i liczne druki, broszury komunistyczne oraz pieczątki partyjne „jaczejki“.

W Zakroczymiu aresztowani zostali: Hersz Vogel, Mordka Szeinman, Mendel Kirsz, Mordka Rosenberg, Feiwel Brodzki, Jakób Dziedzkowski i Hersz Merenholz.

W Nowym Dworze aresztowany został syn miejscowego bogacza właściciela młyna i tartaku Dydja Silbersztein, kuzyn miejscowego rabina Neufelda.

Silbersztein jest wykształconym młodzieńcem, jak również i wszyscy inni posiadają przeważnie wyższe wykształcenie.

Wszystko to są ludzie młodzi.

Aresztowanie i wykrycie wyżej wymienionej „jaczejki“ wywołało w okolicy wielką sensację.

---

- Jaczejka: To słowo pochodzące z rosyjskiego (ячейка), oznaczające „komórkę” – w tym przypadku najmniejszą jednostkę organizacyjną partii komunistycznej.

- Sprawa Teoplitza: Wspomniany na początku „Teoplitz” to prawdopodobnie nawiązanie do głośnych wówczas dochodzeń dotyczących finansowania działalności wywrotowej w II RP.

- Profil aresztowanych: Tekst kładzie duży nacisk na to, że zatrzymani byli ludźmi wykształconymi i pochodzili z zamożnych lub szanowanych rodzin (jak kuzyn rabina czy syn właściciela młyna), co miało potęgować wspomnianą na końcu „sensację”.

Nieprawdopodobna historya.

Ludzie wierzą jeszcze w zaczarowane ubranie. — Wydarzyło się to pod Warszawą!

O niesłychanem zacofaniu i średniowiecznych przesądach świadczy wypadek, który niedawno miał miejsce we wsi Wólka Górska powiatu warszawskiego.

Gospodarzowi Chomye zachorowała żona. Kiedy bezradny małżonek siedział pewnego dnia przy łóżku chorej, do izby weszła cyganka i dowiedziawszy się o zmartwieniu gospodarza oświadczyła, że doskonale zna się jako córka znachora na leczeniu chorych.

Gospodarz uwierzył przygodnej lekarce i zostawiwszy cygankę z żoną, wyszedł w pole.

Następnego dnia, była to właśnie niedziela Choma chciał udać się na nabożeństwo do kościoła, zajrzał tedy do szafy, i ku swemu zdziwieniu nic tam nie znalazł.

Po długiej rozmowie dowiedział się od żony, że ubranie wzięła cyganka na lekarstwo.

— Ubranie na lekarstwo?

— Juści. Cyganka po wyjściu Chomy z mieszkania, rozejrzała się po izbie i orzekła, że przyczyną choroby jest część ubrań gospodarza. Trzeba czemprędzej wynieść je na krzyżowe drogi, zmówić nad niemi odpowiednie modlitwy i dopiero wtedy odczynione od złego ducha mogą wrócić do szafy.

Cyganka istotnie zabrała większą część ubrań i wykonując nad nimi dziwne, odczarowujące ruchy rzekła:

— Idę na krzyżowe drogi. Wszystko będzie dobrze. Tylko jeden warunek: mąż o tem nie wiedzieć nie powinien, bo wtedy wszystko za nic. —

Naturalnie cyganka niezjawiła się więcej, zniknęła wraz z ubraniem w niewiadomym kierunku. Obecnie zaczarowanem ubraniem zajmuje się policya.

Chomowa dotychczas nie wyzdrowiała i narzeka, że stało się tylko dlatego, iż nie posłuchała cyganki i wygadała się przed mężem.

Wszystko to dzieje się pod Warszawą, w dwudziestym wieku!

Potajemna gorzelnia w Nowym Dworze

Wykryto ją razem z spirytusem

Onegdaj komendant policji w Nowym Dworze, aspirant Grabari wykrył ogromną potajemną gorzelnię, mieszczącą się w zabudowaniach niejakiego Stanisława Rawzyna.

Policja otoczyła gorzelnię w chwili, gdy tam w najlepsze „szła praca”. Wykryto ogromny kocioł z aparatem do pędzenia spirytusu, sześć beczek melasy, 22 beczki fermentującego zacieru, sto funtów drożdży i kilka wiader spirytusu.

Gorzelnię opieczętowano a trzech amatorów nielegalnego gorzelnictwa zamknięto.
_____________________________________________________________________________________________


- Aspirant Grabari: W tamtym okresie stopnie policyjne różniły się od dzisiejszych, a "aspirant" był wysokim stopniem funkcyjnym.

- Melasa i drożdże: Składniki te wskazują na masową skalę produkcji – 100 funtów drożdży to około 40–50 kg, co sugeruje, że nie był to domowy "samogon" na własny użytek, a profesjonalna, nielegalna fabryka.

WYKRYCIE OLBRZYMIEJ GORZELNI.

W dniu onegdajszym komendant policji w Nowym Dworze, aspirant Grabari, wykrył przy ul. Zatylnej w Nowym Dworze, w posesji Stanisława Handzyna, wielkich rozmiarów gorzelnię. Policja wkroczyła do potajemnej gorzelni w chwili, gdy w najlepsze pędzony był spirytus. W gorzelni znajdował się b. dużych rozmiarów kocioł z aparatem do pędzenia spirytusu, 6 dużych beczek melasy, 22 beczki fermentującego zacieru, kilka wiader spirytusu i około 100 funtów drożdży oraz różne inne utensylja, potrzebne do prowadzenia gorzelni. Trzech gorzelników aresztowano i gorzelnię opieczętowano.

---

- Onegdajszym – przedwczorajszym.

