Fakty nowodworskie - maj 2014 r.

 

"WYSTRZAŁOWY" BURMISTRZ

W czerwcu 1901 r. po raz kolejny sprawdziło się twierdzenie, że Nowy Dwór nie ma szczęścia do swoich burmistrzów. Przypominamy, że w porównaniu z innymi miastami zarobki włodarza miasta były niewielkie, a pracy miał więcej niż w innych miejscowościach. Skutek był taki, że władze "skazywały" na pracę w Nowym Dworze osoby, które czymś się naraziły. Były to zazwyczaj wykroczenia finansowe lub łamanie przepisów prawa administracyjnego. To, czego dokonał w naszym mieście burmistrz Pluszcz przekroczyło wszelkie granice.

Pod koniec czerwca 1901 r. w prasie warszawskiej pojawiła się niewielka notatka: "W Nowym Dworze dnia 23-go b.m. jeden z mieszkańców pod wpływem rozdrażnienia dał dwa strzały z rewolweru do własnej żony, lecz chybił. Śledztwo w sprawie tej wdrożono".

Gdyby chodziło o kogoś innego, to informacje o całym zajściu ograniczyłyby się do tej dwuzdaniowej wypowiedzi. Jednak w tym wypadku atakującym był nie kto inny, jak burmistrz nowodworski T. Pluszcz. Nic dziwnego, że tematem zainteresowano się szerzej. Co prawda między wypowiedziami poszczególnych gazet są niewielkie różnice, ale da się z nich odtworzyć wydarzenia, jakie rozegrały się wówczas w naszym mieście.

Otóż 23 lub 24 czerwca około godziny 18.00 mocno wzburzony pan Pluszcz wrócił do domu. Prawdopodobnie doszło do awantury, chociaż później twierdzono, że żona burmistrza wyszła z domu, gdy tylko zauważyła, w jakim stanie znajduje się jej małżonek. Pluszczowa doszła do wniosku, że potrzebny jest ktoś, kto uspokoi jej męża. Nie wiemy, czy celowo, czy przypadkiem zwróciła się o to z prośbą do Ernesta Bundsztejna [Bundszejta]. Był to człowiek cieszący się dużym zaufaniem w mieście, członek rady Ochotniczej Straży Ogniowej i komisji podatku mieszkaniowego, właściciel domu na dzisiejszej ulicy Bohaterów Modlina. Z racji swoich funkcji często bywał w magistracie i bez wątpienia dobrze znał burmistrza. Najprawdopodobniej wiedział to, co było oczywiste dla wszystkich, którzy załatwiali cokolwiek w urzędzie. Pluszcz był wybuchowy i nie grzeszył ogładą towarzyską. Zdawać by się mogło, że negocjator osiągnął swoje zamierzenia, bo włodarz Nowego Dworu zaczął się powoli uspokajać. W tym miejscu relacje nieco się różnią. Wiadomo, że Bundsztejn wyszedł i według jednych przekazał burmistrzowej, że mąż prosi ją o powrót do mieszkania. Według innych, po wyjściu mediatora Pluszczowa sama wróciła do domu. Skutek tego czynu był wstrząsający. Na widok żony burmistrz wyjął z kieszeni rewolwer i strzelił w jej kierunku. Na szczęście chybił. Kobieta wybiegła z mieszkania, ale mąż pobiegł za nią i na schodach strzelił powtórnie. Ponownie nie trafił. Po raz trzeci Pluszcz strzelił na podwórku. Tym razem był znacznie bliżej, ale kobiecie udało się odepchnąć broń i skutek wystrzału był taki, jak w poprzednich przypadkach. Na odgłos kanonady na podwórko przybiegli wspomniany wyżej pan Bundsztajn oraz stróż magistratu Stepanienko. We dwóch zdołali obezwładnić burmistrza i zabrać mu rewolwer. W bębenku tkwiły jeszcze cztery kule. Pluszcz został aresztowany. W śledztwie zeznał, że strzelał do żony z zazdrości. W ten sposób pan Pluszcz wpisał się w grono włodarzy Nowego Dworu, którzy stanęli poza prawem.

Nie wiemy, czy został skazany, nie wiemy nawet, czy stanął przed sądem. Pluszcz musiał posiadać jakieś zakulisowe poparcie, świadczył o tym wyrok wydany dwa lata po opisanych wyżej wydarzeniach. Została wówczas zakończona sprawa tocząca się od 1900 r., w której Pluszcz oskarżył jednego z mieszkańców Nowego Dworu o obrazę urzędnika. Nie wiadomo, czy podczas tego procesu oskarżający był obecny na sali sądowej, czy w tym czasie odsiadywał wyrok za usiłowanie zabójstwa żony. W sprawozdaniach z rozprawy pojawia się jego nazwisko, ale tylko w odniesieniu do opisu sytuacji, w której petent miał obrazić burmistrza. Mimo tego, iż przyczyną zajścia ewidentnie było zachowanie tego ostatniego, to petent poniósł karę. Być może podczas rozprawy o usiłowanie zabójstwa żony, o ile do takiej doszło, również zadziałała jakaś nieznana nam protekcja i niedoszły zabójca pozostał bezkarny.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Nowodworska gościnność

Dla każdego etnografa i historyka polskiego książki Zygmunta Glogera stanowią bezcenne źródło informacji. Człowiek ten w drugiej połowie XIX i na początku XX w. odbywał podróże etnograficzne i archeologiczne po ziemiach Polski i Litwy. To co przeżył i zaobserwował skwapliwie zapisywał. Zbiory zgromadzone przez Glogera po jego śmierci w znacznym stopniu zasiliły warszawskie muzea.

Tak się złożyło, że nasz etnograf w poszukiwaniu tematów pisarskich dwukrotnie zdecydował się na podróż badawczą polskimi rzekami. Podczas obu wypraw trafił również do Nowego Dworu.

W 1903 r. tak opisywał swoje wrażenia z tego miejsca: "W wędrówkach moich zdarzyło mi się nieraz błądzić w lasach, w górach i zimą w nocy na polach bezdrzewnych, ale po raz pierwszy miałem dziś doświadczyć błądzenia na Wiśle. Co prawda, Wisła tu szeroka i zasiana mnóstwem ławic piaszczystych i mielizn, a w noc ciemną rozpoznać niepodobna kędy główne jej koryto, a gdzie woda tylko na kilka cali głęboka. Co chwila więc wjeżdżamy to na jakieś łachy i odnogi, to na piasek z wodą po kostki. Widząc w oddali światełka, podążamy w ich kierunku, sądząc, że należą do flisów, gotujących wieczerzę na tratwach lub berlinkach.

Płynęliśmy długo ku tym światłom, i w końcu przekonaliśmy się, że pochodziły z wiosek oddalonych od brzegu Wisły i znikały wreszcie, zasłonięte drzewami. Najgorzej zaś było, gdyśmy tak się zaszyli pomiędzy ławice mielizn, że w żadną stronę nie można było płynąć i należało szukać drogi, brodząc boso po wodzie, która w nocy miała wszędzie pozór czarnych głębin i topielisk niebezpiecznych.

Nareszcie ujrzeliśmy światełko w oknach domku, gdzie powinna była znajdować się przystań statków parowych pod Nowym Dworem. Była to istotnie przystań, w której zamierzaliśmy przenocować, składająca się z budynku postawionego na szerokim, pływającym gubarze uwiązanym przy brzegu. Gdyśmy zbliżyli się na kilkanaście kroków do tej przystani, światełko w jej oknach zgasło.

Zastawszy drzwi zamknięte, poczęliśmy kołatać, prosić o otworzenie, bębnić w szyby, nawet potrosze grozić, ale bez skutku pożądanego.

Wewnątrz zatarasowano się rozmyślnie i nie dawano najmniejszego znaku życia. Postanowiliśmy tedy przenocować na pokładzie przystani pod gołym niebem tj. na pomoście garbaru. Jakoż niebawem pod dwojgiem drzwi z dwoma oknami domku legło jakby wziąwszy go w oblężenie cztery wyciągnięte postacie podróżnych z tłómoczkami pod głową. Towarzysze moi szemrali na twardość desek i zimny wiatr od Wisły. Rzeczywiście nie można było inaczej powiedzieć o tych deskach tylko że były bardzo twarde i że wiatr północny przejmował nas do kości.

Gdy towarzysze moi znużeni całodzienną wędrówką i wiosłowaniem zaczęli nareszcie chrapać, usłyszałem wewnątrz domu ciche szepty i ostrożne badanie oblężenia. Ze wszystkiego było widać, że przybycie nasze w noc tak ciemną i domaganie się otworzenia drzwi uważano za niebezpieczne, że zaryglowano się jak przed napadem opryszków, obawiając się w nocy włamania z naszej strony. Dopiero gdy świt dzienny pozwolił przypatrzeć się bliżej podróżnym, obawy mieszkańców przystani ustąpiły i rozjaśnione ich twarze ukazały się w drzwiach. Zrobiłem wówczas wymówkę, że nie wpuszczono nas do izdebki, ale jakiś wąsaty, dobrej tuszy, o jasnych włosach i niebieskich oczach typowy mazur, wychylając się z głębi mieszkania, odrzekł mi: Niech się panowie nie dziwują tej ostrożności i wybaczą. Często źli ludzie włóczą się tu po nocach i obdzierają. A oto ja handlując świnkami jadę dziś na jarmark do Wyszogrodu i wiozę parę setek rubli w trzosie.

Tu pokazał mam staroświecki pas skórzany pod kapotą, szeroki jak dłoń a będący zarazem rodzajem sakwy na pieniądze.

Połączenie się Narwi z Wisłą nadawało od najdawniejszych czasów miejscowości tej ważne znaczenie, ale nie nadawało się ono topograficznie do zbudowania tu grodu czyli warowni, która wymagała stromej góry, otoczonej wąwozem. Wiatr cichy wiał, był poranek i pogoda gdyśmy pożegnawszy o wschodzie słońca twarde deski przystani pod Nowym Dworem, przypłynęli w godzinę później pod Zakroczym."

Jak widać nowodworski nocleg nie był najprzyjemniejszy, może właśnie dlatego pan Gloger nie zajrzał do miasta i nie pozostawił jego opisu. Może też się spieszył, a może miał kiepskich przewoźników skoro przepłynięcie tych kilkunastu kilometrów z prądem Wisły zajęło im aż godzinę.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

1905. Nowodworska Fabryka Fajansu i Porcelany.

W 1884 roku Mołczanow jest zmuszony do ogłoszenia niewypłacalności gdyż dotychczasowe wydatki ponoszone na produkcję przekraczały uzyskiwane wpływy. Fabryka znika z wykazu firm Królestwa Polskiego do roku 1888. Produkcja w fabryce zostaje wznowiona przez Mołczanowa w roku 1889. Wówczas przy zatrudnieniu 40 osób wyprodukowano wyroby za kwotę 15000 rubli. Charakterystyczną cechą talerzy i pater z tego okresu była dekoracja plastyczna reliefowa i kolorowe szkliwo.
W roku 1880 dyrektorem technicznym produkcji w fabryce został Abram J. Winogradow, który prawdopodobnie kupił ją w dniu 1 kwietnia 1900 roku jednak z powodów formalno-prawnych (ograniczenia w posiadaniu fabryk przez obywateli Rosji pochodzenia żydowskiego) musiał ją wydzierżawić dotychczasowemu właścicielowi Mołczanowowi. Sytuacja ta trwała do roku 1905, kiedy to w księgach adresowych jako właściciel zaczyna występować Abram Winogradow.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Już w 1903 roku w Nowym Dworze istniały dwie żydowskie organizacje socjalistyczne - Bund *[Algemejner Jidiszer Arbeter Bund in Lite, Pojln un Rusland, pol. Powszechny Żydowski Związek Robotniczy na Litwie, w Polsce i Rosji] i syjonistyczno-socjalistyczna, które (jak się później okaże) ideologicznie ze sobą walczyły, w praktyce jednak w wielu przypadkach współdziałały.

Szybkość, z jaką robotnicy Nowego Dworu przyłączyli się do Bundu, pokazała, że grunt był dojrzały do założenia takiej organizacji. W krótkim czasie Bund rozrósł się, zajmując prominentną pozycję w mieście. Niektórzy szefowie (mistrzowie zatrudniający wielu robotników) i niektórzy liderzy społeczności żydowskiej okazali swoją wrogość i walczyli z Bundem, ale robotnicy i biedni identyfikowali się z Bundem, widzieli w nim siłę, która będzie walczyć z niesprawiedliwością i gromadzili się wokół niego.

Podczas Pesach *[żydowskie święto, marzec-kwiecień] w 1903 r., gdy usłyszeliśmy wieści o pogromach w Kiszyniowie i pierwszych próbach samoobrony Żydów, wzrosła presja na zbudowanie zorganizowanej siły. W krótkim czasie cała młodzież klasy robotniczej miasta przyłączyła się do nielegalnego ruchu.

Na początku programy były głównie edukacyjne. Ludzie zbierali się w grupach, spacerując drogami po obu stronach miasta, Warszawską i Zakroczymską; na polskim targu *[plac Solny]; a latem na polach na obrzeżach miasta lub w sadach owocowych. Dyskutowali i analizowali książki w języku jidysz, które wypożyczyli z księgarni Shimshen Note Srebrenika i Borech Ajnbindera.

Książki i broszury o podstawowych naukach przyrodniczych - takich jak deszcz, grzmoty i błyskawice - wzbudziły największe zainteresowanie. Popularne były również książki o problemach społecznych, które odzwierciedlały konflikt między bogatymi i biednymi, silnymi i słabymi. Jeśli chodzi o literaturę jidysz, zaczęliśmy od Isaaca Dinesona, a następnie przeszliśmy do Mendele Mojcher Sforim, Peretza, Avrahama Reisina, Gomberga i Asha. Książki te, wraz z książkami propagandowymi, czasopismami i broszurami, były źródłami, z których czerpaliśmy naszą świadomość i uczyliśmy się rozumieć naszą własną sytuację i życie wokół nas, aby walczyć o lepszą przyszłość.

Że cały ten wysiłek nie poszedł na marne, pokazało się w przededniu Paschy w 1904 r., kiedy wybuchł pierwszy strajk w Nowym Dworze. Strajkowało kilkaset kobiet, głównie hafciarki i pakowaczki bielizny, które pracowały dla warszawskich producentów i kupców bielizny. Strajk trwał około dziesięciu dni. Wywalczyły one swoje żądanie niewielkiej podwyżki płac. Większość strajkujących stanowiły młode dziewczyny w wieku 14-15 lat, które wykazały się niezwykłą solidarnością i wielką odwagą.

Miasto miało kilka dużych przedsiębiorstw przemysłowych - fabrykę porcelany, fabrykę krochmalu, wojskowy warsztat mechaniczny do produkcji elementów mostów, łodzi i innych artykułów morskich, tartak, magazyn żywności nad Wisłą *[spichlerz] itp. Z wyjątkiem magazynu żywności (Magazyn Bankowy), w którym około czterdziestu Żydów pracowało jako tragarze, wszystkie te przedsiębiorstwa były obsługiwane przez setki polskich robotników, a nasze wysiłki, aby wciągnąć ich do ruchu, nie powiodły się. Była to grupa zacofana i nie mieliśmy żadnych polskojęzycznych intelektualistów. Jedyni gimnazjaliści i studenci uniwersytetu studiowali w Płońsku lub Warszawie i byli ideologicznie bardzo od nas oddaleni, zajęci tylko swoimi własnymi interesami. Ledwo udało nam się zgromadzić grupę Polaków, którzy uważali się za związanych z Polską Partią Socjalistyczną. Współpracowali z nami, ale nie mieli żadnego wpływu na masy polskich robotników.

Więcej sukcesów odnieśliśmy w innym obszarze. Udało nam się nawiązać kontakt z grupą żołnierzy i oficerów, którzy brali udział w pracy rewolucyjnej w garnizonie Twierdzy Modlin (NowoGeorgiewsk). Nawiązaliśmy kontakt za pośrednictwem studenta żydowskiego, członka syjonistycznych socjalistów, który poprzez wielopartyjną koalicję w regionie warszawskim prowadził agitację w wojsku. Od czasu do czasu przyjeżdżał do Nowego Dworu, przywożąc "literaturę", a czasem dostarczyć osobiście. W większości przypadków to my byliśmy tymi, którzy je rozprowadzali, podczas spotkań w tajnych lokalizacjach lub pod pretekstem dostarczania paczek bezpośrednio do posterunków wojskowych.

Oczywiście, było to bardzo niebezpieczne, ale zawsze byli ludzie gotowi podjąć ryzyko, którzy wykonywali zadanie. Praca z wojskiem była jedną ze sfer, w której współpracowali ludzie z różnych grup politycznych. Tutaj chcę zwrócić uwagę na kilka osób, które wyróżniły się w tej pracy: Chave Waga, Chanele Lipszic, Elijohu (brat Dovida Parizera), Simche Waga i obaj bracia Malech. Najlepszym miejscem do tajnego spotkania z naszym kontaktem wojskowym byli Gotlibowie (Dovid Malazh).

Wyniki naszej pracy stały się widoczne później, gdy doszło do eksplozji w twierdzy, w domu pułkownika. Wydarzenie to zakończyło się tragicznie aresztowaniem kilku oficerów i żołnierzy z garnizonu Modlin, którzy zostali wysłani na roboty przymusowe na Syberię.

Pod koniec 1904 i na początku 1905 roku nasza organizacja była na czele życia komunalnego w Nowym Dworze. W tym czasie dawna "złota młodzież", która wraz ze snobistyczną klasą średnią i policją próbowała terroryzować ruch młodzieży, nie miała już żadnych wpływów i zadowalała się trwaniem w spokoju. Zwracali się do nas nawet wtedy, gdy twardziele niepokoili spokojnych obywateli, albo gdy dochodziło do kradzieży lub napadu. Wystarczyło, że nasza organizacja dała znać, a przestępstwo zostało rozstrzygnięte na korzyść ofiary.

We wszystkich innych sprawach społecznych decydujące słowo miała nasza organizacja. Nasza pozycja stała się jeszcze silniejsza po styczniu 1905 r., kiedy w wyniku prowokacji carskiej w Pałacu Zimowym w Petersburgu fala działań rewolucyjnych wybuchła jak lawa w całym tym ogromnym kraju.

1 maja 1905 roku Nowy Dwór po raz pierwszy zobaczył czerwoną flagę na ulicach. Robotnicy tego dnia opuścili swoje miejsca pracy, przechadzali się w świątecznych ubraniach i rano zbierali się na polach na obrzeżach miasta. Po południu zebrali się na głównej ulicy, niedaleko ratusza. W ciągu kilku minut podniesiono czerwoną flagę, wykrzykiwano hasła i zanim policja i wojsko zorientowały się, co się dzieje, tłum się rozproszył. Później, w nocy, policja przeszukała domy, ale nikogo nie aresztowano. Ta krótkotrwała demonstracja jeszcze bardziej wzmocniła autorytet ruchu.

W połowie lata 1905 roku wydarzyło się coś, co wstrząsnęło całym miastem. W środku nocy policja chodziła od drzwi do drzwi z listą nazwisk i aresztowała 13 towarzyszy. Wśród nich był mój brat Motl, Mojsze Bakman, krawiec wojskowy, Jankl Alszenko, Zenek, polski robotnik, i Jisroelka, pracownik zakładu mięsnego. Policja musiała otrzymać listę od grupy szefów, rzeźników, przeciwko którym trwał zacięty strajk.

Nasi przeciwnicy, pracodawcy, musieli myśleć, że aresztowania zniszczą naszą organizację, ale zdali sobie sprawę ze swojego błędu, gdy następnego dnia po aresztowaniach robotnicy miasta zebrali się przed oknami więzienia, z których słychać było więźniów śpiewających rewolucyjne pieśni. Policja szybko ruszyła wysłać aresztowanych pod silną strażą do Modlina. Stamtąd zostali przewiezieni do więzienia Mokotowskiego w Warszawie, gdzie przetrzymywano ich przez trzy miesiące. Zwolniono ich dopiero jesienią, po 17 października.

Nawet ten ciężki cios nie mógł osłabić naszej aktywności. Przeciwnie, walki stały się bardziej zaciekłe i rozpoczęliśmy akcję, aby zmusić rzeźników i przywódców społeczności do podjęcia próby uwolnienia aresztowanych. W tej akcji otrzymaliśmy pomoc od towarzyszy z Warszawy i Pragi, którzy grozili pobiciem właścicieli rzeźników. Jedną z ich ofiar był Benjomin Jungrits, który został pobity w głowę kijami.

Podobne akcje przeprowadziliśmy w tym czasie przeciwko upartym przywódcom w okolicznych miastach, Płońsku, Nasielsku itd. Kontynuowaliśmy tak agresywne kampanie przez całe lato i jesień 1905 roku.

Skorzystaliśmy z Manifestu z 17 października [wydanego przez cara Mikołaja II w odpowiedzi na rewolucję z 1905 r., przyznającego pewne swobody obywatelskie], organizując szereg zgromadzeń w samym mieście. Jedno z takich zgromadzeń, w "trzeciej wiorście [około jednego kilometra]" na obrzeżach miasta, w którym uczestniczyło 500 osób, zostało otoczone przez uzbrojonych żołnierzy, którzy rozbili spotkanie. Jako powód podali, że cywilom nie wolno gromadzić się w miejscu wojskowym. Oficerowie odprowadzili nas z powrotem do miasta, co jeszcze bardziej podniosło nasz prestiż w oczach ludności, a także tych u władzy.

Przeprowadziliśmy również akcję zbierania pieniędzy i żywności dla strajkujących robotników w Warszawie. W tym celu współpracowałem z Simche Wagą. Przywieźliśmy ponad 2000 rubli i dwa duże samochody ciężarowe z żywnością dla robotników w Warszawie.

* Pinkas Nowy Dwor, Memorial book of Nowy-Dwor, 1965.

W XVIII w. po Nowym Dworze nie jeździły jeszcze samochody, co nie znaczy, że nie ginęły środki komunikacji i jakoś tak się złożyło, że "za kierownicą" zawsze siedzieli mężczyźni. Około 10 lat po odzyskaniu przez Nowy Dwór praw miejskich, jesienią 1791 r. poszukiwano niejakiego Fryderyka. Fotografia wówczas nie istniała, więc na liście gończym pojawił się dokładny opis poszukiwanego. Fryderyk miał lat około 18; twarz okrągłą; niezbyt długie, kasztanowate włosy; średni wzrost i krzywe nogi. Młodzieniec podejrzany był o kradzież konia. Na wszelki wypadek podano również opis "zaginionego". Koń był gniady, ośmioletni z "pełnym wyposażeniem". Oprócz zwierzęcia zginęły bowiem czaprak granatowy, uzda z czarnego rzemienia, rząd srebrny złożony z 40 elementów. Dla posługujących się nowocześniejszą "karoserią" przypominamy, że rząd ; koński był to komplet przyborów potrzebnych do jazdy wierzchem. Potencjalny koniokrad nie poprzestał na uprowadzeniu zwierzęcia, zaginęło także "wiele innych rzeczy srebrnych, zegarek, ostrogi, suknie i bielizna". Ograbiony właściciel wyznaczył znaczną kwotę 100 zł dla osoby, która zatrzyma złodzieja. Wysoka nagroda wskazuje na zamożność poszkodowanego, a wynikała prawdopodobnie z silnego wzburzenia. Podejrzany Fryderyk należał bowiem do jego służby.

Podobnie jak współcześnie, przed wiekami policji zdarzało się niekiedy odzyskać skradzione "fanty". W 1800 r. nowodworska policja dumnie ogłaszała, że na komisariacie odebrać można odzyskane od złodzieja dwie młode klacze "jedna kara, druga skarogniada". Informacja zamieszczona w prasie miała doprowadzić do odnalezienia właściciela koni. Nadzieja była chyba na wyrost, bo w tamtych czasach nie można było mówić o powszechnym dostępie do gazet. Ciekawe ponadto, jak właściciel mógł udowodnić, że te właśnie konie do niego należą. Dumna wypowiedź nowodworskiej policji również była nieco przesadzona, bo konie odzyskano, ale złodziej uciekł.

Na konie nie każdy mógł sobie pozwolić, szczególnie w tak małej miejscowości jaką był Nowy Dwór. Do niewielkiego grona osób względnie zamożnych należał tutejszy proboszcz. Dzień po Bożym Narodzeniu, w nocy z soboty na niedzielę 1807 r. ze stajni przy nowodworskiej plebanii wyprowadzono parę koni "jednego gniado-srokatego, drugiego kasztanowatego". Ukradziono sześcioletnie mierzyny, a więc konie robocze lub do zaprzęgu. W tym wypadku możemy przypuszczać, że właścicielem był ksiądz Stanisław Nadolski, nasz pierwszy proboszcz. Oczywiście i tym razem gwarantowano nagrodę i zwrot kosztów. Ksiądz Nadolski wyraźnie nie miał szczęścia do koni. Ponownie w nocy, tym razem jednak w październiku 1812 r. ktoś ukręcił kłódkę i wyprowadził ze stajni kolejne dwie mierzyny. Tym razem szpakowate, czteroletnie, konia i klacz.

Od końca XVIII w. Nowy Dwór był coraz bardziej wielokulturowy i wielonarodowy. W mieście i okolicy stacjonowały wojska rosyjskie. W połowie XIX w. zniknęła młoda klaczka należąca do kapitana Woronowa z 1 Batalionu Saperów. Co prawda kapitan mieszkał w Pomiechowie, ale ostatnia informacja mówiła, że konia widziano biegnącego przez Nowy Dwór za jakimś powozem.

Jak zawsze w przypadku zgłoszenia kradzieży pojazdu, policja od czasu do czasu może odnotować sukces. Zimą 1843 r. ujęto dwóch podejrzanych. Wolf Goldberg, czterdziestoośmioletni wyrobnik z Nowego Dworu i o dwadzieścia lat młodszy Szlama Jakubowicz Prawda z gminy Targówek oskarżani byli o kradzież pary koni z bryczką i "zaprzęgą z chomont krakowskich złożoną". Przestępstwa dokonać mieli w Nowym Dworze nocą z 6 na 7 lutego. Ujęto ich dość szybko. Sukces? Nie do końca, gdyż obu podejrzanym udało się uciec. Goldberg zbiegł z aresztu w Nowym Dworze, Prawda podczas transportu do sądu na Pradze. Na początku marca wystawiono za nimi listy gończe, ale czy poszukiwania zbiegów były skuteczne, nie wiemy.

W 1897 r. w mieście działała końska mafia. Na początku roku "koniokradzi uprowadzili" konie Joela Rabinowicza i Wulfa Rajchmana. W ten sposób pierwszy stracił 50, a drugi 60 rubli. Ponadto Wulfowi Kupersztejnowi ukradziono sanki o wartości 15 rubli. W tym samym czasie w Jabłonnie skradziono konia wartego 50 rubli, należącego do Jana Hofmana. We wszystkich wypadkach złodzieje nie pozostawili właścicielom nawet uprzęży. Doniesienia prasowe zawierały jedno słowo świadczące o nagminności procederu: "w Nowym Dworze zaczęli znowu grasować koniokradzi".

Nasze miasto nie było przypadkiem odosobnionym, właściciel "silników na napęd owsiany" nie mógł czuć się bezpieczny w żadnym miejscu. 5.09.1905 r. Josek Goldberg z Nowego Dworu pojechał własnym wozem na zakupy do Warszawy. Wiedząc, że sprawunki nieco potrwają zostawił zaprzęg na strzeżonym podwórzu domu nr 13 przy ulicy Solec. Jakież było jego zdziwienie, gdy po powrocie znalazł wóz pozbawiony napędu. Podczas nieobecności właściciela, nieznany osobnik wyprzągł i wyprowadził konie oznajmiając pilnującemu podwórka szwajcarowi, że idzie je wykąpać. Czy uczynnego "łaziebnego" złapano, niestety nie wiadomo.

Po wojnie liczba kradzieży koni sukcesywnie malała, wprost proporcjonalnie do ich ilości w mieście.

W 1948 r. zarejestrowane zostały jedynie 24 tego typu "pojazdy". Po jednym koniu posiadali: Wincenty Królikowski, Franciszek Ziemak, Nikodem Sokołowski, Władysław Przybysz, Jan Szarow, Antoni Wiśniewski, Walerian Szewczyk, Ignacy Jeszke, Józef Nowicki, Jan Tobolczyk, Łukasz Dąbrowski, Stanisław Bianke, Bolesław Wasilewski, Ryszard Kurzyński, Stanisław Jakubowski, Edward Sobierański, Stanisław Trembecki i Tymoteusz Składanek. Po dwa: Zarząd Miejski Nowy Dwór, Walenty Lisiecki i Stanisław Kaszyński. Generalnie były to "dostawczaki", rzadziej "taksówki". Obecnie, w XXI w. możemy powiedzieć, że problem kradzieży koni został w mieście Nowym Dworze definitywnie rozwiązany.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

SDKPiL w Nowym Dworze

Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy założona została pod koniec XIX w. Od początku swego istnienia postulowała obalenie caratu i wprowadzenie ustroju socjalistycznego. Aby osiągnąć te zamierzenia głoszono konieczność doprowadzenia do rewolucji socjalnej dokonanej przez klasę robotników. Swoje hasła SDKPiL kierowało głównie do robotników uważając, że chłopi są zbyt konserwatywni. Nie interesowała ich walka o niepodległość państwa, wystarczała autonomia w ramach demokratycznej republiki Rosji. Dość mocno dali znać o sobie podczas rewolucji 1905-07 r., inicjowała wówczas i organizowała strajki, wiece i manifestacje, tworzyła klasowe związki zawodowe.

W czerwcu 1905 r. w Nowym Dworze doszło do rozruchów w fabryce żelatyny, czy inicjatorami wystąpień robotników byli członkowie SDKPiL nie wiadomo. Na pewno natomiast na przełomie 1906 i 1907 r. istniała w Nowym Dworze lokalna organizacja tej partii. Zwoływała nawet własne konferencje i tworzyła organizacje terenowe. 9 X 1906 r. w mieście odbyła się konferencja partyjna. Ustalono na niej, że czołowe czasopismo partii "Czerwony Sztandar" jest pisane zbyt trudnym językiem i to nie tylko dla odbiorców wiejskich, ale również dla robotników fabrycznych w miastach. Praktycznie najbardziej zrozumiałe były takie informacje jak ta, w której jeden z partyjnych, politycznych więźniów Twierdzy Modlin skarżył się na fatalne warunki panujące w celi i wodę lejącą się po ścianach. Domagano się by partia opracowała i wydawała pismo przeznaczone specjalnie dla robotników wiejskich.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Na początku XX w. nie trzeba było jechać na Dziki Zachód, by być świadkiem scen znanych nam z westernów. Szczególnie wtedy, gdy podlegająca rosyjskim władzom policja zamiast pospolitymi przestępstwami zajmowała się pacyfikowaniem wieców, śledzeniem ruchów politycznych i narodowowyzwoleńczych. Wystarczył wówczas statek, rzeka, kilka rewolwerów i talie kart, a scenariusz filmowy układał się sam.

Na trasie z Warszawy do Płocka notorycznie uprawiano hazard. Wielokrotnie zdarzało się, że osoba wsiadająca na pokład z większą ilością gotówki schodziła na ląd bez grosza przy duszy. Naiwnych nie brakowało, a na wspomnianej trasie urzędowała stała grupa szulerów. Ówczesna prasa podawała konkretne przypadki oszustw, zamieszczała ostrzeżenia. Nie pomagało. Policja nie reagowała, bo albo poszkodowani nie zgłaszali oszustwa, albo nic nie można było udowodnić, bo winnych nie złapano na gorącym uczynku. Zastraszana przez oszustów obsługa statków nie wtrącała się. Działo się tak do momentu, gdy ofiary lub ich mściciele nie wzięli spraw w swoje ręce.

6.04.1906 r. w Warszawie na pokład statku "Wawel", oprócz zwykłych pasażerów wsiadła dziewięcioosobowa grupa osiemnasto i dziewiętnastolatków. Szulerzy, jak zwykle w czasie drogi zaproponowali grę i wciągnęli w nią kilkoro naiwnych. Gdy statek minął Jabłonnę, oszuści zdążyli już zagarnąć pieniądze niektórych ze współgraczy. W tym momencie grupa młodzieży zwróciła się do pasażerów z nakazem opuszczenia pokładu. Podróżni, ujrzawszy w ich rękach rewolwery, ukryli się w kajutach. Szulerzy zostali otoczeni. Zażądano od nich zwrotu pieniędzy. Mimo groźby użycia broni oszuści zachowywali się wyzywająco i odmówili oddania tego, co jak twierdzili stanowiło dług honorowy. Zresztą oni również posiadali broń. Może sądzili, że młodzież blefuje. Tym razem pomylili się. Doszło do wymiany strzałów. Sternik kierujący "Wawelem" twierdził później, że słyszał ich ponad 150.

Były ofiary. Trzech szulerów zginęło na miejscu, dwóch było ciężko rannych. Zraniono również jednego z napastników. Ofiary przeszukano, a pieniądze które przy nich znaleziono oddano oszukanym pasażerom. Sterroryzowana i przerażona załoga "Wawelu" otrzymała polecenie kontynuowania rejsu. Ciała zabitych wyrzucono za burtę. Prąd wody wepchnął je pod koła napędowe statku. Przed Nowym Dworem "mściciele" zażądali nieplanowego postoju w pustej okolicy i spokojnie opuścili statek. Zabrali przy tym swojego rannego kolegę. Gdy "Wawel" dopłynął do naszej przystani, pasażerowie i załoga postąpili jak typowi świadkowie, którzy nie chcą być zamieszani w jakąś aferę. Rannego szulera pozostawiono na pomoście, a statek odpłynął w dalszą drogę. Adolfa Kozłowskiego odwieziono do Nowego Dworu. Z miasta ciężko rannego szulera zabrała żandarmeria. Ostatecznie trafił do szpitala więziennego, ale siedem postrzałów w piersi i brzuch nie wróżyło pomyślnego końca kuracji. Policja podjęła śledztwo, lecz chyba czyniła to bez większego przekonania. Naczelnik powiatu skierował jej do pomocy straż ziemską i policję rzeczną. 8 kwietnia wyłowiono z Wisły dwa ciała. I właściwie na tym się skończyło. Napastnicy rozpłynęli się we mgle, nikogo nie aresztowano. Argumentowano, że przypadek powyższy był typowym dziełem samosądu zniecierpliwionych brakiem ochrony obywateli.