- Utensylja – (dawniej) przybory, narzędzia lub sprzęty potrzebne do wykonywania jakiejś pracy.

- Funt – jednostka masy; w Polsce w tamtym okresie 100 funtów odpowiadało około 40,5 kg.

Potajemna gorzelnia w Nowym Dworze. Po przeprowadzeniu dochodzenia w sprawie wykrytej olbrzymiej gorzelni tajnej w Nowym Dworze ustalono, że gorzelnia była własnością 5 osób. Głównym właścicielem, który finansował potajemną firmę, był Josek Celnikier z Warszawy (Franciszkańska 21), mający już z czasów okupacji niemieckiej praktykę w prowadzeniu tajnych gorzelni. Dyrektorem handlowym interesu był Pinkus Szejnbaum z Nowego Dworu. Wojażerem, zbywającym towar, był Lejzor Szafir, gospodarzem — Stanisław Handzyn. Oprócz produkcji spirytusowej „przemysłowcy“ trudnili się wyrobem sacharyny. Spółkę osadzono w więzieniu.

---

- Główny finansujący: Josek Celnikier z Warszawy, zamieszkały przy ul. Franciszkańskiej 21 (doświadczony w tym procederze jeszcze od czasów I wojny światowej).

- Pozostali wspólnicy: Pinkus Szejnbaum (dyrektor handlowy), Lejzor Szafir (akwizytor/wojażer), Stanisław Handzyn (gospodarz obiektu).

- Profil działalności: Produkcja nielegalnego alkoholu oraz sacharyny.

Niedzielna bitwa pod Modlinem

Udział wzięły: marynarka, piechota, policja, żandarmerja i cywile.

Zawsze i wszędzie marynarze odznaczali się pochopnością do awantur i bijatyk. nic więc dziwnego, że załoga portu Modlin nie różni się pod tym względem od swych współbraci.

Okolice Modlina często bywają widownią burd i rozpraw honorowych, które w dnie świąteczne przyjmują postać formalnych bójek.

W ubiegłą niedzielę wynikła bijatyka w Nowym Dworze między mieszkańcami a przybyłymi z portu Modlińskiego marynarzami. Uczestnicy turnieju byli gruntownie podchmieleni i walczyli z ogromnem zamiłowaniem. Dodać należy, że wśród marynarzy znajdowała się czwórka zaledwie przed kilku dniami zwolniona z aresztu w Bydgoszczy.

W czasie najgorętszej walki interwenjowali trzej funkcjonarjusze policji. Marynarze, po załatwieniu się z cywilami, rzucili się na policjantów i odebrali im broń.

Wobec takiego obrotu rzeczy aspirant Grabari, zawiadomiony o powyższem, pośpieszył osobiście na plac boju, celem aresztowania awanturników. Wówczas marynarze z dzikiemi okrzykami podążyli na jego spotkanie, zdradzając jaknajgorsze zamiary.

Jednak aspirant nie dał się rozbroić. jednego z napastników ranił wystrzałem z rewolweru w ramię, a drugiego, zamierzającego się bagnetem, uderzył silnie w nos kolbą od rewolweru.

Dwóch innych awanturników – marynarzy Benedykta Styrzyńskiego i Marjana Banachowskiego zdołano obezwładnić i osadzić w areszcie na posterunku policyjnym.

Po uspokojeniu oburzonych mieszkańców Nowego Dworu, aspirant Grabari pojechał konno do komendanta twierdzy, pułkownika Malewicza i prosił o nadesłanie pomocy, gdyż około dwudziestu pijanych marynarzy, uzbrojonych w tasaki i bagnety, wyruszyło w kierunku posterunku policyjnego, celem zwolnienia aresztowanych kolegów.

Wysłano niezwłocznie 40 żołnierzy z baonu maszynowego z żandarmami na czele, którzy zastali przed posterunkiem policyjnym grupę pijanych szeregowców marynarki z plutonowym, uzbrojonym w rewolwer.

Kierownika wyprawy – plutonowego, oraz kilku marynarzy aresztowano i odstawiono do żandarmerji.

Walka policji z marynarzami.
Marynarze z portu modlińskiego bardzo często, zwłaszcza w dni świąteczne, toczą po libacjach bójki z mieszkańcami okolicy Modlina. W ubiegłą niedzielę bójka taka rozgrywająca się w Nowym Dworze, przybrała dość ostre formy. Podczas sprzeczki, wynikłej między 4-ma marynarzami, których przed kilku dniami zwolniono z więzienia w Bydgoszczy, a kilku cywilnymi powstała bójka, podczas której interwenjowała policja. Marynarze rzucili się na policjantów i odebrali im broń. Zawiadomiony o wypadku komendant policji w Nowym Dworze, aspirant Grabari, pobiegł z kilku policjantami na miejsce wypadku, celem aresztowania awanturników, lecz ci rzucili się na Grabarego. Ten jednak, gdy usiłowano go rozbroić, celnym strzałem powalił jednego marynarza na ziemię, raniąc go w ramię. Inny marynarz mimo to podskoczył do Grabarego, chcąc go ugodzić bagnetem. Grabari jednak uniknął ciosu i odparował zamach na siebie kolbą rewolweru tak silnie, że marynarzowi pękła kość nosowa. Dwu innych marynarzy Benedykta Styszyńskiego i Marjana Banachowskiego, zdołano obezwładnić i osadzić w areszcie na posterunku. Po tym wypadku Grabari udał się do komendanta twierdzy, pułkownika Malewicza, konno i prosił o pomoc, gdyż z portu modlińskiego około 20 marynarzy, uzbrojonych w karabiny i tasaki, podążało na posterunek policyjny w Nowym Dworze, celem zdemolowania posterunku i uwolnienia aresztowanych towarzyszów. Pomoc z baonu maszynowego nadeszła i 40 żołnierzy z żandarmami na czele stanęło przeciw marynarzom, którzy już znaleźli się przed posterunkiem z plutonowym swym na czele, uzbrojonym w rewolwer. Przy pomocy żandarmerji wojskowej plutonowy marynarzy został rozbrojony i odprowadzony do żandarmerji, jak również aresztowano część marynarzy. Ranni przez komendanta policji marynarze zostali umieszczeni w szpitalu.