Strzelaninę pod Nowym Dworem opisała prasa niepochlebnie wyrażając się o wszystkich uczestnikach wydarzenia. O dziwo, jedyną grupą, która głośno oprotestowała dziennikarskie opinie byli... szulerzy. Uważali, że ich koledzy zginęli podczas pracy. Twierdzili, że Józef Rusin pseudo Szczupak (lat 23), Antoni Dzięciołowski (lat 32), Wacław Krasnodębski (lat 38), Zygmunt Zaremba - Felczerek (lat 23) i Adolf Kozłowski zwany Kociołkiem (lat 36) utrzymywali z gry w karty i lub kości nie tylko siebie, ale również swoje rodziny. Gra stanowiła ich codzienne zajęcie, a zważywszy, iż w jednym roku odbywało się ponad 5 000 rejsów pasażerskich, byli to ludzie nadzwyczaj zapracowani.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Przed stu laty w Nowym Dworze czyli pożar monstrum

Na początku XX w. Nowy Dwór opisywany był, jako ruchliwe, ale brudne i błotniste miasto, zamieszkałe przeważnie przez Żydów. Ze względu na potrzeby pobliskiej Twierdzy była tu wielka liczba drobnych sklepów i szynków. W 1907 r. materialne ślady wielkiej powodzi i pożaru z przed 19 lat powoli zacierały się, na wypalonych miejscach pobudowano nowe domy.

Spokojne życie mieszkańców przerwał pożar, który tak jak ten w 1888 r. wybuchł w dzielnicy Piaski. Rozpoczął się 17 października 1907 r. około godziny 13 w domu Mendlaka (Mendlika) nad rzeką, a że zabudowania były drewniane rozszerzył się gwałtownie. Gdy uruchomiono miejscową straż ochotniczą i zaczęto walkę z żywiołem, okazało się że ogień pojawił się także w innych miejscach położonych nad Narwią. Przyczyną rozszerzania się klęski był prawdopodobnie silny wiatr i gęsta zabudowa jednak jak zawsze w podobnych sytuacjach podejrzewano celowe podpalenia. Około 17 dwie dzielnice leżały w gruzach, a płomienie sięgały śródmieścia.

Do gaszenia ognia w kilku punktach jednocześnie miejscowe siły nie wystarczały, wezwano pomoc z Modlina, z fabryki krochmalu i z dworca kolejowego, zatelegrafowano też do Warszawy. Depesza urzędowa podkreślała gwałtowność pożogi i prosiła o nadesłanie pomocy. Półtorej godziny później trzy w pełni wyposażone oddziały straży ogniowej z Nowego Światu zostały wysłane koleją do Nowego Dworu. Straże z najbliższych okolic nadciągnęły szybko i rozpoczęły energiczny ratunek, warszawska zdążyła przybyć dopiero o godz. 20 gdy większość zarzewi udało się opanować. Późny jej przyjazd sprawiło powolne uruchomianie nadzwyczajnego pociągu, na który czekano blisko 2 godziny. Pożar udało się zlokalizować dopiero około 23. Pomimo późnej godziny w Nowym Dworze wciąż było jasno, blask bił od resztek pogorzeli.

Było wiadomo, że pogorzelisko będzie się tliło jeszcze przez parę dni.

Spaliło się około 120 posesji, w sumie prawie 400 budynków tj. 3/4 zabudowy miasta. Ofiarą pożogi padła jego najbogatsza, środkowa część gdzie obok domów mieszkalnych znajdowało się wiele składów towarowych, sklepów i warsztatów. Straty oceniono na milion rubli. Spaliła się leżąca w tej części miasta synagoga wraz z łaźnią rytualną. Ocalały inne budynki użyteczności publicznej to jest oba kościoły, magistrat i poczta. Wypaliły się zupełnie lub częściowo ulice: Zakroczymska, Warszawska, Sukienna, Rynek (obecnie skwar biskupa Dobrogosta), dzielnica Piaski. Na miejscu domów sterczał las zadymionych kominów. Prawie wszystkie domy były drewniane, spłonęły doszczętnie. Ocalało jedynie kilka murowanych budynków w okolicach kościoła katolickiego.

Bez dachu nad głową pozostało około 1.500 rodzin. Gwałtowność pożogi spowodowała, że również z dobytku ofiar pozostało niewiele lub zgoła nic. Nędzne resztki mienia pogorzelców zgromadzono nad Narwią i na placu przed kościołem. Kilku tysiącom ludzi zagroził głód. Zamożni dotąd kupcy i właściciele domów stracili od razu wszystko i zostali w jednej chwili nędzarzami. Popłoch i pamięć o poprzedniej klęsce pożogi, sprawiły, że nie zabierano ze sobą nic. Uciekano przed ogniem szerzącym się w wąskich uliczkach, ciasno zabudowanych drewnianymi domkami. Ważniejsze było zachowanie życia niż majątku. Z góry było wiadomo, że ubezpieczenie nie zwróci strat nawet w 25 %. Spaliło się także kilka koni, mnóstwo drobiu itp. inwentarza żywego. Co gorsza w płomieniach, mimo że pożar wybuchł w ciągu dnia, zginęła para staruszków, Mosiek i Rojza Langlebenowie, ich zwęglone zwłoki znaleziono pod zgliszczami. Na szczęście większość mieszkańców zdołała uciec.

Skutki pożaru w 1907 r.

Omawiając skutki pożaru, ksiądz proboszcz Jan Makowski i zastępca burmistrza pan Krupski twierdzili: "Liczyliśmy 7.000 mieszkańców, a z tych w tej chwili przynajmniej 5.000 pozostało bez dachu, mienia, a przede wszystkim chleba." Doktor Karbowski potwierdzał: "Przeszło 5.000 pogorzelców, wśród których przynajmniej 90% Żydów, jest bez żadnych środków, w tym, co ma na sobie, jak rozbitki. Żaden pogrom, żadna klęska nie równa się z tym nieszczęściem, jakie nawiedziło nasz Nowy Dwór."

Przypominamy, że Nowy Dwór spłonął w połowie października, o tej porze roku noce są już zimne i często pada. Wiadomo było, że nawet przy największych staraniach zniszczonych domów nie odbuduje się przed zimą. Tym bardziej, że brakowało na to pieniędzy. Aby pomóc ofiarom natychmiast powołano do istnienia komitet, w którego skład weszli ksiądz Makowski, pastor Ernst, rabin Neufeldt, burmistrz Krupski, obywatele Kossowski, Bitner, Einstein, Goldstein, Mekryk. Komitet miał zbierać wszystkie napływające do miasta ofiary. Potrzebna była odzież, żywność, pieniądze a przede wszystkim przynajmniej prowizoryczny dach nad głową.

Na polu poza spalonym miastem wojsko rozbiło nadesłane z Twierdzy namioty. Miał to być dach nad głową dla części pogorzelców. Jedynie dla części, bo nawet w magazynach wojskowych nie starczyło namiotów dla tak wielkiej liczby dotkniętych nieszczęściem ludzi. Setki nadal obozowały pod gołym niebem, kostniejąc z zimna. Garstkę umieszczono w nielicznych ocalałych domach, gdzie w ciasnych izdebkach gnieździło się po kilka i więcej rodzin. Wydawać by się mogło, że przynajmniej ta gromadka ma pewien komfort, ale za dach nad głową płacili pobytem w warunkach sanitarnych nie do zniesienia. Z powodu natłoku panował tu nieopisany zaduch, istniała groźba wybuchu epidemii.

Poważny problem stanowiło wyżywienie pogorzelców. Jak wyglądało rozdawnictwo żywności uświadamiają nam ówczesne opisy. "Przed piętrowym domem magistratu ciśnie się tłum nędzarzy w oczekiwaniu rozdawnictwa chleba. Przed ratusz zajeżdża wóz z chlebem, strzeżony przez strażników i miejscowych obywateli. Do wozu rzuca się tłum zgłodniały, i z trudnością dla utrzymania równego podziału chleb wjeżdża w podwórko za ratuszem, gdzie bramę szczelnie zamykają. Jest tu ksiądz Makowski i p. Krupski, doktor Maksymilian Karbowski, p. Józef Bitner przemysłowiec miejscowy i p. Goldman, któremu pomaga kilka panien przy podziale między pogorzelców niezbyt obfitej prowizji. Ta garstka osób stara się najsprawiedliwiej obdzielić owych kilka tysięcy pogorzelców, a prowiantów, niestety, posiada: jeden wóz chleba, kilka połci słoniny, kilkanaście funtów herbaty, kilka worków kaszy i oto prawie wszystko." Ilość żywności zależała od zebranych sum pieniędzy i od tego, co nadesłali sąsiedzi.

Wielkość nieszczęścia, które dotknęło Nowy Dwór wzbudziła odruch współczucia u wielu osób. O pomoc apelowała prasa, arcybiskup warszawski rozesłał odezwę okolicznościową do wszystkich kościołów diecezji z prośbą o zbiórki na pogorzelców. Datki, jakie wpływały na potrzebujących z Nowego Dworu były różnej wysokości od kilku kopiejek do kilkuset rubli. Wpłacały je osoby biedne, oddając część własnych oszczędności i osoby bardzo bogate, dzieci i dorośli, ludzie z kraju i zza granicy. Pieniądze zbierali między sobą pracownicy różnych firm i członkowie rozmaitych organizacji. W gazetach pojawiały się anonsy takie jak ten: "Będąc do głębi wzruszona niedolą pogorzelców Nowego Dworu, pospieszam w miarę skromnych środków, choć z tą drobną pomocą nieszczęśliwym i przeznaczam 10% od targu w mojej kawiarni począwszy od 21 do 23 bm. włącznie. Suszyńska właścicielka "Cafe Mignon" Marszałkowska 141." Zapraszano na wieczory literackie, wieczornice i bale, z których dochód miał być przekazany pogorzelcom. Do takich ogłoszeń podchodzono bardzo ostrożnie, sprawdzano, czy nie kryje się za nimi chęć nieuczciwego zarobku. Odczuł to na swojej skórze Marian Jung organizator 2 zabaw w parku praskim na rzecz ofiar pożaru. Początkowe oskarżenia rozwiało dopiero przedstawienie upoważnienia od komitetu pomocy dla pogorzelców i obecność jego przedstawiciela Józefa Bytnera, który miał sprawować kontrolę nad kasą.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Pożar Nowego Dworu w październiku 1907 r. był tak wstrząsającym wydarzeniem, że praktycznie nie było większej gazety, która nie zamieściłaby notatki na ten temat. Można wręcz powiedzieć, że prasa prześcigała się w opisach dramatyzmu sytuacji. Co za tym idzie, jest to najlepiej znane wydarzenie, które miało w przeszłości miejsce w naszym mieście. Właściwie większość opisów jest podobna, ale czasami pada jakiś fakt, który zadziwia, a niekiedy wręcz wprawia w osłupienie.

17 października paliło się prawie całe miasto. Podróżny jadący od strony Płońska pisał: "spostrzegamy olbrzymią chmurę dymu, zalegającą pół horyzontu... w Zakroczymiu spotykamy się ze złowrogą wieścią, iż cały Nowy Dwór w płomieniach. Straszny widok przedstawia się z Modlina. Całe morze płomieni, jakby żywe piekło gorejące po drugiej stronie Narwi". Anonimowy korespondent Nowej Gazety jest o tyle wyjątkowy, że wszyscy inni przytaczają obserwacje czynione od strony Warszawy, czyli są to ludzie, którzy ruszyli do Nowego Dworu na wieść o katastrofie. Tym razem mamy przypadkowego świadka. Na stacji kolejowej w Modlinie nasz podróżny wsiada do pociągu i rusza w dalszą drogę. W tym miejscu możemy się zdziwić, bo przejeżdża przez płonące miasto. Wiadomo, że tego dnia płonęły m.in. Piaski, czyli dzielnica położona przy torach kolejowych, jednak pociągi kursowały normalnie.

Dziennikarz zatrzymał się na chwilę na nowodworskiej stacji. To miejsce było bezpieczne, bo położone dość daleko od szalejącej pożogi. Tu nasz podróżny dowiaduje się więcej. Spotyka jednego z najzamożniejszych nowodworzan, będącego w tym momencie jedną z największych ofiar finansowych pożaru. Pan Mundlak stracił bowiem około 40 000 rubli. Już wie, że spłonęły trzy nowe, należące do niego domy. Strata jest tym większa, że właściciel nie zdążył ich ubezpieczyć. To nie wszystko. Spłonęły także należące do Mundlaka zbiorniki na ropę naftową. Na szczęście paliwo zdołano z nich w porę wypompować, dzięki czemu nie doszło do kolejnego nieszczęścia - wybuchu. Na stacji są też inni poszkodowani. Panuje rozpacz i strach, bo nie wszystkie rodziny są w komplecie. Część pogorzelców wsiada do pociągu i rusza w kierunku Jabłonny, czyli obecnej stacji Legionowo Przystanek. W pociągu szaleją plotki dotyczące przyczyny katastrofy - domniemanego podpalenia przez nieznaną wariatkę.

Relacja anonimowego podróżnego stawia przed nami jedną zagadkę. Możemy spytać: Dlaczego w sytuacji katastrofalnego pożaru pociągi kursowały normalnie? Przecież ogień mógł być dla nich zagrożeniem. Blokowały też tory, którymi mogła docierać do miasta pomoc. Odpowiedź na to pytanie jest kuriozalna. Powodem swobodnego kursowania w tym dniu pociągów była biurokracja.

Przypomnijmy krótko, co się wydarzyło. Około 13.30 zauważono ogień na Piaskach. Gęsta drewniana zabudowa spowodowała, że w krótkim czasie płonęły zabudowania Herszfanga, Śliwińskiego, Bermana, Filara i kilka innych. Wiatr rozwiewał iskry i w krótkim czasie pojawiło się drugie ognisko pożaru. Tym razem paliło się na Warszawskiej, po chwili zgłoszono kolejne punkty, w których pokazał się ogień. Nie można było prowadzić jednolitej akcji gaśniczej, bo paliło się w wielu miejscach i to oddalonych od siebie. W akcji gaszenia żywiołu brała udział miejscowa straż ochotnicza pod kierunkiem naczelnika Wyrzykowskiego oraz straże z Twierdzy, z fabryki krochmalu i nowodworskiej stacji kolejowej. Jednak liczba miejsc, w których jednocześnie pojawiał się ogień była zbyt duża, by udało się tymi siłami go opanować. Trzeba było wezwać pomoc.

Dzięki telegrafowi informacja o pożarze i prośba o pomoc dotarły do Warszawy bardzo szybko. Kapitan Aleksandrowicz, który pełnił w tym dniu dyżur pożarniczy dość szybko uzyskał od oberpolicmajstra zgodę na wyjazd straży. Wystarczyło załatwić przejazd oddziału do Nowego Dworu. I tu pojawiła się biurokracja. Kapitan był odsyłany od jednego urzędnika kolejowego do drugiego. Po jakimś czasie Aleksandrowicz otrzymał zgodę na uruchomienie pociągu nadzwyczajnego. Inżynier Krüger zapewnił, że pociąg będzie w ciągu kwadransa. I był, tyle że po pół godzinie. Pomoc jednak nie ruszyła. Kolej podstawiła wagony kryte, załadowano konie i ludzi, jednak sprzętu gaśniczego pod dach i przy wąskich drzwiach załadować się nie dało.

Po odpowiedni tabor trzeba było posłać do Jabłonny. Po dłuższym czasie pociąg stanął na stacji Warszawa Kowelska, czyli na dzisiejszym Dworcu Gdańskim. Oddział trzeci pod kierunkiem brandmajstrów [komendantów] Isajenki i Jolskiego sprawnie załadował konie i tabor, strażacy wsiedli do wagonów, wszystko pod czujnym okiem naczelnika Warszawskiej Straży Ogniowej pułkownika Anatola Sudrawskiego. Pociąg ruszył.

Przypominamy, że był to pociąg specjalny, jechał do pożaru, więc na logikę powinien mieć pierwszeństwo. Wiemy już jednak, że pociągi pasażerskie kursowały w tym dniu normalnie i tuż przed składem wiozącym strażaków ruszył z dworca pociąg osobowy. Jechał normalnie, czyli maksymalnie do 50 km/h. Zatrzymywał się na każdej stacji po kilka minut, a za nim zatrzymywał się "pędzący" do pożaru skład z ekipą ratunkową. Tak było przez całą drogę do Nowego Dworu. Przyczyną takiego stanu był brak papierka. Naczelnik kolei wydał polecenie przez telefon, nie było telegraficznej, czyli pisemnej decyzji, by pociąg specjalny otrzymał jakieś przywileje. Nie było tzw. podkładki, dokumentu, na który można się było powołać. W konsekwencji na kolejnych stacjach nikt nie chciał wziąć bezpośredniej odpowiedzialności za spóźnienie pociągu pasażerskiego. Za takie spóźnienie można było odpowiedzieć finansowo, a nawet stracić pracę.

Efekt pożaru był taki: "spłonęły: Piaski (obie strony, około 30 domów, w tem bóżnica i łaźnia z mykwą). Zakroczymska (obie strony, około 20 domów), Warszawska (obie strony, około 18 domów), Rynek (pięć domów), Targowisko świńskie (6 domów), Sukienna (10 domów). Razem około 100 domów, nie licząc oficyn i zabudowań gospodarczych". Dziś nie da się określić na ile mniejsze byłyby straty gdyby nie asekuracjonizm i brak jednego papierka.

Można powiedzieć, że klęska była podwójna, bo powtórzyła się historia z 1888 r. W mieście pojawili się złodzieje. Wkrótce po opanowaniu pożaru policja ujęła kilku, ale to było mało. W teren ruszyły więc patrole, przeprowadzające rewizje w domach mieszkańców sąsiadujących z Nowym Dworem miejscowości. Podejrzewano, czasami słusznie, że przybyli na ratunek sąsiedzi przy okazji zabrali do swoich domów "wynagrodzenie za fatygę", nie pytając oczywiście poszkodowanych nowodworzan o zgodę. "Ratownicy" przybywali do płonącego miasta wozami i łodziami, a wracali do domów, gdy ich środki transportu były pełne łupów. Szacowano, że to, co ocalało z pożaru w 75% stało się łupem złodziei.

Doliczając do tych strat te, które były skutkiem pożaru z końca września, Nowy Dwór prawie przestał istnieć. W tym wcześniejszym spłonęły "tylko" 23 domy mieszkalne i 36 innych zabudowań. Ta kilkugodzinna nocna akcja gaśnicza obyła się bez "pilnej" pomocy z Warszawy. Miasto przestało praktycznie istnieć. Większość mieszkańców straciła cały dobytek, jednak władze miejskie doceniły chęci i wkład warszawskiej straży w ratowanie tego, co pozostało. Ustalono, że dla III oddziału straży przekazana zostanie od nowodworzan gratyfikacja pieniężna. Decydentom kolei nadwiślańskiej takiej gratyfikacji raczej nie przyznano.

17.10.1907 r. Nowy Dwór prawie całkowicie został zniszczony. Olbrzymi pożar strawił 2/3 zabudowań, były ofiary w ludziach, tysiące osób straciło dobytek całego życia. Utworzony w mieście komitet mógł ocenić straty, ale sam nie był w stanie pomóc poszkodowanym. Konieczna była pomoc zewnętrzna.

Jeszcze w czasie trwania akcji gaśniczej w nowodworskim magistracie spotkali się na naradzie: proboszcz od św. Michała ksiądz Makowski, pastor ewangelicki Ernst, rabin Neufeld, ławnicy miejscy: Frankiel i Śliwiński, burmistrz Krubski, przedstawiciele dozoru bóżniczego: Fejstein, Goldstein i Meretyk, oraz przedstawiciele zamożnych nowodworzan panowie Konarski i Bytner. Grupa ta uchwaliła m.in., by wystąpić z prośbą do władz o pozwolenie na zbieranie w całym państwie darów i składek pieniężnych, przeznaczonych dla pogorzelców. Głównie chodziło o pieniądze na budowę chociażby prowizorycznych baraków i ciepłą odzież, zbliżała się przecież zima. Prawdopodobnie zezwolenie takie otrzymali.

O tragedii rozpisywała się prasa we wszystkich zaborach, dzięki czemu do miasta zaczęły dopływać dary rzeczowe i pieniądze. Na rzecz pogorzelców zbierano fundusze urządzając koncerty, bale, przedstawienia. Inicjatyw takich było sporo, ale tylko w niewielu wypadkach wiemy, kto konkretnie wystąpił dla nowodworzan.

9 listopada w gmachu warszawskiej resursy miał się odbyć wieczór literacko-artystyczny, z którego dochód przeznaczano dla naszych pogorzelców. W programie przewidywano występy literatów, deklamację i część wokalną. Własne utwory czytać mieli: Jan August Kisielewski, Zofia Rygier-Nałkowska, Jan Adolf Herz i Władysław Zalewski. Dziś większości Polaków nazwiska te nic nie mówią, przed stu laty było zupełnie inaczej.

Jan August Kisielewski - dramatopisarz, krytyk teatralny i eseista był autorem niezwykle wówczas popularnych sztuk teatralnych. Prawdopodobnie to on miał być gwiazdą tej części występów, chociaż akurat tego roku jego ostatnia sztuka była mocno krytykowana. Kolejne osoby miały za sobą niedawne debiuty literackie i pierwsze większe publikacje. Jan Adolf Herz w 1907 r. pisał artykuły prasowe i tłumaczenia, wydał też tomik poezji. Jego popularność rosła, by osiągnąć szczyt w okresie międzywojennym, gdy jeden z jego dramatów trafił na ekrany kin. Podobnie jak poprzednik -Władysław Zalewski - miał wówczas w dorobku zbiory wierszy, uznawane za bardzo dobre. Komedie zaczął wydawać nieco później. Jedyna w tym gronie kobieta, nosi najbardziej dla nas rozpoznawalne nazwisko. Zofia Nałkowska, posługująca się wtedy także nazwiskiem pierwszego męża - Rygier, kojarzy się nam ze wstrząsającymi "Medalionami", ale w 1907 r. znana była raczej jako poetka i publicystka, autorka świeżo opublikowanej powieści "Książę". Dopełnieniem części literackiej miał być występ aktora - Ludwika Fritsche.

Artysta ten, związany dotychczas głównie z teatrami krakowskimi, rozpoczął wtedy swój pierwszy sezon w Warszawie. Przyciągał publiczność nie tylko talentem, ale również elegancją i urodą, w latach późniejszych robił karierę w kinematografii. Część wokalną imprezy wypełnił śpiew Adama Ostrowskiego - solisty warszawskiej Opery. Współcześni cenili jego głęboki, ciemny bas i technikę wykonywanych utworów. Równie znana była Maria Kamińska - Latoszyńska występująca w Warszawskich Teatrach Rządowych, popularna także w innych miastach Królestwa Polskiego dzięki licznym trasom koncertowym.

Dochód uzyskany z koncertu miał trafić do Nowego Dworu. Oprócz tego przedstawiciele naszego miasta rozprowadzali wśród widzów kwiaty i programy. Ustawiono trzy stoliki, przy których zasiadły głównie panie. Podobnie jak wśród występujących, ich nazwiska mogą nam niewiele mówić, ale dla nowodworzan przełomu XIX i XX stulecia były doskonale rozpoznawalne. Stolik pierwszy zajmowały: Janowa Sobolewska, Bolesławowa Konarska, Antoniowa Krubska. Fakt, iż nie podano ich imion wynikał z tego, że wszystkie były zamężne. W takim wypadku dobre wychowanie wymagało określenia kobiety imieniem męża. Stolik drugi zajęły: Zofia Bytner, Bronisława Goldstein i Cecylia Bermanowa. Przy stoliku trzecim zasiadł jedyny w tym gronie mężczyzna Teodor Nisenshon. Towarzyszyły mu: żona, panna Jadwiga Neuman oraz pani Ch. Rosenstein. Towarzystwo było mieszane. Wśród kwestujących byli katolicy, ewangelicy i nowodworscy Żydzi. Wszyscy należeli do bardziej zamożnych mieszkańców naszego miasta.

Pani Krubska była żoną burmistrza Nowego Dworu, Bolesławowa Konarska z domu Helena Ludwika Flatt to siostra i żona nowodworskich aptekarzy. Osiemnastoletnia wówczas Zofia Teodozja Bytner była córką właściciela browaru. Pani Rosenstein to żona nowodworskiego zegarmistrza i właściciela domu. Swoje nieruchomości w mieście mieli również Goldsteinowie, Nisenshonowie i Neumanowie. W gronie kwestarzy znalazła się też rodowita warszawianka Cecylia Berman, związana z Nowym Dworem dzięki małżeństwu z Moshe Bermanem, wieloletnim dyrektorem browaru przy obecnej ul. Nałęcza.

Nieco później, bo 12 grudnia zaplanowano na rzecz naszych pogorzelców koncert symfoniczny w Łodzi. Miał się odbyć w największej ówcześnie na ziemiach polskich sali teatralnej, czyli w łódzkim Teatrze Wielkim. Wystąpiła miejscowa amatorska orkiestra symfoniczna "Harmonia", zasilona przez muzyków warszawskich. Również z Warszawy przybył Henryk Opieński - kierownik artystyczny koncertu. Gwiazdą miała być często koncertująca w Łodzi, chociaż wówczas mieszkająca w Warszawie, zdolna skrzypaczka Eugenia Argiewicz. Program rozpoczęła uwertura z opery "Don Juan" Mozarta w wykonaniu orkiestry. Następny był koncert C-mol Mendelsohna, wykonany przez skrzypaczkę z towarzyszeniem orkiestry. Argiewiczówna wykonała go znakomicie. Z mniejszymi zachwytami spotkała się natomiast piąta symfonia (C-mol) Beethovena. Nie chodziło jednak o dobór utworu, lecz o jego wykonanie. W sprawozdaniu z koncertu stwierdzono, że ta jego część była wyraźnie niewyćwiczona. Lepiej poszło z pieśniami Griega, które zabrzmiały jako następne. Po czym znowu chwalono solistkę za skrzypcowe wykonanie "Romansu" Beethovena. Tak jak rozpoczęto, tak też zakończono występy uwerturą, tym razem był to Ruy Blas Mendelsohna. Mimo ambitnego repertuaru, kierownictwa zdolnego dyrygenta i występów wychwalanej solistki przedstawienie nie dało oczekiwanych rezultatów. Nie wiemy, jaki fundusz zgromadzono, ale zapewne był niezbyt imponujący, gdyż na widowni zgromadziła się jedynie garstka słuchaczy.

Łódzkie przedstawienie było skierowane do wszystkich mieszkańców miasta, liczono, że właśnie tutaj uda się zdobyć większe fundusze. Przypomnijmy, że populacja Łodzi w pewien sposób przypomniała naszą - nowodworską, to też było miasto wielokulturowe. W składzie orkiestry "Harmonia" również byli przedstawiciele kilku narodowości. Solistka - Eugenia Argiewicz była z pochodzenia Żydówką, Henryk Opieński Polakiem. Jeśli nie na miłość do muzyki, to liczono przynajmniej na solidarność z osobami tej samej narodowości lub wyznania, ale jak widać nie wyszło.

Podobnie jak z warszawskimi występami, tak i w wypadku łódzkiego koncertu nazwiska wykonawców są dla nas prawie zupełnie anonimowe. Jednak zarówno występujący wtedy dyrygent, jak i solistka zrobili kariery. Argiewiczówna występowała nie tylko w Warszawie, ale również w Petersburgu, Wiedniu, Berlinie i Paryżu. Przed I wojną światową przeniosła się na stałe do USA, grała w orkiestrze symfonicznej w Seattle i San Francisco, założyła też własny zespół, w którym nie tylko była solistką, ale również dyrygentem. Opieński do 1926 r. robił karierę w kraju. Był utalentowanym skrzypkiem, dyrygentem opery warszawskiej i lwowskiej, kierownikiem muzycznym Teatru Polskiego, wykładowcą, dziennikarzem muzycznym, założycielem pierwszego w Polsce czasopisma muzykologicznego i pierwszej w wolnej Polsce Akademii Muzycznej. Komponował. Ponadto miał doktorat z filozofii i słynął z licznych inicjatyw społecznych. Gdy przeniósł się do Szwajcarii nadal brał udział w krajowym życiu muzycznym przyjeżdżając do Polski corocznie.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

W tamtych czasach młodzież Nowego Dworu była rewolucyjna, wojownicza w słowie i czynie. Ich działalność nie ograniczała się do Nowego Dworu, ale rozciągała się na okoliczne miasta, takie jak Zakroczym, Nasielsk, Płońsk i inne . Nowodworskie oddziały dwóch partii - Bundu i socjalistycznych syjonistów - były centralnymi organizacjami dla tego obszaru i dostarczały innym miastom mówców i organizatorów, a także broń, gdy było to konieczne.

Kiedy robotnicy z Nasielska rozpoczęli strajk, który stał się tak intensywny, że lokalna organizacja nie była w stanie poradzić sobie z nim sama, organizacje z Nowego Dworu wysłały na pomoc cały swój kontyngent aktywistów. Nowodworscy bundowcy znaleźli sposób, aby zmiękczyć upartych bossów z Nasielska i uczynić ich bardziej ustępliwymi. Kiedy wozy z Nasielska przejeżdżały przez Nowy Dwór, patrole robotnicze zatrzymywały je na szosie, kazały im zawrócić i przewrócić wozy należące do opornych bossów z Nasielska. Robili tak, dopóki bossowie nie ustąpili żądaniom robotników.

W samym Nowym Dworze również doszło do wielu strajków, które zakończyły się zwycięstwem robotników. Strajkowali szewcy, krawcy i hafciarze. Szefowie uznali, że wojna jest przegrana i że lepiej zakończyć konflikty pokojowo, niż wdawać się w rywalizację z organizacjami robotniczymi.

Choć minęło prawie pół wieku, wciąż pamiętam pewne strajki, które wyróżniały się intensywnością i uporem, i kosztowały wiele istnień. Były to "twarde orzechy" do zgryzienia, nawet dla takich utalentowani bojownicy, jak ci z Nowego Dworu. Bundowcy i syjonistyczni socjaliści nie mogli sami poradzić sobie z szefami i musieli szukać pomocy u "niekoszernych" młodych mężczyzn z Warszawy.

Jednym z takich strajków był strajk przeciwko Jisroelowi Gore, rzeźnikowi. Gdy tylko strajk się rozpoczął, strajkujący lub ich przedstawiciele nie mogli już pojawić się w Jatke Gesl [Ulicy Rzeźników]. Gore i jego synowie byli gotowi ze swoimi narzędziami rzeźniczymi, a chociaż uliczka znajdowała się w pobliżu ratusza i policji, były one dobrze strzeżone i trudno dostępne. Jeden z towarzyszy, odważny Jehiel Kronenberg, został wysłany na ulicę z kilkoma robotnikami, aby zobaczyć, co mogą tam zrobić. Nie udało im się odnieść takiego sukcesu w odniesieniu zwycięstwa nad Gorami, jak w zachowaniu prestiżu rewolucyjnych organizacji miasta, które wcześniej nie przegrały strajku.

Inni szefowie, którzy byli w konflikcie z robotnikami, wytykali im: "U nas jesteście takimi ważniakami! Dlaczego nie staniecie do walki z Jisroelem Gore?" Jehiel Kronenberg podjął wyzwanie. Kazał innym towarzyszom czekać w pobliskiej uliczce, a sam wszedł do Jatke Gesl . Kiedy Gorowie go zobaczyli, wyszli ze swojego sklepu mięsnego i okropnie go pobili. Inni towarzysze byli zbyt daleko, aby przyjść mu z pomocą. W międzyczasie doszło do zamieszania, przyjechała policja i aresztowała Kronenberga.

Rewolucjoniści z Nowego Dworu nie mogli pogodzić się z taką porażką i postanowili się zemścić. "Nie możemy pozwolić, by Gorowie uciekli". W Warszawie przygotowali bombę, którą planowali umieścić pod domem Gorów, a tymczasem ukryli ją w pobliżu Narwi, dopóki nie mogli zrealizować planu bombowego w odpowiednim momencie. W tym czasie Komitet Warszawski wysłał różnych posłańców z ostrzeżeniem do Gorów, a Komitet Wykonawczy szukał sposobów, aby dostarczyć bombę do domu Gorów. Zaczęli kopać tunel do domu, ale bomba nie mogła czekać i przypadkowo wybuchła, nie powodując żadnych szkód. Ale Gorowie zrozumieli teraz, że bomba została dla nich przygotowana i przestraszyli się. Tak więc ostatecznie strajk zakończył się zwycięstwem robotników.

Drugi trudny strajk był skierowany przeciwko Gureckim, ojcu i synom, których wszyscy się bali. Byli pewni, że "nikt nigdy nie uderzy przeciwko nam", a gdy ogłaszano strajk, terroryzowali wszystkich z nim związanych. Czekali na przywódców strajku na ulicy i bili ich. Oczywiście strajkujący odpowiedzieli tym samym i strajk trwał dalej. Zatrudnili jednak kilku łamistrajków i paradowali po mieście jako zwycięzcy.

Ich zwycięstwo wymagało działania. "Żadnych strajkujących w Nowym Dworze!" Więc czekali na strajkującego pewnej soboty, gdy odprawiał modlitwy, i dali mu to, na co strajkujący zasługiwał. Gureccy donieśli policji na całe kierownictwo Bundu, a 13 towarzyszy zostało aresztowanych i osadzonych w więzieniu.