---

- Port modliński: Ważna baza rzeczna Marynarki Wojennej w II RP, znajdująca się u zbiegu Wisły i Narwi.

- Aspirant: W ówczesnej Policji Państwowej był to stopień oficerski (odpowiednik dzisiejszego podkomisarza).

- Tasak: Rodzaj bocznej broni białej, często używanej wówczas przez formacje marynarki lub artylerii.

O gospodarkę miejską w Nowym Dworze.

W sprawie listu pod tym tytułem, zamieszczonego 28 ub. m., otrzymujemy poniższe wyjaśnienie. Ze swej strony dodajemy, że autorzy owego listu w pewnej mierze wprowadzili nas podstępnie w błąd i przedstawili sprawę stronnie, jak to stwierdza poniższe wyjaśnienie:

Upraszam redakcję o łaskawe pomieszczenie w swem poczytnem piśmie następujące sprostowanie:

1. Część drzew z lasku miejskiego została sprzedana z licytacji w końcu roku 1920, a uzyskana z tej sprzedaży suma obrócona została na inwestycje użyteczności publicznej, jak studnie, remont rzeźni i t. p.

2. Rada miejska na posiedzeniu swem w d. 5.6.20 r. uznając zasługi i gorliwą pracę burmistrza L. Janczewskiego dla dobra miasta, jako długoletniego pracownika, sprzedała mu meble, nabyte za fundusze miejskie przez poprzedniego burmistrza, narzuconego miastu przez b. władze okupacyjne niemieckie. Meble te zostały mu sprzedane za cenę kupna, t. j. mk. 3,142 fen. 50.

3. Plac miejski w miejscowości „Pólko” nad rzeką Narew wydzierżawiony był za czasów okupacji firmie „Don i Lerner” na lat 15 za roczną tenutę mk. 800. Wybudowano na nim tartak i elektrownię oraz przeprowadzono kolejkę do brzegu Narwi. Władze okupacyjne przeprowadziły dla swych celów bocznicę kolejową, która biegnie obok wspomnianego placu. Całe to przedsiębiorstwo w początku roku 1921 przeszło na własność sp. akcyjnej „Westrich”, która rozszerzyła je i zatrudnia do 200 robotników i oficjalistów. Rada miejska mając na względzie uprzemysłowienie miasta, sprzedała plac ten wspomnianej spółce, za który otrzymano: a) marek 3,500,000 gotówką, b) sieć elektryczną, wartości przeszło 30,000,000 mk., c) 15 kompletów elektrycznych lamp ulicznych, d) bezpłatne dostarczanie prądu dla 10 lamp ulicznych na przeciąg 11 lat, e) zniżkę 50 proc. normalnej taryfy za oświetlenie wszystkich instytucji miejskich, państwowych i społecznych i f) 40,000,000 hipoteczną gwarancję na zapewnienie normalnego dostarczania tutejszym mieszkańcom prądu elektrycznego dla celów oświetleniowych i przemysłowych w ciągu lat 11.

4. Rogatki miejskie na rok 1922 zostały oddane bez licytacji b. dzierżawcy, ze względu na to, że złożył najkorzystniejszą ofertę i wymierzoną miał daninę państwową z przedsiębiorstwa tego, które prowadził poprzednio. W dniu 16.12 r. ub. rada miejska oddała rogatki z wolnej ręki inwalidom wojennym za 2,000,000 mk., pomimo zaproponowanej przez b. dzierżawcę sumy 4,000,000 mk.

5. Węgiel, uzyskany na potrzeby szkół i magistratu, zużyty został przez te instytucje i z powodu braku opału dzieci szkolne nigdy nie doznały zimna, co poświadczyć mogą oficjalnie prowadzona kontrola opałowa oraz dozór szkolny.

6. Podczas inwazji bolszewickiej z rozporządzenia swych władz wyjechałem do Warszawy i rzecz prosta zabrałem ze sobą własne meble, których nie chciałem zostawić na pastwę losu, co się zaś tyczy cukru kartkowego, to takowy w czasie właściwym został wydany tutejszej ludności żydowskiej, ewakuowanej do Warszawy ze składu Kapłana, Nalewki 35, przez członków Komisji rozdzielczej; a chrześcijańskiej ze składu w Nowym-Dworze przez b. sekretarza aprowizacji Bogusławskiego. Mąka kartkowa jeszcze na tydzień przed ewakuacją była rozdana wszystkim mieszkańcom przez Komisję rozdzielczą i b. sekretarza aprowizacji Bogusławskiego.

Na zakończenie pozwolę sobie nadmienić, że niezależnie od tego sprostowania, winni rozsiewania oszczerstw i kłamliwych wieści pod adresem Rady miejskiej i burmistrza, pociągnięci będą do odpowiedzialności sądowej.

Z poważaniem
Przewodniczący Rady Miejskiej Burmistrz m. Nowego-Dworu Janczewski
Nowy-Dwór, d. 30.XII.1922 r.

---

- Tenuta – To dawne określenie czynszu dzierżawnego. W tekście mowa o tym, że firma „Don i Lerner” płaciła 800 marek rocznie za dzierżawę placu.

- Oficjalista – Tak dawniej nazywano pracowników umysłowych, urzędników prywatnych lub personel pomocniczy w większych przedsiębiorstwach, dobrach ziemskich czy fabrykach.

- Rogatki miejskie – Były to punkty na granicach miasta, gdzie pobierano opłaty od towarów wwożonych do miejscowości (tzw. brukowe lub kopytkowe). W tekście mowa o wydzierżawieniu prawa do poboru tych opłat.

- Inwazja bolszewicka – Autor odnosi się do wojny polsko-bolszewickiej z 1920 roku, kiedy to wojska radzieckie podchodziły pod Warszawę, a Nowy Dwór Mazowiecki znajdował się w strefie bezpośrednich działań wojennych.

- Aprowizacja – System zaopatrywania ludności w podstawowe artykuły żywnościowe (często reglamentowane, stąd wspomniana w tekście mąka i cukier „kartkowy”).

- Marek (mk.) / Fenigów (fen.) – Chodzi o Markę Polską, która była walutą w Polsce w latach 1917–1924 (zanim zastąpił ją złoty). Kwota 3 142 mk. i 50 fen. za meble może wydawać się wysoka, ale w 1922 roku w Polsce panowała już silna inflacja, która wkrótce przeszła w hiperinflację.

- Z wolnej ręki – Tryb sprzedaży lub zawarcia umowy bez przeprowadzania publicznej licytacji czy przetargu, oparty na bezpośrednim porozumieniu stron.

Na co idą skarbowe miljon?

Zawieszenie i proces po roku przeszło. — Po procesie nic się nie zmieniło.

Część mieszkańców m. Nowego-Dworu niezmiernie jest oburzona na porządki jakie panują u min. oświaty. Oto dnia 13 kwietnia roku Pańskiego 1921, mocą zarządzenia p. inspektora szkolnego na okręg warszawski, został zawieszony w swych czynnościach kierownik 7 oddziałowej szkoły powszechnej w m. Nowym-Dworze, p. Kuczkowski, któremu tenże inspektor wytoczył sprawę dyscyplinarną.

Po 14 miesiącach, t. j. dn. 16.VI r. b. odbyła się sprawa, a wyrok powyższej sprawy opiewa, że p. Kuczkowski zostaje... przeniesiony na koszt państwa do innego okręgu. Tymczasem p. kierownik po dzień dzisiejszy mieszka w Nowym Dworze i przez cały ten czas pobiera normalnie przynależne mu pobory, które od dnia jego zawieszenia po dzień dzisiejszy wynoszą około 2 miljonów marek.

Czy rzeczywiście po to naród nasz płaci swoją krwawicę w postaci podatków, ażeby skarb państwa płacił miljony za próżniactwo?

Może odnośne władze zechcą wniknąć w powyższą sprawę i przyśpieszą przeniesienie p. Kuczkowskiego i przerwą płacenie otrzymującemu za próżniactwo nauczycielowi, których przecież brak w Polsce.
________________________________________________________________________________________________________

- Wspomniane w tekście 2 miliony marek (marek polskich) mogą wydawać się astronomiczną kwotą, jednak w 1922 roku Polska zmagała się z narastającą hiperinflacją. Przykładowo, pod koniec 1922 roku za dolara płacono już blisko 18 000 marek, a rok później licznik ten szedł już w miliony.

Magistrat m. Nowego-Dworu na podstawie uchwały Rady Miejskiej z dnia 10.8.22 niniejszym podaje do powszechnej wiadomości, że Zarząd Miasta posiada w bardzo dogodnych warunkach komunikacyjnych, terytorialnych i geograficznych, plac pusty piaszczysty, przestrzeni do 50 mórg, położony na wschodnio-południowej stronie miasta, pomiędzy szosą, a wsią Łęczna, gminy Góra w pobliżu koleji i rzeki Wisły, który może być sprzedany częściowo, lub w całości pod budowę zakładów przemysłowych. Bliższych informacji i warunków sprzedaży, udzieli Rada Miejska miasta Nowego-Dworu.
Burmistrz: Janczewski. Sekretarz: St. Kanieski.
__________________________________________________________________________________________________

- Powierzchnia: Do 50 mórg (1 morga nowopolska to ok. 0,56 hektara, więc mowa o terenie ok. 28 hektarów).

Juljan Łabęda (Nar. Chrz. Stron. Pracy). Lista 8. Ślusarz, zam. w Nowym Dworze, p. Warszawa. Ur. 30. 6. 1894 w Nowym Dworze. Szkoła rzem. czteroklasowa i 2 kursa zawod. wykszt. ślusarzy w Warszawie. W armji ros. służył w komp. inżynierskiej 3 dywizji finlandzkiej (1914—1918). Poseł na Sejm ustaw. 1919—1922. Sekr. Chrz. Narod. Klubu Rob. Czł. kom. wojsk. i kom. Wnioskodawca projektu ust. w sprawie dodatku za wysługę lat w wyposażeniu pracowników państw. Wnioskod. w sprawie podwyższenia zasiłku rodzinom szereg., w sprawie rozbierania uszkodz. fortów, zapobieżeniu bezrobociu. Wicepr. Stow. Rob. Chrześc. w Nowym Dworze, sekr. rady nadz. Centr. Chrz. Stow. Spożywczych, wicepr. Chrz. Zw. Zaw. Rob. Rolnych i sekr. okręg. (Warszawa — podmiejska).
______________________________________________________________________________________________

- Nar. Chrz. Stron. Pracy: Narodowo-Chrześcijańskie Stronnictwo Pracy.