Wśród tej trzynastki znalazł się Polak [czyli nie-Żyd] robotnik Zenek, członek Polskiej Partii Socjalistycznej, który zawsze był w żydowskich grupach robotniczych, gdzie nauczył się języka jidysz i pomagał, gdy było trzeba.

Trzynaście osób zamknięto za grubymi kratami, ale nie rozpaczali. Pełni przekonania i odwagi śpiewali swoje rewolucyjne pieśni, które rozbrzmiewały przez okna więzienne w mieście i docierały do Jatke Gesl po drugiej stronie drogi. Przywódcy miasta z pewnością przenieśliby aresztowanych do więzień w Warszawie, gdzie jako przywódcy strajku zostaliby skazani na lata więzienia. Ale warszawski komitet Bundu natychmiast interweniował, a Gureccy, pod naciskiem Bundu, przekupili lokalnego burmistrza, a zarzuty zostały złagodzone, jakby była to zwykła walka między dwiema stronami.

Wszyscy zostali zwolnieni z wyjątkiem polskiego robotnika Zenka, którego deportowano do Warszawy.

Tak to szło, od jednej walki do drugiej, z ciągłymi strajkami w Nowym Dworze i okolicznych miastach, walkami z carskimi reżimami, konfliktami z fanatycznie religijnymi rodzicami i wszystkimi postaciami religijnymi, które nas dręczyły, jeśli im się nie podporządkowaliśmy. Była to idealistyczna grupa młodych ludzi, zawsze gotowych poświęcić się dla ideałów marksizmu i socjalizmu, które miały przynieść piękniejszy i sprawiedliwszy świat.

Pod koniec 1906 i na początku 1907 roku kontrrewolucja dotknęła nasze miasto. Reakcjoniści zyskali przewagę, a prześladowania policyjne stały się jeszcze większe. Wielu towarzyszy zostało uwięzionych, a inni wyemigrowali do Anglii i Ameryki. Ruch osłabł i został niemal całkowicie unicestwiony. Nie było już giełd robotniczych, a tajne spotkania odbywały się rzadziej. Reakcjoniści i fanatycy religijni natychmiast wyczuli, w którą stronę wieje wiatr i teraz mieli szansę się zemścić. Towarzysze, którzy pozostali w mieście, byli prześladowani na każdym kroku, a nikt nie stanął w ich obronie.

Miasto stało się smutne, samotne i duszne. Na ulicach przeklinano nas: "Cycjaliści [komiczne błędne wymawianie słowa socjaliści]! Heretycy! Czy już obaliliście cara Mikołaja? Patrzcie, kto myśli, że pozbędzie się Mikołaja!" - jakby byli szczęśliwi, że młodzi ludzie, którzy ryzykowali życie w walce z carskimi pogromami, zostali zamknięci w więzieniu, a Mikołaj nadal zasiadał na tronie.

Ja również postanowiłem wyjechać, uciec z mojego ukochanego miasta. Pojechałem do Warszawy, do mojego przyjaciela Szmuela, syna Simche Sznajdera (dziś Sam Bernstein), który pracował tam od jakiegoś czasu. Nie miałem ani grosza przy sobie, więc schowałem się pod siedzeniem w pociągu. Razem było weselej i nawiązaliśmy przyjaźń, która trwa do dziś.

Na początku 1909 roku ruch zaczął się odradzać po ciężkich ciosach, jakie otrzymał od kontrrewolucji. Bund zorganizował związki zawodowe w różnych branżach. Wstąpiłem do związku krawców i zostałem wybrany do komitetu wykonawczego, a także pomagałem kierować wieloma strajkami.

* Pinkas Nowy Dwor, Memorial book of Nowy-Dwor, 1965.

Jeszcze w połowie lat 80. XIX w. ówczesny minister wojny, Piotr Wannowski, osobiście wyznaczył lokalizację stałego mostu, mającego połączyć Nowy Dwór z Kazuniem - miał stanąć kilometr na południe od zwyczajowego miejsca zaczepiania przeprawy na przedmościu. Zwieziono wówczas na miejsce budowy prawego przyczółka i dojazdów do niego kamień, ściągnięto też urządzenia pod zapuszczanie kesonów i... tak to wszystko tam zostało, czekając na lepsze czasy. Do idei budowy mostu powrócono dopiero w roku 1907, choć zmieniła się już wtedy ogólna koncepcja - zamiast lekkiej konstrukcji postanowiono wystawić cięższą, czyli żelazne kratownice łukowe, które w razie czego byłyby w stanie udźwignąć ruch pociągów. Roboty kesonowe i murowanie filarów oraz przyczółków powierzono "Braciom Rohn" [Ze względu na podobieństwo nazwy w "Kurjerze Warszawskim" z 25 lipca 1907 pojawiło się nawet sprostowanie, "iż budowy kesonów do mostu pod Modlinem podjęła się nie fabryka Rohn, Zieliński i Sp., lecz firma Stanisław i Ignacy bracia Rohnowie".], natomiast konstrukcję przęseł "K. Rudzkiemu i S-ce". W kwietniu 1909 r. pojawiły się zapowiedzi likwidacji twierdz na terenie Królestwa Polskiego, zaczęto więc obawiać się o losy budowy. Kończący już murowanie filarów "Bracia Rohn" zapewniali jednak, że prace nieprzerwanie idą do przodu, w czym wtórowała im prasa, pisząc, iż budowa "prowadzona dotychczas przez inżynieryę wojskową, nie ma być wstrzymana. Oto uznano, iż most ten jest potrzebny dla komunikacyi ogólnej i dlatego z powodu wstrzymania robót wojskowych (...) dalsze roboty mają być powierzone zarządowi komunikacyi i koszty budowy owego mostu z rachunku ministeryum wojny przeniesione będą na rachunek ministeryum komunikacyi" ["Wiadomości Maryawickie", 24 kwietnia 1909 (nr 32), s. 255-256.].

Już po oddaniu mostu do użytku, co miało miejsce na początku roku 1911, wybuchł skandal. Senatorska rewizja Neudhardta ujawniła, że zarządzający budową z ramienia wojska pułkownik Howwe [Zarządzał wówczas modlińskim portem wojennym. Po przejęciu budowy mostu przez władze cywilne przeniósł się na wileńszczyznę, gdzie został naczelnikiem tamtejszego dystansu inżynierskiego.] brał łapówki od firm budujących most - od Rohnów otrzymał 10% wartości kontraktu, od Rudzkiego zaś 3,5%. Kłopot w tym, że łapówki tego typu były tajemnicą poliszynela. Jak pisał "Kurjer Poranny" z 7 maja 1911 r.: "Według wyjaśnień dyrektora jednej z firm, wartość rzeczywista każdej roboty, każdego zamówienia, każdej dostawy zwiększana jest o prowizję, wypłacaną osobom, które o ile nie dostaną prowizji, to przyczepiają się do robót, choćby te były wykonane zupełnie sumiennie. Ponieważ to powoduje znaczne straty, więc dyrektorowie fabryk zwykle otrzymują od zarządu pełnomocnictwa na wykonywanie wydatków sekretnych w wysokości określonego procentu od zamówień. W listach, zabranych w sprawie pułkownika Howwego, są wskazówki, że 10 prc. od sumy zamówień na łapówki - to zwykła norma przy dostawach wojskowo-inżynieryjnych, szosowych i wodnych".

Most nie postał jednak długo. W roku 1915 wyleciał w powietrze, a jego szczątki - ze względu na powodowanie utrudnień w żegludze - wyłowił do ostatniej śrubki pruski okupant, jako wspomnienie zostawiając na brzegach oba murowane przyczółki, a w środku nurtu jeden kompletny filar i cztery inne zredukowane do ogryzków izbic. 

* Jarosław Loretz - Przejdziem Wisłę i nie tylko: dzieje mostów na Mazowszu, 2021

W koszarach w Nowym Dworze (obecna ul. Paderewskiego) stacjonowała Nowogieorgijewska Forteczna Kompania Balonowa (w latach 1911-1914 pod nazwą 11. Kompanii Balonowej). Oddział ten sformowano w twierdzy Modlin 9 czerwca 1894 r. i podporządkowano zarządowi inżynieryjnemu. Z chwilą rozpoczęcia działań wojennych kompania wystawiła trzy samodzielne stacje obserwacyjne, m.in. stację nr 2 w Zakroczmiu, stację nr 3 koło prochowni w pobliżu Kazunia Niemieckiego. Jednostką do chwili śmierci 16 lutego 1915 r. dowodził ppłk Władimir Lwowicz Eljaszewicz.

* 200 lat Twierdzy Modlin (1806-2006)

Na przełomie lipca i sierpnia 1915 roku wojska niemieckie zbliżyły się do Wisły. 5 sierpnia została bez walki zajęta Warszawa. Pod Modlin podeszło mieszane zgrupowanie oblężnicze dowodzone przez generała Hansa Beselera, liczące 80 tys. żołnierzy, wyposażonych między innymi w potężne moździerze oblężnicze kalibru 420 mm. Załogę twierdzy stanowiło liczące 105 tys. żołnierzy zgrupowanie generała kawalerii Bobyra, składające się z dość losowych jednostek.

Oblężenie twierdzy trwało zaledwie od 9 sierpnia do 20 sierpnia 1915 roku, z czego zasadnicze walki trwały tylko sześć dni. Szturm po przygotowaniu artyleryjskim rozpoczął się 13 sierpnia. Następnego dnia, 16 sierpnia późnym wieczorem, po nieudanych kontratakach rosyjskich, niemiecka piechota zdobyła fort XV. Długo bronili się natomiast żołnierze zabarykadowani w dziele lewoskrzydłowym. Kolejne kontrataki rosyjskie mające na celu odebranie umocnień zakończyły się niepowodzeniem. W nocy z 17 na 18 sierpnia generał Bobyr wydał rozkaz opuszczenia umocnień zewnętrznego pierścienia na odcinku pomiechowskim, które rankiem 18 sierpnia zostały zajęte przez Niemców. Decyzja ta, jak i następna, o opuszczeniu i wysadzeniu wszystkich umocnień zewnętrznego pierścienia na prawym brzegu Wisły, pogłębiła rozkład załogi twierdzy. Prowadzony 19 sierpnia ostrzał fortów II i III, jak i samej cytadeli, poprzedzał szturm generalny twierdzy. Po południu 19 sierpnia Niemcy zajęli wspomniane forty, a około godziny 19 wkroczyli do cytadeli. 20 sierpnia 1915 generał Bobyr złożył podpis pod aktem kapitulacji twierdzy nowogeorgijewskiej.

Do roku 1918 obiekty twierdzy były wykorzystywane przez wojska niemieckie na potrzeby magazynowe, szpitalne itp.

źródło opisu - wikipedia

W styczniu 1916 r. w Warszawie powołano do istnienia Radę Opiekuńczą Powiatu Warszawskiego. Nakładała ona na zakładane w poszczególnych miejscowościach Rady Miejscowe obowiązek tworzenia komisji rejestracji strat wojennych. Dzięki pracującym w niej ludziom oraz zachowanym statystykom i obwieszczeniom rządowym wiemy, jak wyglądał Nowy Dwór w pierwszych latach trwania wielkiej wojny.

Był dużo mniejszy niż w tej chwili, mierzył 300 mórg, czyli około 16 km² [obecnie 28,27 km²]. Trudno powiedzieć ilu w 1916 r. było nowodworzan. Różne źródła podają rozmaite liczby od 7 012 do 8 503 osób. Członkowie Rady twierdzili, że z 7 400 mieszkańców od wybuchu I wojny ubyło z miasta około 12 000 osób. Był to skutek nie tylko walk, ale również wysiedleń. Rząd rosyjski na wieść o wojnie nakazał bowiem ewakuację urzędników i osób związanych z armią carską, administracją, przemysłem i rolnictwem. Wysiedlono również ludność pochodzenia niemieckiego i żydowskiego, jako potencjalnych współpracowników armii niemieckiej. Nad opuszczonymi gospodarstwami tutejszych ewangelików pieczę objął pastor Oskar Ernst.

W 1916 r. nastąpiło przekazanie władzy w mieście. Przestał być burmistrzem Emil Jantz, a jego miejsce zajął Bolesław Konarski - aptekarz.

Wojna generowała również pewne typowe zjawisko demograficzne. W 1913 r. w Nowym Dworze urodziło się 208 dzieci i zmarły 124 osoby, w roku 1916 było tylko 127 urodzin i 144 zgony. Procent śmiertelności w stosunku do urodzin wzrósł z niecałych 60% do ponad 113%. Prawie o połowę w stosunku do czasów przedwojennych zmniejszyła się też liczba zawieranych małżeństw.

W 1916 r. nowodworzanie trudnili się głównie drobnym handlem i rzemiosłem, z czego bardzo popularnym było koszykarstwo. Niewielki procent mieszkańców stanowili robotnicy zatrudnieni w fabryce fajansu, młynie i dwóch tartakach. W mieście były dwie szkoły, jedna gminna, druga prywatna. Ta ostatnia należała do parafii ewangelickiej. W sumie dzieci uczęszczających do obu szkół było 360. Od kilkudziesięciu lat działała straż ogniowa, która właśnie w 1916 r. stała się członkiem nowo powstałego Związku Floriańskiego.

Nowy Dwór w 1916 r. nie robił dobrego wrażenia. Podczas walk w 1915 r. zniszczono około 50 domów i część ogrodzeń. Jeszcze gorzej wyglądała Twierdza. Podróżny przepływający u jej podnóża w sierpniu 1916 r. pisał: "Tutaj, gdzie Narew wpada do Wisły, a parowiec odchodzi do Pułtuska, widnieją setki jam okiennych spalonej cytadeli Modlina... Naokoło kominy zatopionych parowców, filary zburzonych mostów przypominają wojnę".

Przez miasto przechodziły oddziały wojskowe, a sąsiedztwo Twierdzy powodowało, że było ono narażone na "znaczne szkody czynione przez wojska podczas postojów i przemarszów". Dodatkowym obciążeniem dla nowodworzan były osoby uciekające przed działaniami wojennymi lub wracające z rejonów internowania. "Przez Nowy Dwór przeciągnęło około 40 000 zbiegów". Ponadto obie walczące armie - rosyjska i niemiecka stosowały rekwizycje i roboty przymusowe.

Rządy niemieckie to także szereg nowych zarządzeń administracyjnych. Niemiecki generał - gubernator Urlich Reinhold von Etzdorf co prawda zatwierdził w 1916 r. nowy zarząd miasta Nowy Dwór, ale równocześnie określił wysokość podatku mieszkaniowego. Płacono jedynie za domy, w których wynajmowano lokale. Te, które zamieszkiwała tylko rodzina właściciela nie podlegały opodatkowaniu. Opłata zależała od kwoty jaką właściciel domu otrzymywał za wynajem. Postanowienie wydaje się całkiem logiczne, lecz w zaistniałych wówczas warunkach domów zajętych tylko przez właściciela praktycznie nie było. Gdzieś przecież trzeba było ulokować tych, których domy zostały zniszczone i uciekinierów.

Wojenny czas wprowadzał ograniczenia w przemieszczaniu się. Wyjazd do Warszawy wymagał przepustki. Przy jednorazowej, jednodniowej wyprawie opłatę 30 fenigów pobierano w posterunkach umieszczonych na granicach miasta. Nowodworzanie mogli jednak zakupić specjalną miesięczną przepustkę w komendanturze w Modlinie i w Nowym Dworze.

Właścicieli łodzi, czółen i tratw, i innych środków transportu wodnego, których w mieście było wielu, dotknęły znaczne obostrzenia. Cały sprzęt pływający musieli zgłosić w komendanturze w Modlinie. Zabroniono przewożenia osób z jednego brzegu na drugi. Rybacy musieli otrzymać pozwolenie na rybołówstwo, którego numer należało namalować na dziobie łódki. Podczas połowów zobowiązani byli posiadać przy sobie odpowiednie dokumenty. Rybacy mieli ponosić odpowiedzialność za niekontrolowane używanie ich łodzi. Zobowiązani zostali do takiego ich cumowania, by nikt obcy nie mógł z nich skorzystać. Wojna trwała nadal. Nowy okupant najwyraźniej obawiał się działalności szpiegów.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

W 1914 r. poniżej cytadeli wybudowano drewnianą przeprawę tzw. "Most Utracki", który liczył prawie 40 przęseł i śluzę dla statków. Jego eksploatację nadzorowała Turkiestańska Kompania Pontonowa (z I Turkiestańskiego Korpusu Armijnego), która do twierdzy przybyła z odległego Termezu - miejscowości leżącej nad Amur-Darią tuż przy granicy z Afganistanem. Ona też wybudowała obok dawnego spichlerza most pontonowy, który po zajęciu twierdzy przez Niemców stał się częstym motywem pocztówek wojskowych.