- Chrz. Narod. Klubu Rob.: Chrześcijańsko-Narodowy Klub Robotniczy.

- szereg.: szeregowców.

- Nar. Chrz. Stron. Pracy: Narodowo-Chrześcijańskie Stronnictwo Pracy – prawicowa partia polityczna działająca w II RP.

- Sejm ustaw. (Ustawodawczy): Pierwszy parlament niepodległej Polski, którego głównym zadaniem było uchwalenie konstytucji (stąd nazwa).

- Chrz. Zw. Zaw. Rob. Rolnych: Chrześcijańskie Związki Zawodowe Robotników Rolnych. W tamtym czasie związki zawodowe często miały profil wyznaniowy lub ideowy.

- Stow. Spożywczych: Stowarzyszenia (spółdzielnie) spożywców. Był to dynamicznie rozwijający się ruch spółdzielczy, mający na celu zapewnienie robotnikom tańszej żywności.

- Ślusarz: W 1922 roku był to zawód cieszący się dużym poważaniem wśród klasy robotniczej, często wiążący się z pracą w przemyśle zbrojeniowym lub kolejowym.

- Komp. inżynierska 3 dywizji finlandzkiej: Jednostka armii carskiej (rosyjskiej). Wielu Polaków z zaboru rosyjskiego służyło w takich jednostkach podczas I wojny światowej.

- Wysługa lat: Dodatek do pensji za staż pracy. Jak widać z tekstu, Julian Łabęda był jednym z pionierów walki o to świadczenie dla pracowników państwowych.

- Wyposażenie pracowników: Dzisiaj powiedzielibyśmy „wynagrodzenie” lub „uposażenie”.

- Zam. w Nowym Dworze, p. Warszawa: „p. Warszawa” oznacza powiat warszawski.

- Wnioskod.: Wnioskodawca – osoba zgłaszająca projekt ustawy lub interpelację na forum Sejmu.

- Wzmianka o „rozbieraniu uszkodzonych fortów” odnosi się do Twierdzy Modlin i okolicznych fortyfikacji (Nowy Dwór leży tuż obok). Po wojnie zniszczone obiekty stanowiły problem, ale ich rozbiórka dawała cenne materiały budowlane i miejsca pracy dla lokalnej ludności, o co zabiegał poseł.

Jak p. poseł Łabęda agitował przeciwko świętowaniu 1 maja.

W dniu 30 kwietnia r. b. robotnicy drzewni tartaku Westrych S-ka Akc. w Nowym - Dworze zebrali się w sali zw. chadeckiego dla omówienia poprawy swego bytu, gdyż do obecnej chwili otrzymują po 600 mk. dniówki i pracują dzień w dzień po 5 godzin nadliczbowych, za które otrzymują zwykłe wynagrodzenie, bez żadnej nadwyżki procentowej.

Zjawił się tam również chadecki poseł, Łabęda i zaznaczył, że będzie interwenjował w tej sprawie pod warunkiem, jeżeli w dniu 1 maja robotnicy będą pracować.

Stronnicy chadeków uczynili, jak żądał p. poseł Łabęda, ale bardzo wątpimy, czy p. Łabęda cośkolwiek pomoże robotnikom. P. Łabęda zawdzięcza swój mandat robotnikom, a służy jedynie interesom miejscowej kołtunerji i celom wyzysku, przytem umie wyjednywać u władz fabrycznych wyrzucanie na bruk robotników pod różnymi pozorami!

A jak ogół robotników zachował się wobec „obietnic” p. Łabędy, świadczy wspaniała manifestacja pierwszomajowa w Nowym Dworze.

Robotnik nowodworski.

Jak władze wojskowe opiekują się robotnikami

W czasie obecnym wzmaga się z każdym dniem coraz większa drożyzna. Odczuwa ją cała rzesza ludzi pracujących, a szczególniej robotnicy pracujący w zakładach wojskowych na terenie dowództwa okręgu korpusu warszawskiego.

Ministerjum spraw wojskowych przewidując to co obecnie przeżywamy, jeszcze w maju 1920 roku wydało rozkaz Nr 81 P. W., który pozwalał na automatyczne zmiany płacy (podwyższenie lub zniżenie) w zależności od wzrostu lub spadku cen na artykuły pierwszej potrzeby.

Robotnicy pracujący w zakładach wojskowych przyjęli ten rozkaz przychylnie, sądząc iż to będzie najsprawiedliwszy sposób rozwiązania sprawy podwyższania im płacy, lecz niestety jak się obecnie okazuje, to się zupełnie zawiedli. Cena artykułów pierwszej potrzeby wzrastała bardzo znacznie, jak to widać w porównaniu z okolicy Modlina, gdyż kosztował:

Chleba funt w listopadzie 55 mk, w marcu 70 mk, w kwietniu 75 mk, w maju 90 mk.

Mąki funt w listopadzie 60 mk, w marcu 75 mk, w kwietniu 77,50 mk, w maju 95 mk.

Mięsa funt w listopadzie 200 mk, w marcu 250 mk, w kwietniu 360 mk, w maju 400 mk.

Słoniny funt w listopadzie 360 mk, w marcu 360, w kwietniu 440 mk, w maju 500 mk.

Ziemniaków korzec w listopadzie 4.000 mk, w marcu 5.000 mk, w kwietniu 7.000 mk, w maju 7.500 mk.

Mydła funt w listopadzie 170 mk, w marcu 230 mk, w kwietniu 230 mk, w maju 250 mk.

Tymczasem robotnicy od listopada r. z. żadnej podwyżki nie otrzymali. A jak z powyższej tabeli wynika drożyzna od listopada r. z. wzrosła następująco: w marcu o 45 proc., w kwietniu 64 proc., w maju 82 proc., czyli że płace robotników powinny być podwyższone w tym samym stosunku.

Niepodwyższenie płacy robotnikom wywołuje wśród nich zupełnie słuszne niezadowolenie i rozgoryczenie i doprowadziło do tego, że robotnicy zebrani w dniu 6 maja r. b. o liczbie przeszło 700 osób postanowili zwrócić się do Sejmu, ministerjum spraw wojskowych oraz do wszystkich kierowników zakładów w Modlinie, z petycją, aby do 20 maja r. b. wypłacono należny dodatek drożyźniany, w przeciwnym bowiem razie, poprostu z braku fizycznych sił pracować dalej nie będą w stanie.

Znając bardzo dobrze patrjotyczne uczucia naszych braci robotników z Modlina przypuszczamy iż do strajku nie dojdzie, lecz z całą stanowczością podkreślamy, iż takie postępowanie z robotnikami, może doprowadzić do wyników zupełnie niepożądanych, a przeto skarb państwa może więcej ponieść szkody, aniżeli wynoszą te podwyżki, które się robotnikom w myśl powyżej wspomnianego rozkazu słusznie należą.

Dlatego też zwracamy uwagę na to odpowiednim władzom, a w szczególności zwracamy się do pana ministra spraw wojskowych ażeby wejrzał w nędzę w jakiej obecnie znajdują się robotnicy pracujący w podległych mu zakładach, tak jak swoim wpływem poprawił byt oficerom, tak też prosimy ażeby pan minister swoim wpływem wyratował robotników zakładów wojskowych przed śmiercią głodową.

Poseł I. Łabęda.
Warszawa, 19.V 1922 r.
_______________________________________________________________________________________________

- Funt (nowopolski): W tamtym okresie w Polsce 1 funt odpowiadał zazwyczaj 0,405 kg.

- Korzec: Była to jednostka objętości dla produktów sypkich (głównie zboża i ziemniaków). Jeden korzec warszawski to ok. 128 litrów. W przypadku ziemniaków masa jednego korca wynosiła zazwyczaj od 70 do 90 kg, zależnie od odmiany i ułożenia.

PROBLEMATYCZNA BOCZNICA

Kiedy powstawały tartaki nad Narwią o kolei w Nowym Dworze jeszcze nie było mowy. W momencie gdy ją budowano, tory od rzeki dzieliła spora odległość. Właścicielom nadrzecznych przedsiębiorstw nie było to na rękę. Kolej dawała nadzieję na większe zarobki.

Całkiem możliwe, że prośby o utworzenie bocznicy kolejowej wędrowały z Nowego Dworu do odpowiednich władz już w czasie, gdy miasto leżało jeszcze w zaborze rosyjskim. Wiadomo, że budowa niosłaby za sobą pewne problemy. Otóż grunty, na których miała powstać należały nie tylko do kolei i właścicieli zainteresowanych nią zakładów, ale również do miasta i do okolicznych rolników. Problem "upadł" w momencie wybuchu I wojny. W 1915 r. nasze tereny znalazły się pod okupacją niemiecką, a nowa władza, bez oglądania się na właścicieli poszczególnych gruntów, zarządziła rozpoczęcie budowy.

Prawie dwukilometrowa bocznica kolejowa została oddana do użytku we wrześniu 1916 r. Funkcjonowała spokojnie do momentu odzyskania przez Polskę niepodległości, może nawet nieco dłużej. Jednak przed 1922 r. rolnicy "zwrócili się do ministerium kolei żelaznych z żądaniem rozebrania bocznicy z ich gruntów, na co dyrekcja warszawska wyraziła zgodę i tylko odwołanie się wówczas ze strony petentów do ministerium wstrzymało wykonanie tej decyzji". Odwołującymi się petentami byli wówczas nie tylko właściciele przedwojennych przedsiębiorstw, ale także nowa spółka Zakłady Przemysłowo Budowlane "Westrich", w skład której wchodziły tartak, stolarnia i elektrownia. Na decyzję o odwołaniu rozbiórki wpływał fakt, że wszystkie nadrzeczne przedsiębiorstwa zatrudniały łącznie około 300 osób. W sytuacji, gdy w Nowym Dworze mieszkało około 8 000 osób wydawać by się mogło, że to niewiele, pamiętajmy jednak, że większość z zatrudnionych robotników miała na utrzymaniu rodziny, a te były zazwyczaj liczne. Przy zamknięciu tych przedsiębiorstw lub redukcji zatrudnienia realnie możliwość utrzymania traciło nie 300, ale około 1 000 - 2 000 osób.

Rolnicy oczywiście odwołali się od wspomnianej decyzji i zaczęły się negocjacje. Do polubownej zgody nie doszło, ponieważ jak pisano: włościanie "postawili absurdalne warunki". Nie wiemy, czym one były, być może propozycją poprowadzenia linii kolejki inną, dłuższą trasą lub co bardzo prawdopodobne, rolnicy zażądali opłat za korzystanie z ich terenów albo odszkodowania za ziemię w takich kwotach, które były nie do przyjęcia. Zdesperowani przedsiębiorcy zwrócili się do ministerstwa kolei z propozycją wykupu ziemi pod bocznicą. Teoretycznie teren miał być wykupiony przez instytucję państwową, co ułatwiłoby negocjacje z rolnikami. Praktycznie pieniądze na zakup gruntów mieli wyłożyć nowodworscy przedsiębiorcy, po czym przekazać nowo nabyty teren na własność Państwa. Zobowiązanie nowodworzan zostało potwierdzone notarialnie. Propozycję poparły władze miasta i wszystkie funkcjonujące w Nowym Dworze związki zawodowe.