* 200 lat Twierdzy Modlin (1806-2006)

...Za to ewentualne wysadzenie mostu [Pancera] nie przedstawiało najmniejszego kłopotu. "We wszystkich czterech filarach, jak również i w przyczółkach, pozostawiono otwór minowy okrągły stopowej średnicy, ciągnący się od góry przez całą wysokość muru aż do zera rzeki. Otwory powyższe zostały wykonane na żądanie władzy wojskowej, dla rozsadzenia prochem fundamentów mostu w razie potrzeb".

Otwory minowe wyśmienicie się przydały Rosjanom w roku 1915, dzięki czemu z mostu został stos poskręcanego żelastwa. W związku z tym Niemcy wystawili w sąsiedztwie zgliszcz dwie saperskie palowe przeprawy - od wschodu drogową, od zachodu zaś kolejową, z której pociągi wjeżdżały na stare torowisko bezpośrednio pod ocalałym fragmentem drogowego wiaduktu, oryginalnie wiodącego na most. Ponieważ było to dość niewygodne, odbudowano most w nieco zmienionym kształcie, z przęsłami o innym układzie kraty.

* Jarosław Loretz - Przejdziem Wisłę i nie tylko: dzieje mostów na Mazowszu, 2021.

Rok 1917 był kolejnym rokiem tzw. wielkiej wojny. W mieście mieszkało około 7 500 mieszkańców głównie żydowskiego i polskiego pochodzenia oraz garstka ewangelików.

Władze niemieckie po wkroczeniu na tereny polskie w części miejscowości odgórnie przywróciły ich polskie nazwy. Przypomnijmy że Rosjanie zmienili nazwy wielu miejscowości Królestwa Polskiego. Twierdza Modlin została przemianowana na Nowogieorgiewską. W 1917 r. prasa wypominała Polakom przywiązanie do rosyjskich nazw. Uważano, że utrzymują się one z przyzwyczajenia i lenistwa władz lokalnych. O dziwo Modlin podawano jako jedno z nielicznych miejsc, gdzie rusycyzm nie jest używany przez mieszkańców. Nie upatrywano w tym jednak szczególnego patriotyzmu modlinian czy nowodworzan, lecz względów czysto praktycznych. Polska nazwa była krótsza i łatwiejsza do wymówienia.

Pomimo okupacji niemieckiej sprzyjającej protestantom, nowodworska parafia ewangelicka przeżywała problemy. Kościół został uszkodzony w czasie działań zbrojnych i nie było pieniędzy na jego odbudowę. Rosjanie po wybuchu wojny zarządzili deportację osób pochodzenia niemieckiego. Nie wiemy, ile takich osób pozostało na naszym terenie. Skoro jednak liczbę ewangelickich dzieci w mieście szacowano na około 20, a w Modlinie na 8-10, to rodzin tego wyznania nie mogło być w Nowym Dworze i okolicy zbyt dużo. Korzystając z przychylności władz przeprowadzono nowy podział ewangelickich okręgów szkolnych. Szkoła luterańska przy Placu Kościelnym zyskała nowego powiatowego inspektora, pana Miałkiego. W mieście działała ogólnodostępna ochronka przyjmująca prawdopodobnie dzieci wszystkich wyznań, być może wykorzystywała wolne pomieszczenia w budynku szkoły.

Część obywateli naszego miasta walczyła na froncie, niektórzy znaleźli się w niewoli tak jak ślusarz Dawid Giejczot. Były też przypadki, iż w miarę przesuwania się frontu na zajmowanych przez Prusy terenach zgłaszały się do odpowiednich władz osoby pochodzące z naszych terenów z prośbą o pozwolenie na powrót w rodzinne strony. Tak zrobił Roman Grabowski, kaflarz z Modlina.

W listopadzie na Mazowszu organizowano lustracje koni. Odbywały się według harmonogramu. W naszej okolicy były to kolejno dla Zakroczymia - 15 listopada, dla Nowego Dworu - 19, a dla Góry - 20 listopada. W komisji oceniającej zasiadali przedstawiciele władzy, w przypadku naszego miasta burmistrz. Zwiększony przepływ ludności niósł za sobą częstsze pojawianie się przestępstw pospolitych, kradzieży i rozbojów. Miasto żyło sprawą napadu na rodzinę Nowodworskich. Nocą 23 marca bandyci wyłamali drzwi do mieszkania, po czym obrabowało i zamordowało ponad siedemdziesięcioletnich Blimę i Mendla.

Łup stanowiło 400 rubli. Były to ostatnie tygodnie obowiązywania tej waluty, gdyż od końca kwietnia na terenie Generalnego Gubernatorstwa jedynym środkiem płatniczym stawały się marki polskie. Być może dzięki chęci wymiany "niechodliwej" waluty sprawcy morderstwa zostali szybko ujęci. Ich domniemaną winę potwierdzać miały ślady krwi wykryte na ubraniu jednego z sześciu zatrzymanych. Na początku roku policja poszukiwała w naszym mieście zbiegłego z więzienia w Siedlcach Andrzeja Lichwiarskiego, robotnika oskarżonego o kradzież.

W kraju obowiązywał stan wojenny. Każda osoba powyżej 15 roku życia została zobowiązana do posiadania niemieckiego paszportu. Dla nowodworzan oznaczało to powstanie przy moście cesarza Wilhelma [narwianym] i na stacji modlińskiej posterunków kontrolujących dokumenty podróżnych. Skoro do odbycia jakiejkolwiek podróży niezbędny był paszport, to zdarzały się kradzieże tych dokumentów. W 1917 r. zaginęły paszporty: Felicji Paprockiej, Jospy Feldensteina, Rosy Nowodworskiej, Icka Seidenberga. Ustanowiona na naszych rzekach granica demarkacyjna powodowała pewne ograniczenia w korzystaniu z wodnych środków transportu. Właściciele wszelkiego rodzaju łodzi i tratew służących do komunikacji i rybołówstwa musieli zarejestrować je w modlińskiej komendanturze.

Rok 1917 był początkiem wzrostu śmiertelności mieszkańców. W następnych latach liczba zgonów rosła, prawdopodobnie dotarła do nas epidemia grypy hiszpanki szalejąca w Europie podczas I wojny. Być może jedną z jej ofiar była sześćdziesięciodziewięcioletnia wdowa Chana Blatt. Zmarła w maju, ale dopiero pod koniec roku rozpoczęło się postępowanie spadkowe. Uprawnionymi do dziedziczenia było jej pięcioro dzieci: Natan, Chaia, Chaim, Rachel i Dora. Zmarła była właścicielką kilku nieruchomości w Nowym Dworze. Znajdowały się one pod numerami: 6, 77, 78 i 118. Jedną z nich był istniejący po dziś dzień budynek pomiędzy ulicami: Warszawską, Kościuszki i Zakroczymską.

Stan wojenny i epidemia prowadziły do zaostrzenia przepisów dotyczących przemieszczania się osób cywilnych. Około połowy roku, jako odpowiedź na zarządzenie naczelnika powiatu warszawskiego w mieście otwarto schronisko dla żebraków. Ze względu na stan wojenny zabraniano tzw. osobom "przechodnim" oferowania noclegów w domach zajezdnych, prywatnych lokalach i synagogach. Zakazem przyjmowania na nocleg objęte były osoby bez stałego meldunku: wędrowni rzemieślnicy, żebracy itp.

Przesunięcie działań zbrojnych na wschód zapewniało względną stabilizację. Nowodworzanie odbudowywali tutejszy przemysł. Możliwe, że po raz pierwszy od wybuchu wojny, we wrześniu 1917 r. "Towarzystwo Akcyjne 'Nowy Dwór P. Górski i E. Mórawski' " zwołało zebranie akcjonariuszy. Planowano przedstawienie bilansów i sprawozdań od 1913 r. jednak prawdopodobnie priorytetem było wybranie zarządu. Całkiem możliwe, że decyzję o zwołaniu zebrania podjęto dzięki ułatwieniu jakie pojawiło się w komunikacji. Od 1 sierpnia urząd pocztowy w Twierdzy rozszerzył swoją działalność. Wcześniej pośredniczył w przekazywaniu korespondencji prywatnej jedynie do Nowego Dworu, od tego momentu miał przekazywać ją także do innych pobliskich miejscowości.

W 1917 r. władze centralne uznały, że w naszym mieście należy utworzyć stragany do sprzedaży detalicznej mięsa. O przydatności towaru i o jego cenach mieli decydować: niemiecki weterynarz lub jego pełnomocnik, kontroler oraz władze gminne. Rozporządzeniem naczelnika powiatu sprzedawane na straganach mięso pod karą grzywny lub więzienia nie mogło być nabywane w ilościach hurtowych. W Nowym Dworze gdzie funkcjonowało kilkadziesiąt mniejszych lub większych zakładów wytwarzających wędliny oznaczało to bezrobocie.

Jak wspomnieliśmy rok 1917 był w miarę normalny, co nie znaczyło, że dla każdego udany. Nie wiemy, z jakiej przyczyny komornik zajął ruchomości należące do Chaskiela Szyi Sygałowicza, ale 11 grudnia o 10.00 rano można było w Nowym Dworze nabyć mączkę cukrową, sól, herbatę, świece parafinowe i inne podobne towary za około 500 marek. Rodzaj licytowanych towarów nie powinien dziwić, Chaskiel Sygałowicz prowadził sklep spożywczy. Kilka miesięcy wcześniej zlicytowano oszacowane na 625 marek meble należące do Moszka Goldfeniga oraz warte 525 marek meble i garderobę Szlamy Kosowera. W obu wypadkach były to prawdopodobnie rzeczy osobiste.

Na ogół lokalne wydarzenia i problemy budziły zainteresowanie u niewielu osób. Jednak w 1917 r. dzięki dwóm sprawom nazwa Nowego Dworu stała się znana szerszemu gronu. Pierwszą była walka o uratowanie zabytku. Władze okupacyjne porządkowały powojenne ruiny. Niestety w 1915 r. podczas ostrzału fortów w Janówku na linii pocisków znalazł się pałac w Górze. Budynek został uszkodzony i w listopadzie 1917 r. podjęto decyzję o jego rozbiórce. Na szczęście interweniowało społeczeństwo. Być może społeczny sprzeciw zaistniał dzięki niedoinformowaniu. Gazety alarmowały o rozbiórce pałacu należącego do księcia Józefa Poniatowskiego, bohaterskiego wodza, a nie tak, jak to było w rzeczywistości do jego mniej popularnego stryjecznego brata Stanisława.

Po drugie ogólnopolski rozgłos w środowiskach żydowskich zyskał w 1917 r. nowodworski rabin Rubin Neufeld. Był on projektantem i propagatorem szczególnego rodzaju syjonizmu. W zmienionych warunkach przewidywał masową emigrację polskich Żydów do Palestyny. Neufeld nie proponował jednak utworzenia samodzielnego państwa żydowskiego, lecz emigrację ekonomiczną. Rabin postulował nawet utworzenie specjalnego banku emigracyjnego. W lipcu 1917 r. w Nowym Dworze przeprowadzono kwestę na potrzeby palestyńskich osadników.

Fakt, że walki I wojny w 1917 r. toczyły się z dala od Nowego Dworu, pozwalał na rozwój życia kulturalnego. Miasto było wówczas w dużej mierze zamieszkałe przez ludność pochodzenia żydowskiego. Podczas I wojny były osoby tegoż pochodzenia służące w Legionach Polskich, były też takie, które wcielono do wojsk rosyjskich. Jednak większość polskich Żydów w obliczu wojny zdecydowała się na neutralność. Dzięki temu ich placówki kulturalne funkcjonowały najprężniej. W Nowym Dworze działało żydowskie Stowarzyszenie Edukacyjne wraz z Sekcją Dramatyczną. W 1917 r. teatr żydowski w naszym mieście wystawił sztukę Zolotarewskiego "Chłopiec z Jesziwy". W szkole sponsorowanej przez dentystę Szmula Grabmana, jak na czas wojenny przystało, nauczycielem został podoficer armii niemieckiej pochodzenia żydowskiego.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Rok 1918 Mazowszanie powitali pod okupacją niemiecką, pożegnali już w wolnej Polsce. Spójrzmy, czym żył Nowy Dwór w tym przełomowym dla kraju czasie.

Rząd dusz około 7 000 osób sprawowali: ks. Stanisław Jóźwiak, pastor Oskar Ernst i rabin Rubin Neufeld. Nie wiadomo kto był burmistrzem. Możliwe, iż nadal był to aptekarz Bolesław Konarski. Sąd gminny dla miasta z sędzią W. Domańskim rezydował w Jabłonnie. Co najmniej od roku chorych leczono w miejscowym szpitalu. Funkcjonowały dwa młyny parowe, na Sukiennej i na Paderewskiego oraz założona podczas wojny elektrownia prywatna o mocy 40 kW. Skup bydła i zaopatrzenie powiatu w mięso monopolizowało Towarzystwo Rolnicze, jego reprezentantem był nowodworzanin Rosenbaum. Abrama Winogradowa, właściciela fabryki fajansu, uznano za zaginionego. Nie wiemy, czy nie znano miejsca jego pobytu, czy był to jedynie zbieg umożliwiający funkcjonowanie firmy podczas nieobecności właściciela. Jako miasto IV klasy płaciliśmy najniższe podatki mieszkaniowe.

Na styczniowym zjeździe powiatowym nauczycieli w Warszawie nowodworzanin Czesław Przedwiecki został członkiem zarządu stowarzyszenia. Powiatowa Rada Opiekuńcza zdecydowała o zmniejszeniu zapomogi przeznaczonej na żywienie dzieci w kilku miejscowościach, w tym w naszym mieście. Pod koniec miesiąca napadnięto na dom Tomasza Pachomczyka w Konstantynowie [Boża Wola]. Łupem uzbrojonych w rewolwery napastników padły przedmioty wartościowe i gotówka.

W lutym Departament Spraw Wewnętrznych przeprowadza ankietę dotyczącą higieny szkolnej. Pyta, czy magistrat utrzymuje w szkołach placówki dozoru higieniczno-lekarskiego. W Nowym Dworze wskazano, iż dozór sprawuje lekarz powiatowy, sugerowało to, że w tutejszych szkołach nie ma bezpośredniej opieki lekarskiej. Ta sama ankieta podaje, że nowodworzanie od lat planowali budowę nowej szkoły, ale fundusze zabrały podczas ewakuacji władze rosyjskie.

Od 1917 r. trwała kwesta Kościuszkowskiej Obywatelskiej Komisji Publicznej dla uczczenia 100 rocznicy śmierci naczelnika. Pieniądze przeznaczano na ochronę zdrowia i życia dzieci. W marcu 1918 r. z parafii św. Michała wysłano na ten cel 224 marki i 25 rubli. W mieście prowadzono badania i pomiary Narwi i Wisły. Władze okupacyjne miały zamiar uregulować obie rzeki tworząc podstawy żeglugi międzynarodowej. Nowy Dwór i inne miasta Mazowsza zobowiązano do wprowadzenia lekarskich świadectw zgonu. Miały być one wydawane w ciągu 12 godzin od momentu zgłoszenia śmierci i zawierać informację o jej przyczynie.

Od kwietnia oferowano na wynajem dom Dubeltowiczów [Paderewskiego 9], budynek piętrowy, 9-pokojowy z dużym ogrodem. Do miasta wracają uciekinierzy i osoby wywiezione w głąb Rosji m.in.: Chaim Abramczyk - krawiec z żoną Cypą, kupcy Boruch Szymonowski i Jankiel Szulberg. Miesiąc później do miasta wraca Josek Wellmann oraz stolarz Juliusz Pross.

W czerwcu planowano zebranie akcjonariuszy Towarzystwa "Nowy Dwór P. Górski i E. Mórawski" zatwierdzające sprawozdania z lat poprzednich. W lipcu podczas zjazdu Związku Rabinów, Rubin Neufeld z Nowego Dworu został wybrany do "komisji politycznej przy ortodoksyjnych posłach do Rady Stanu". Ta ostatnia była organem przedstawicielskim Królestwa Polskiego współpracującym z rządami niemieckimi. W tym miesiącu w mieście zaczęło funkcjonować biuro zachodniego okręgu żandarmerii dla obszaru: Babice, Błędówek, Kroczewo z Zakroczymiem i Załuskami, Leoncin z Głuskiem, Łomianki z Cząstkowem i Młocinami, Nieporęt z Jabłonną, Serock z Zegrzem, Zaborów i oczywiście Nowy Dwór z Górą i Pomiechówkiem. W sierpniu sprzedawano plac położony nad Narwią.

We wrześniu ponownie zbierają się akcjonariusze tzw. Krochmalnej, mają zatwierdzić bieżący bilans, co oznaczało, że firma działała. Do parafii św. Michała na wizytację przybywa ks. prałat Leopold Łyszowski wikariusz generalny. Według niektórych w mieście powstaje Rada Delegatów Robotniczych. Inni podają, że RDR reprezentującą 500 pracowników tutejszych tartaków  utworzono w listopadzie. Jakby nie było, liczba zatrudnionych w Nowym Dworze w tej dziedzinie przemysłu wydaje się zawyżona.