Zdawać by się mogło, że znaleziono rozwiązanie problemu: rolnicy otrzymują zapłatę za ziemię, Skarb Państwa nie wydaje ani grosza, a zyskuje nowe tereny, przedsiębiorcy mają potrzebną im linię kolejową, a robotnicy stałą pracę. Nic bardziej mylnego. 20.06.1922 r. ministerstwo podjęło decyzję, że ruch na bocznicy zostaje wstrzymany, a tory idą do rozbiórki. Ponieważ nikt z miejscowych nie podjął się wyżej wymienionych prac, a związki zawodowe pilnowały, by nie było łamistrajków, sprowadzono robotników z Warszawy. Nie demontowano torów na całej ich długości, a jedynie sporne odcinki, leżące na terenach protestujących rolników, co i tak uniemożliwiło korzystanie z tej linii.

Nie wiemy, jak rozwiązano ten konflikt. Bocznica kolejowa wiodąca nad Narew istniała i była wykorzystywana przez cały okres międzywojenny, nawet dziś widać gdzieniegdzie jej ślady. Nie oznacza to, że jej przebieg pokrywał się z tym, który powstał w 1916 r. Być może rolnicy wymusili przesunięcie torów, być może otrzymali takie odszkodowania, że wycofali swoje zastrzeżenia, być może ktoś w ministerstwie "poszedł po rozum do głowy" i ostatecznie przyjął propozycję nowodworskich przedsiębiorców, a może zadziałał koronny argument - łapówka.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

 

1916

1924

1934

1957

Z endecją związane było Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji. Zarząd okręgowy tej partii został zorganizowany w Nowym Dworze, działaczem był poseł Julian Łabęda, który pojawiał się na wiecach organizowanych na terenie powiatu warszawskiego przez działaczy endecji.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Jest takie polskie przysłowie "kowal zawinił, Cygana powiesili". Latem 1922 r. znalazło ono swoje potwierdzenie w pociągu jadącym z Warszawy przez Mławę do Gdańska.

Pociąg ze stolicy wyruszył o czasie, pani Ada K., pasażerka pierwszej klasy zajęła swoje miejsce i do Nowego Dworu dotarła bez przeszkód. Podczas postoju w naszym mieście do przedziału wszedł konduktor i poinformował pasażerów o tym, że w pociągu zauważył podejrzane osoby.

Jak twierdzą znawcy, w pierwszych latach po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nasz kraj przypominał nieco dziki zachód. Sporo było niezarejestrowanej broni i różnego rodzaju przestępstwa były wręcz codziennością, napady na pociągi również.

Jadący zostali poinformowani o zagrożeniu, ale konduktor chyba nic innego nie zrobił, bowiem krótko po jego wyjściu okazało się, że ostrzeżenia nie były bezpodstawne. Pomiędzy Nowym Dworem a Nasielskiem do przedziału "wpadło dwóch drabów z rewolwerami w ręku". Sterroryzowali pasażerów i zabrali im pieniądze. Pani Ada straciła dodatkowo biżuterię i okazałą walizę. Napastnicy wyskoczyli w biegu i zniknęli. Zdesperowana pani K. natychmiast pociągnęła za hamulec bezpieczeństwa.

Zdawać by się mogło, że pasażerowie i obsługa pociągu przeszukają najbliższą okolicę lub zawiadomią policję. Nic takiego się nie stało. Nie wiemy, czy rabusie zostali odnalezieni i ujęci. Wiadomo natomiast, że ukarana została Ada K. Zdziwiona sprawczyni zatrzymania pociągu usłyszała od konduktora reprymendę, gdyż: "Pociąg wolno zatrzymać tylko wówczas, o ile bandyta znajduje się w pociągu". Spisano też protokół, w którym została oskarżona o bezpodstawne użycie hamulca bezpieczeństwa. Pani Ada zakończyła podróż bez pieniędzy, biżuterii, bagażu i z mandatem do zapłacenia.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Niezwykła zbrodnia.

— W dniu wczorajszym, w godzinach porannych przy ulicy Mickiewicza w Nowym Dworze jeden z mieszkańców tamtejszych, przechodząc przez podwórko, usłyszał w ustępie płacz dziecka. Natychmiast poszedł w kierunku, skąd płacz dochodził i w dole ustępowym, na zmarzniętym kale znalazł dziecko płci męskiej mające około pięć tygodni. Matka zapewne żywcem wyrzuciła dziecko do ustępu, skąd własny płacz je wyratował od niechybnej śmierci. Dzieckiem zajęła się Marja Śliwińska, zamieszkała w Nowym Dworze i wzięła je na wychowanie. Policja wszczęła energiczne kroki, celem odszukania zbrodniczej matki.

OLBRZYMIA KRADZIEŻ W HADZE WYKRYTA POD WARSZAWĄ.

Dyrektor policji holenderskiej w Hadze, przysłał przed dwoma tygodniami do policji okręgu I warszawskiego pismo, celem ścigania małżonków Matiuszkin, którzy okradli w Hadze, przy ul. Bezuidenhout 451, artystę malarza rosyjskiego, Leonida Sołoguba.