W Twierdzy Modlin w listopadzie 1918 r. stacjonowało około 4 000 żołnierzy niemieckich i austriackich. Jednocześnie w szpitalu leczono ok. 100 żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych i legionistów. Od 10 listopada w Twierdzy dochodziło do wystąpień rewolucyjnych. 11 listopada Niemcy sygnowały zawieszenie broni. Przebywający w Twierdzy Polacy zaproponowali armii okupacyjnej  bezpieczną ewakuację pod warunkiem oddania broni i kasy Twierdzy. Ewakuacja miała odbyć się rzeką, gdyż członkowie POW z Nasielska uszkodzili wcześniej linię kolejową. Niemcy odpłynęli 13 listopada. Legioniści zajmują port i stocznię rzeczną przy ujściu Narwi. W mieście garnizon niemiecki rozbroili strażacy pod dowództwem Bolesława Konarskiego. Druhowie wystawili posterunki i delegowali członków do milicji obywatelskiej. Możliwe, że z braku instytucji prawnej, nie odbyła się wyznaczona na koniec miesiąca przed Cesarsko-Niemieckim Sądem Okręgowym w Warszawie rozprawa o niedopłaconą w 1914 r. należność, w której jako pozwana stawała firma Winogradowa.

1 grudnia oddział żandarmerii z Twierdzy aresztował w Nowym Dworze przedstawiciela PPS-Lewicy i członka RDR przemawiających w mieście na wiecu.

Pod koniec miesiąca J. Piłsudski powołał do istnienia Sekcję Marynarki Wojennej w Ministerstwie Spraw Wojskowych, a w nowodworskiej stoczni sformowano jednostki będące później podstawą do utworzenia Polskiej Marynarki Wojennej.

Tworzone są komisje przedwyborcze. W dyskusji nad ich składem bierze udział Julian Łabęda, a do komisji na prawym brzegu Wisły wybrany zostaje Czesław Bajer, obaj z Nowego Dworu.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

1919 r. Murmańczycy i "Baśka murmańska"

Nazwa polskich formacji zbrojnych walczących w latach 1918-1919 przeciwko bolszewikom w rejonie Murmańska i Archangielska w Rosji. 15 czerwca 1918 r. gen. J. Haller zawarł umowę z przedstawicielami państw sprzymierzonych o tworzeniu oddziałów polskich na Murmaniu i Archangielsku opanowanym w tym okresie przez oddziały Ententy. Gdy sprzymierzeni podjęli decyzję o wycofaniu swoich wojsk z północnej Rosji, w połowie września 1919 także polska formacja została stamtąd ewakuowana do Archangielska, a następnie do Polski. Powrót Murmańczyków do Polski nastąpił w grudniu 1919. Po przybyciu do Polski Modlin stał się miejscem tymczasowego pobytu oddziału liczącego ok. 300 oficerów i żołnierzy. W dniu 22 grudnia 1919 r. rano Murmańczycy udali się pociągiem z Modlina do Warszawy gdzie na Placu Saskim ich defiladę z "Baśką" - niedźwiedziem polarnym, który był maskotką oddziału - przyjął Marszałek Polski Józef Piłsudski. "Baśka" zginęła jeszcze tej samej zimy. Zerwała się z łańcucha i przepłynęła wśród kry na drugi brzeg rzeki, po czym podążyła w stronę wsi. Została zakłuta widłami przez miejscowych chłopów. Gdy żołnierze po zorganizowaniu łodzi dotarli wreszcie do wsi, z niedźwiedzicy zdzierano już futro. Wypchaną "Baśkę" Murmańczycy podarowali gen. J. Hallerowi. Przez długi czas stała w jego gabinecie. Byłą także prezentowana delegatom I Zjazdu Murmańczyków w Warszawie w 1929 r. Później wypchana Baśka stała jeszcze jakiś czas po II wojnie światowej w Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie skąd potem ją usunięto, a ślad po niej zaginął. W styczniu 1920 oddział Murmańczyków wszedł w skład nowo sformowanego 64 Grudziądzkiego Pułku Piechoty jako jego 3. batalion.

Murmańczycy jesienią 1919

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

 

1920. Murmańczycy w Modlinie i Warszawie.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]
 

 

Baśka u gen. Hallera.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

 

Baśka u gen. Hallera.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

W Nowym Dworze stacjonował batalion elektrotechniczny powstały w sierpniu 1919 roku jako batalion marynarzy saperów, pierwszym dowódcą był kpt. Jan Rylka. Podczas służby żołnierze mogli zdobyć zawód elektrotechnika lub mechanika motorzysty. Najważniejszym ośrodkiem wojskowym była twierdza Modlin. Po wyzwoleniu została uznana za obóz warowny, pierwszym komendantem został płk Edward Malewicz. W Modlinie stacjonowały różne formacje wojskowe: 8 Dywizja Piechoty, 16 batalion saperów, batalion mostowy i maszynowy, wojska inżynierskie, artyleria, pododdziały wartownicze i kwatermistrzowskie oraz Korpus Kadetów Nr 2 (powołany jesienią 1919 jako szkoła oficerska). Modlin stał się kolebką polskiej marynarki. Na podstawie dekretu Naczelnego Wodza z 28 listopada 1918 roku zaczęto organizować Polską Marynarkę Wojenną, którą zlokalizowano w Modlinie, tworząc tam port wojenny. W 1919 roku powstały Centralne Warsztaty Marynarki Wojennej, stanowiące ośrodek naprawczy dla flotylli rzecznej.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Kapitan Charles de Gaulle - późniejszy generał i Prezydent Republiki Francuskiej w Modlinie.

Urodził się 22 listopada 1890 roku i został wpisany do rodowej księgi jako Charles André Marie Joseph de Gaulle. Jako młodzieniec trafił do założonej jeszcze przez Napoleona elitarnej szkoły wojskowej w Saint-Cyr (École Spéciale Militaire de Saint-Cyr) i skończył ją, choć z wyjątkowo niską, zważywszy jego przyszłe dokonania, notą w 1912 roku. Podczas I wojny światowej de Gaulle walczył jako porucznik pod Verdun. Raniony w okolicy Douamount w 1916 roku, dostał się do niemieckiej niewoli i po stosunkowo krótkim pobycie w szpitalu po raz pierwszy trafił do Polski. Został osadzony w obozie jenieckim w Szczucinie nad Wisłą, gdzie przebywał trzy miesiące. Jako trudnego do upilnowania więźnia " wciąż podejmował próby ucieczki" przeniesiono go niebawem do tzw. Fortu IX czyli więzienia o zaostrzonym rygorze niedaleko Ingolstadt w środkowej Bawarii. Tam, z przerwami, przesiedział do końca wojny, poznając innego krnąbrnego jeńca, przyszłego marszałka ZSRR Michaiła Nikołajewicza Tuchaczewskiego. Po powrocie z niewoli w 1918 roku de Gaulle nie mógł się odnaleźć w powojennej Francji. W tym czasie organizowano nabór oficerów do Francuskiej Misji Wojskowej, która miała wyruszyć do Polski i pomagać w reorganizowaniu jej nowo powstałej armii. Kapitan Charles de Gaulle przybył do Polski wraz z 5. Pułkiem Strzelców Polskich, sformowanym podczas wojny w Sille-le-Guillaume, a zatem jako podkomendny generała Józefa Hallera, dowódcy tzw. Błękitnej Armii. Przyjazd Charlesa de Gaulle'a do Warszawy nastąpił 25 kwietnia 1919 r. po prawie tygodniowej podróży pociągiem przez Niemcy. Tak opisywał ten przyjazd w liście do matki: "[…] Zostaliśmy przyjęci bez entuzjazmu w naturalny sposób. Niestety nasz pociąg był trzydziestym, bo tak przyjeżdżało dziesięć dziennie. Nie musieliśmy więc triumfalnie wjeżdżać do Warszawy. Zostaliśmy od razu skierowani do Modlina (Nowogeorgiewska), trzydzieści kilometrów stąd. Modlin to gigantyczna twierdza, u zbiegu Wisły i Narwi, czyli rodzaj dużej wioski dla ludności cywilnej i niezliczonych baraków, kazamat, fortów itp. dla wojska. Tam zostaliśmy zainstalowani w bardzo zniszczonych pomieszczeniach bez mebli, po rabunkach Rosjan, Szwabów i Żydów, jest nam z tym bardzo źle. Prawdopodobnie tam nie zostaniemy."

Francuska Misja Wojskowa cieszyła się w Polsce dużym szacunkiem i posiadała wpływy w sferach rządzących. Liczyła około czterystu oficerów, którzy - rozlokowani w różnych miejscach, między innymi w sztabach i uczelniach wojskowych - stosując znane sobie i sprawdzone z powodzeniem na frontach I wojny światowej francuskie wzorce, pomagali unowocześnić polską armię, a przede wszystkim szkolili młody korpus oficerski. Pobyt w Modlinie tak opisuje w liście do mamy.

Modlin, [Polska, pod Warszawą] 23 maja 1919
Najdroższa Mamo,
nadal nie dostaję od Ciebie żadnych wieści! Tutejsza poczta nie istnieje, jak zresztą wszystko inne. Dosłownie rzecz biorąc, wszystko trzeba stworzyć od podstaw. Rosjanie, od czasu, kiedy zaczęli okupować ten kraj, starannie powstrzymywali Polaków przed osiągnięciem czegokolwiek w handlu, przemyśle, administracji czy wojsku. Ci ludzie, których pozostawiono samym sobie, nie są w niczym dobrzy, lecz najgorsze jest to, że uważają się za wybitnych we wszystkim. Będziemy musieli włożyć wiele wysiłku w odbudowę ich państwa. Jednak jest to dla nas tak istotna sprawa, że warto dla niej zaryzykować. Warszawa jest miastem niczym się niewyróżniającym, bez charakteru, lecz mimo wszystko dość przyjemnym i ruchliwym, przepełnionym ludźmi bardziej lub mniej wystrojonymi - z Rosji, z Rusi Białej, z Litwy - których ziemie zajęli bolszewicy i którzy, pomimo nieszczęść, znajdują przyjemność w rozrywce.
Szlachetne warszawskie rodziny, których majątek ucierpiał wskutek niedawnych ustaw rolnych, wojny i przesadnego luksusu, pomagają im ze wszystkich sił i starają się ich naśladować. Wszyscy są zresztą bardzo uprzejmi i goszczą nas lepiej, niżbyśmy chcieli. Wszystko jest bardzo drogie - mniej więcej trzy razy droższe niż w Paryżu - a śmietanka towarzyska niczego sobie nie odmawia.
Miasto roi się od biedaków. Jest ich około 500 tysięcy. Zadajemy sobie pytanie, z czego ci ludzie żyją, biorąc pod uwagę to, że nie ma tutaj funkcjonujących fabryk, handlu ani nie prowadzi się prac budowlanych. W samym środku znajdują się ci niezliczeni znienawidzeni na śmierć (Żydzi) przez wszystkie klasy społeczne. Wzbogacili się oni na wojnie kosztem Rosjan, szkopów i Polaków. Przychylni rewolucji społecznej zgromadzili dużo pieniędzy w zamian za niegodziwe uczynki.
Nasi słuchacze przyjeżdżają 1 czerwca. Jesteśmy gotowi ich przyjąć.

Kapitan de Gaulle w szkole w Rembertowie.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]
 

Kapitan de Gaulle wśród oficerów w Warszawie w 1920 r. (oznaczony kółkiem)

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Władysław Sikorski pierwotnie planował urządzenie sztabu 5 armii w Ciechanowie, ale ponieważ już 9 sierpnia docierały tam patrole sowieckie, zdecydował o ulokowaniu kwatery głównej w rejonie Modlina i Nowego Dworu. W dniu 10 sierpnia dokonał wizytacji twierdzy Modlin, zdając sobie sprawę z jej znaczenia dla realizacji planów wojennych. Ostatecznie sztab został zlokalizowany w koszarach w Nowym Dworze. Tam właśnie przybyli gen. T. Rozwadowski oraz gen. M. Weygand i po naradzie podjęli decyzję o skupieniu się na obronie linii Wkry, powstrzymaniu przeciwnika i odrzuceniu go za Narew.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Na początku sierpnia 1920 roku w związku z trwającymi działaniami wojennymi rozpoczął się proces wysiedlania Żydów z rejonu wokół twierdzy Modlin i Nowego Dworu. Opuszczone przez nich domy były grabione przez okoliczną ludność lub zajmowane przez wojsko. Do podobnych incydentów dochodziło w Zakroczymiu i Falenicy. Działania te wywołały protesty żydowskich posłów, wobec czego Minister Spraw Wojskowych gen. Kazimierz Sosnkowski wydał rozkaz, na mocy którego miano surowo karać za wszelkie antyżydowskie ekscesy. Pod naciskiem kół nacjonalistycznych, na rozkaz gen. Sosnkowskiego, dokonano aresztowania dużej grupy wojskowych pochodzenia żydowskiego (około 1 tysiąca, wśród których dominowali oficerowie) i osadzenie ich w obozie dla internowanych w Jabłonnie. Na podstawie rozkazu z 16 lub 17 sierpnia 1920 roku wydzielono tam baraki dla kilku tysięcy poborowych i ochotników (byli to uczniowie i studenci) oraz żołnierzy i oficerów. Żydowscy internowani pozostawali pod strażą oddziałów złożonych z żołnierzy pochodzących z Poznańskiego, których już wcześniej podejrzewano o antyżydowskie nastroje. Obóz został zlikwidowany 10 września 1920 roku. Jego rozwiązania bardzo ostro domagała się prasa żydowska.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

PROBLEMATYCZNA BOCZNICA

Kiedy powstawały tartaki nad Narwią o kolei w Nowym Dworze jeszcze nie było mowy. W momencie gdy ją budowano, tory od rzeki dzieliła spora odległość. Właścicielom nadrzecznych przedsiębiorstw nie było to na rękę. Kolej dawała nadzieję na większe zarobki.

Całkiem możliwe, że prośby o utworzenie bocznicy kolejowej wędrowały z Nowego Dworu do odpowiednich władz już w czasie, gdy miasto leżało jeszcze w zaborze rosyjskim. Wiadomo, że budowa niosłaby za sobą pewne problemy. Otóż grunty, na których miała powstać należały nie tylko do kolei i właścicieli zainteresowanych nią zakładów, ale również do miasta i do okolicznych rolników. Problem "upadł" w momencie wybuchu I wojny. W 1915 r. nasze tereny znalazły się pod okupacją niemiecką, a nowa władza, bez oglądania się na właścicieli poszczególnych gruntów, zarządziła rozpoczęcie budowy.

Prawie dwukilometrowa bocznica kolejowa została oddana do użytku we wrześniu 1916 r. Funkcjonowała spokojnie do momentu odzyskania przez Polskę niepodległości, może nawet nieco dłużej. Jednak przed 1922 r. rolnicy "zwrócili się do ministerium kolei żelaznych z żądaniem rozebrania bocznicy z ich gruntów, na co dyrekcja warszawska wyraziła zgodę i tylko odwołanie się wówczas ze strony petentów do ministerium wstrzymało wykonanie tej decyzji". Odwołującymi się petentami byli wówczas nie tylko właściciele przedwojennych przedsiębiorstw, ale także nowa spółka Zakłady Przemysłowo Budowlane "Westrich", w skład której wchodziły tartak, stolarnia i elektrownia. Na decyzję o odwołaniu rozbiórki wpływał fakt, że wszystkie nadrzeczne przedsiębiorstwa zatrudniały łącznie około 300 osób. W sytuacji, gdy w Nowym Dworze mieszkało około 8 000 osób wydawać by się mogło, że to niewiele, pamiętajmy jednak, że większość z zatrudnionych robotników miała na utrzymaniu rodziny, a te były zazwyczaj liczne. Przy zamknięciu tych przedsiębiorstw lub redukcji zatrudnienia realnie możliwość utrzymania traciło nie 300, ale około 1 000 - 2 000 osób.

Rolnicy oczywiście odwołali się od wspomnianej decyzji i zaczęły się negocjacje. Do polubownej zgody nie doszło, ponieważ jak pisano: włościanie "postawili absurdalne warunki". Nie wiemy, czym one były, być może propozycją poprowadzenia linii kolejki inną, dłuższą trasą lub co bardzo prawdopodobne, rolnicy zażądali opłat za korzystanie z ich terenów albo odszkodowania za ziemię w takich kwotach, które były nie do przyjęcia. Zdesperowani przedsiębiorcy zwrócili się do ministerstwa kolei z propozycją wykupu ziemi pod bocznicą. Teoretycznie teren miał być wykupiony przez instytucję państwową, co ułatwiłoby negocjacje z rolnikami. Praktycznie pieniądze na zakup gruntów mieli wyłożyć nowodworscy przedsiębiorcy, po czym przekazać nowo nabyty teren na własność Państwa. Zobowiązanie nowodworzan zostało potwierdzone notarialnie. Propozycję poparły władze miasta i wszystkie funkcjonujące w Nowym Dworze związki zawodowe.