Z notatek pozostawionych przez Matiuszkinów wynikało, że Matiuszkinowa pochodzi rodem z Nowego Dworu, pod Warszawą, z czego należało przypuszczać, iż odwiedzi swych krewnych w Nowym Dworze. Tam też poszukiwał Matiuszkinów od kilku dni komendant policji Nowego Dworu st. przod. Kiedrzyński. I oto para ta została onegdaj przytrzymana przez Kiedrzyńskiego. Podczas rewizji znaleziono u Niny Matiuszkinowej 100 guldenów holenderskich i kwit przesyłki pocztowej wysłanej z Hagi na imię Antoniny Kowalik w Nowym Dworze. W przesyłce znajdują się skradzione przez Matiuszkinów portcygar złoty z orłem carskim, ofiara dworu carskiego dla artysty Sołoguba i medaljon z brylantami i innemi drogiemi kamieniami. Oprócz wspomnianych przedmiotów Leonid Matiuszkin i żona jego Nina skradli gotówkę w sumie 950.— guldenów. Przesyłka nie została jeszcze odebrana z poczty głównej w Warszawie i obecnie wstrzymano jej wydanie i oddano do dyspozycji prokuratora.

Podczas badania Matiuszkinowa zeznała, że Sołogub przyjął ją w Hadze do siebie na kucharkę, zaś męża jej na lokaja. Podczas służby Sołogub umówił się rzekomo z Matiuszkinową, by wspólnie z nim wyjechała do Ameryki, męża zaś swego otruła, na co otrzymała nawet podobno buteleczkę jakiejś trucizny. W ostatnim dniu przed wyjazdem do Ameryki, nie mogąc zgodzić się na propozycję Sołoguba zabrała 950 guldenów oraz wyżej wspomniane przedmioty i zbiegli do Niemiec, skąd przez Berlin przyjechali do Warszawy w dniu 6 b. m. i ukryli się u matki Matiuszkinowej, Antoniny Kowalik, w Nowym Dworze, gdzie zostali w dniu onegdajszym aresztowani. Matiuszkinowie są obywatelami ukraińskiemi i nie mają prawa pobytu w Polsce.

W dniu wczorajszym sprowadzeni zostali do dalszego dochodzenia do komendy policji powiatu warszawskiego, poczem przekazani zostaną prokuratorowi i prawdopodobnie, po przeprowadzeniu korespondencji dyplomatycznej zostaną przesłani do Hagi.
_____________________________________________________________________________________________________

ARESZTOWANIA ZA KRADZIEŻE I OSZUSTWA.

Na doniesienie policyi holenderskiej w Hadze policya w Nowym Dworze pod Warszawą aresztowała Leonida Matuszkina i jego żonę Ninę. Małżeństwo to było zajęte u malarza rosyjskiego, Leonida Sołoguba, zamieszkałego w Hadze. Matiuszkinowa zeznała, że Sołogub rzekomo namawiał ją, by z nim wyjechała do Ameryki, męża zaś swego otruła, na co otrzymała nawet truciznę. W ostatnim dniu przed wyjazdem do Ameryki Matiuszkinowa skradła malarzowi 950 guldenów i inne złote przedmioty.

Przy rewizyi znaleziono przy nich 100 guldenów holenderskich, medalion z brylantami, porte-cigarre złoty z orłem carskim, (ofiara dworu carskiego dla artysty) i inne drobiazgi. Oboje po kradzieży wyjechali do matki Matiuszkinowej, zamieszkałej w Nowym Dworze. Matiuszkinowie są obywatelami ukraińskimi i nie mają prawa pobytu w Polsce. Zostaną oni odesłani do Hagi.
_____________________________________________________________________________________________________

Leonid Romanowicz Sołogub (1884–1956) był rosyjskim malarzem i architektem. Po rewolucji październikowej wyemigrował na Zachód, mieszkając m.in. właśnie w Hadze. Artykuł potwierdza jego wysoki status – posiadanie służby (lokaj, kucharka) oraz drogocennych pamiątek po dworze carskim.

Linia obrony Matiuszkinów. Zwróć uwagę na zeznania Niny Matiuszkinowej. Twierdzi ona, że Sołogub namawiał ją do morderstwa męża i wspólnej ucieczki do Ameryki. Może to być klasyczna linia obrony. Oskarżenie ofiary o niemoralne propozycje lub spisek miało na celu postawienie kradzieży w świetle "ucieczki przed prześladowcą" lub desperackiego aktu samoobrony. Trudno uwierzyć, by malarz dawał kucharce truciznę w buteleczce, a potem ona "zmieniła zdanie" i po prostu go okradła.



- Onegdaj / W dniu onegdajszym: Dawniej oznaczało to "przedwczoraj". Dziś słowo to często mylnie używane jest jako określenie na "dawne czasy".

- Portcygar / Porte-cigarre: Dzisiejsza papierośnica. W tekście mowa o niezwykle cennym przedmiocie – złotym, zdobionym carskim orłem, co sugeruje, że był to prezent od samej rodziny carskiej (Romanowów).

- Gulden holenderski: Waluta Holandii (obowiązująca do czasu wprowadzenia Euro). Suma 950 guldenów w 1922 roku była kwotą znaczną, pozwalającą na luksusowe życie przez dłuższy czas.

- Rewizja: Dzisiejsze przeszukanie.

- St. przod. (Starszy przodownik): Ówczesny stopień w Policji Państwowej, odpowiednik dzisiejszego starszego aspiranta lub sierżanta sztabowego.

- B. m. (Bieżącego miesiąca): Skrót stosowany w dawnej prasie i urzędach.

- Obywatele ukraińscy: W 1922 roku status ten był skomplikowany (tuż po wojnie polsko-bolszewickiej i traktacie ryskim). Fakt, że "nie mają prawa pobytu", sugeruje, że byli uchodźcami lub imigrantami zarobkowymi bez uregulowanego statusu.