Zdawać by się mogło, że znaleziono rozwiązanie problemu: rolnicy otrzymują zapłatę za ziemię, Skarb Państwa nie wydaje ani grosza, a zyskuje nowe tereny, przedsiębiorcy mają potrzebną im linię kolejową, a robotnicy stałą pracę. Nic bardziej mylnego. 20.06.1922 r. ministerstwo podjęło decyzję, że ruch na bocznicy zostaje wstrzymany, a tory idą do rozbiórki. Ponieważ nikt z miejscowych nie podjął się wyżej wymienionych prac, a związki zawodowe pilnowały, by nie było łamistrajków, sprowadzono robotników z Warszawy. Nie demontowano torów na całej ich długości, a jedynie sporne odcinki, leżące na terenach protestujących rolników, co i tak uniemożliwiło korzystanie z tej linii.

Nie wiemy, jak rozwiązano ten konflikt. Bocznica kolejowa wiodąca nad Narew istniała i była wykorzystywana przez cały okres międzywojenny, nawet dziś widać gdzieniegdzie jej ślady. Nie oznacza to, że jej przebieg pokrywał się z tym, który powstał w 1916 r. Być może rolnicy wymusili przesunięcie torów, być może otrzymali takie odszkodowania, że wycofali swoje zastrzeżenia, być może ktoś w ministerstwie "poszedł po rozum do głowy" i ostatecznie przyjął propozycję nowodworskich przedsiębiorców, a może zadziałał koronny argument - łapówka.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

 

1916

1924

1934

1957

Z endecją związane było Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji. Zarząd okręgowy tej partii został zorganizowany w Nowym Dworze, działaczem był poseł Julian Łabęda, który pojawiał się na wiecach organizowanych na terenie powiatu warszawskiego przez działaczy endecji.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Jest takie polskie przysłowie "kowal zawinił, Cygana powiesili". Latem 1922 r. znalazło ono swoje potwierdzenie w pociągu jadącym z Warszawy przez Mławę do Gdańska.

Pociąg ze stolicy wyruszył o czasie, pani Ada K., pasażerka pierwszej klasy zajęła swoje miejsce i do Nowego Dworu dotarła bez przeszkód. Podczas postoju w naszym mieście do przedziału wszedł konduktor i poinformował pasażerów o tym, że w pociągu zauważył podejrzane osoby.

Jak twierdzą znawcy, w pierwszych latach po odzyskaniu przez Polskę niepodległości nasz kraj przypominał nieco dziki zachód. Sporo było niezarejestrowanej broni i różnego rodzaju przestępstwa były wręcz codziennością, napady na pociągi również.

Jadący zostali poinformowani o zagrożeniu, ale konduktor chyba nic innego nie zrobił, bowiem krótko po jego wyjściu okazało się, że ostrzeżenia nie były bezpodstawne. Pomiędzy Nowym Dworem a Nasielskiem do przedziału "wpadło dwóch drabów z rewolwerami w ręku". Sterroryzowali pasażerów i zabrali im pieniądze. Pani Ada straciła dodatkowo biżuterię i okazałą walizę. Napastnicy wyskoczyli w biegu i zniknęli. Zdesperowana pani K. natychmiast pociągnęła za hamulec bezpieczeństwa.

Zdawać by się mogło, że pasażerowie i obsługa pociągu przeszukają najbliższą okolicę lub zawiadomią policję. Nic takiego się nie stało. Nie wiemy, czy rabusie zostali odnalezieni i ujęci. Wiadomo natomiast, że ukarana została Ada K. Zdziwiona sprawczyni zatrzymania pociągu usłyszała od konduktora reprymendę, gdyż: "Pociąg wolno zatrzymać tylko wówczas, o ile bandyta znajduje się w pociągu". Spisano też protokół, w którym została oskarżona o bezpodstawne użycie hamulca bezpieczeństwa. Pani Ada zakończyła podróż bez pieniędzy, biżuterii, bagażu i z mandatem do zapłacenia.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Powodzie w Nowym Dworze i okolicach nie były czymś wyjątkowym. Możemy powiedzieć, że wpisywały się w kalendarz wydarzeń dość regularnie: wczesną wiosną, gdy topniały śniegi i latem, podczas tzw. świętojańskich opadów. Były to sytuacje tak pospolite, że najczęściej przechodziły niezauważone przez media. Inaczej działo się przy większych wylewach, wówczas dzięki ówczesnej prasie powstawała swego rodzaju kronika katastrofy. Tak stało się w 1924 r., ale ówczesna powódź, chociaż zaczęła się "normalnie", miała nieoczekiwany finał.

W marcu 1924 r. oznaki powodzi były nieomylne, ostra zima zaczęła ustępować, wysokie wody Wisły niosły masę kry, z wyjątkowo grubej w tym roku powłoki lodowej. Wojewoda warszawski nakazał rozpoczęcie działań zabezpieczających. W Nowym Dworze policja, wojsko i mieszkańcy zaczęli budować tamy mające zabezpieczyć miasto. Jak zwykle w takich wypadkach woda uderzyła nie tam, gdzie jej oczekiwano i mimo prób przeciwdziałania do powodzi doszło.

27 marca Wisła przerwała wały pod Młocinami w Warszawie. W Nowym Dworze zarządzono ewakuację. Jednak mieszkańcy zagrożonych ulic, wyprowadzani przez policję, po kilku godzinach, mimo zakazu, wracali do swoich domów.

28 marca woda zalała szosę Warszawa - Modlin. Na dwunastym kilometrze od stolicy powstała baza skupiająca samochody policyjne i wojskowe, wozy pogotowia ratunkowego, pontony i łodzie dostarczone przez armię. Pod wodą znalazły się: Dąbrowa, Łomianki Dolne i Górne, Kiełpin, Kępa i Łużyce. W tych ostatnich miejscowościach woda sięgała strychów. Fala przyszła tak nagle, że mnóstwo ludzi nie zdołało uciec. Pod Rajszewem i Suchocinem na Wiśle utworzyły się potężne zatory lodowe. Spiętrzone dodatkowo wody całkowicie

zalały Rajszewo, przewidywano, że Wisła zmieni w tym miejscu koryto i wieś zniknie pod wodą na stałe. Do wielu miejsc, ze względu na gęstość kry nie można było dopłynąć, nie wiadomo było, co się dzieje z mieszkańcami zalanych obszarów. Przewidywano znaczną liczbę ofiar w ludziach. Wisła wdarła się również do Nowego Dworu niosąc zwały kry, porwane drzewa, fragmenty zabudowań, martwe zwierzęta. Wczesnym popołudniem saperzy wysadzili zator, który utworzył się przy ujściu Narwi do Wisły i woda powolutku zaczęła opadać. Nadzieje na ustabilizowanie sytuacji były jednak płonne, wieczorem poziom wody znów wzrósł, by nocą ponownie nieznacznie opaść.

29 marca zmniejszyła się gęstość płynącej kry, co umożliwiło podjęcie akcji ratunkowej. Utrudniały ją nowo utworzone i niewidoczne mielizny. Duży ponton, którym przewożono wychowanków z zalanego chotomowskiego domu dziecka osiadł na ławicy piasku. Wysłane na pomoc cztery łodzie nie powróciły do północy. Przypuszczano, że natrafiły na inną krytyczną sytuację, i że dzieci będą musiały poczekać na mieliźnie do rana. Na wodę spuszczono łodzie motorowe i małe parostatki, co miało przyspieszyć ewakuację. Po południu puścił zator pod Rajszewem. Woda zaczęła opadać i można było dotrzeć do niedostępnych wcześniej miejscowości. Sytuacja w Nowym Dworze określana była tego dnia jako krytyczna, a położenie osób zamieszkałych wokół ujścia Narwi jako coraz gorsze. Powódź zalała rynek [skwer abp Dobrogosta] i tor kolejowy. Ostatni pociąg stanął na trasie i tak pozostał. Zalana została część elektrowni, mimo to na ulicach było jeszcze światło. Pod wodą były ulice: Górska [Bohaterów Modlina], Graniczna [Zdobywców Kosmosu], Zatylna, Prosta [Lotników], Kościuszki, Szkolna [Przejazd], Przyrynek Magistracki [Magistracka]. Inna relacja z tego dnia mówiła: "Ulice niżej położone, zalane do wysokości okien domów, na miejscach wyższych - woda po kostki". W momencie nadejścia kulminacyjnej fali woda dochodzi do dachów domów, a w najpłytszych miejscach ma około 10 cm.

Alarmowano, że mieszkańcy żyją resztkami zapasów i jeżeli nie dotrze pomoc żywnościowa, w mieście zacznie się głód. Ofiar w ludziach prawdopodobnie nie było dzięki ofiarnej akcji ratowniczej prowadzonej przez batalion maszynowy [z koszar przy ul. Paderewskiego] i Związek Wioślarzy z fabryki "Westrich" [przy Sukiennej]. Trwała akcja ratownicza koordynowana przez komendanta Twierdzy pułkownika Malewicza. 

Dwa pociągi, jeden z Jabłonny, drugi z Warszawy przywoziły deski i piasek. Zapewne komentowano przy tym postawę współwłaściciela jednego z nowodworskich tartaków Fuscha, który odmówił wydania desek jakie miał na składzie, ale i tak swojej własności nie zatrzymał. Do tartaku wdarła się woda i deski odpłynęły. Rozpoczęto sypanie wałów.

Komunikacja między Modlinem i Nowym Dworem została przerwana. Do Kazunia nie można było dotrzeć. Dochodziły informacje, iż w tej wsi zawaliło się kilka budynków i mogą być ofiary w ludziach. Około osiemnastej zator lodowy przy ujściu Narwi ruszył, ale wody nadal przybierały. W godzinach wieczornych PCK wysłało z Warszawy pomoc żywnościową: do Nowego Dworu - kolacje i 500 kg chleba, do Rajszewa -400 obiadów i 400 kg chleba.

30 marca nawiedzone powodzią okolice Rajszewa wizytuje prezes Czerwonego Krzyża generał J. Haller. Organizacja przy pomocy wojska wysyła poszkodowanym odzież i żywność. Pod wodą pozostają: Nowodwory, Dąbrówka, Winnica, Jabłonna folwark, Chotomów i inne wsie na prawym brzegu Wisły. Organizowana jest pomoc dla kilkudziesięciu osób z Łomianek, których ponton ugrzązł na płytkim trzęsawisku, uniemożliwiając dalszą ewakuację. Przywrócona zostaje komunikacja kolejowa Warszawa - Modlin i utrzymana kołowa Warszawa - Nowy Dwór. Zalana zostaje kuźnia wojskowa w Pomiechówku.

Woda stopniowo opadała. Liczono straty i jak zwykle w takich okolicznościach wyciągano wnioski. Zastanawiano się, czy podjęte działania były wystarczające. W Nowym Dworze prawdopodobnie dyskutowano o konieczności budowy stałych zabezpieczeń. W czasach względnego szacunku dla własności prywatnej wiązało się to z wypłaceniem odszkodowań dla tych mieszkańców, których zabudowania miałyby zniknąć pod planowanym wałem, a na takie wydatki miasto nie miało funduszy. Pozostawało więc czekać do następnej powodzi z wiarą, że tym razem będzie mniejsza.

Woda opadła, ale tak jak powiedzieliśmy, ta powódź miała nieoczekiwany skutek. Kwestia akcji ratunkowej została zgłoszona jako nagła w sejmie RP Zgłosił ją poseł Żydowskiego Stronnictwa Ludowego Noach Pryłucki. Był on osobą znaną z zaangażowania społecznego, pomocy potrzebującym i walki o równouprawnienie Żydów. Jego wystąpienia parlamentarne cieszyły się dużą popularnością, były inteligentne, zazwyczaj dowcipne i skuteczne. Tym razem oskarżył on nowodworską policję i wojsko, biorące udział w akcji ratunkowej podczas powodzi, o znęcanie się nad społecznością tutejszych Żydów oraz zmuszanie ich do wykonywania ciężkich prac fizycznych. Jego mowa opierała się na takich wypowiedziach jak ta: "wypuszczono na miasto saperów, którzy w nocy wdzierali się do mieszkań, wyciągali z łóżek mieszkańców, w tym starców i dzieci i zmuszali ich do pracy przy sypaniu wałów z piasku i przy budowie grobli. ... Przetrzymywano ich po 10 -12 godzin bez jedzenia i niemiłosiernie bito. Jest kilkadziesiąt osób pobitych przez policję i żołnierzy". Jednym z poszkodowanych miał być radny nowodworski Icek Rudowski, który ujął się za prześladowanymi rodakami. Został on oskarżony o przeszkadzanie w akcji ratunkowej i aresztowany. Sędzia pokoju, którym był w tym momencie aptekarz Bolesław Konarski, nie przyjął poręczeń słownych i zażądał kaucji za wypuszczenie radnego. Rudowski wyszedł z "brudnego i wilgotnego" aresztu po dwóch dniach, bo dopiero wtedy udało się zebrać 1 miliard marek, czyli wspomnianą kaucję.

Pryłucki twierdził, że był podczas powodzi w Nowym Dworze i ma notatki dotyczące około czterdziestu napaści wojska i policji na ludność żydowską. Czy naprawdę był w naszym mieście? Nic wiemy. Nic znamy też motywów jego wystąpienia. Dość dziwnym jest bowiem fakt, iż zainteresował się właśnie Nowym Dworem. Jako przywódca Żydowskiego Stronnictwa Ludowego z nowodworzanami żydowskiego pochodzenia miał raczej niewiele wspólnego. Jego partii nie było "po drodze" ani z syjonistami, ani z socjalistami i komunistami, a te opcje dominowały wśród żydowskich obywateli Nowego Dworu.

W odpowiedzi głos zabrał Julian Łabęda, poseł z ramienia Chrześcijańskiej Demokracji. Przemawiał nie tylko jako poseł, ale również jako nowodworzanin - osoba, która akcję ratunkową widziała na własne oczy. Twierdził on, że przez 8 dni wojsko i policja dniem i nocą budowały tamy, by uchronić miasto przed zalaniem. Do robót dołączyli się ochotnicy pod przewodem wspomnianego Bolesława Konarskiego. Według Łabędy, nie było wśród nich Żydów, którzy wręcz odmówili przystąpienia do pracy.

Nowodworski poseł może nie tak pięknie i kwieciście jak Pryłucki, ale dobitnie podkreślał, że chodziło o ratowanie dobytku wszystkich mieszkańców, a w ówczesnym mieście Żydzi stanowili około 50%. Jak twierdził Łabęda, niechętnych rzeczywiście zmuszono do sypania wałów, ale dopiero wówczas, gdy sytuacja stała się krytyczna. Podkreślał również, że oskarżenia o prześladowania są fałszywe. Argumenty Juliana Łabędy przeważyły i sejm wniosek Pryłuckiego odrzucił. Pikanterii sprawie dodaje fakt, iż w odrzuconym wniosku znalazły się najprawdopodobniej prawdziwe stwierdzenia. Już 31.03.1924 r., a więc jeszcze podczas trwania powodzi Stanisław Mierzwiński pisał: "Wały ochronne sypie ludność, przemocą zebrana. Opornych niewielu. Jest za to dość 'chorych na serce', którzy po krótkich rozmowach z żołnierzami, wolą chwycić za łopaty, niż ... ale mniejsza z tem". Nie wiemy, co autor ukrył pod trzema kropkami, ale raczej nie była to grzeczna prośba.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

Instytucje sądowe w powiecie warszawskim w 1925 roku

Nazwa sądu - Sąd Pokoju w Nowym Dworze
Sędzia pokoju - Mikołaj Helferich
Sekretarz - Karol Tuszyński
Rejon kompetencji - gminy: Pomiechowo, Góra, Zakroczym, miasto Nowy Dwór i Zakroczym.



Nazwa sądu - II Rewir

Donat Żochowski - sędzia śledczy
Rejon kompetencji - gminy: Blizne, Ożarów, Skorosze, Nowo-Iwiczna, Falenty, Jeziorna, Wilanów, Karczew, Cząstków, Góra, Młociny, Pomiechowo, Zaborów, Skolimów, Konstancin, miasto Pruszków, Piaseczno, Nowy Dwór i Zakroczym.

 

- Rewir podprokuratorski Sądu Okręgowego

- Mieczysław Goldstein - prokurator

Rejon kompetencji - Bródno, Jabłonna, Marki, Okuniew, Nieporęt, Wawer, Wiązowna, Zagóżdż, Blizne, Ożarów, Skorosze, Nowo-Iwiczna, Falenty, Jeziorna, Wilanów, Karczew, Cząstków, Góra, Młociny, Pomiechowo, Zaborów, Skolimów, Konstancin, miasto Otwock, Pruszków, Piaseczno, Nowy Dwór i Zakroczym.

 

- I rewir egzekucyjny

- Mieczysław Święcicki - komornik

Rejon kompetencji - Jabłonna, Nieporęt, Pomiechowo, Góra, Zakroczym, Karczew, Wiązowna, Zagóżdż, miasto Otwock, Nowy Dwór i Zakroczym.

 

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Niewątpliwie jednym z prężniej działających stowarzyszeń paramilitarnych w okresie międzywojennym była Liga Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, której początki sięgały lat dwudziestych. Powstała w roku 1921 jako Liga Obrony Powietrznej, w 1926 roku połączono ją z Towarzystwem Obrony Przeciwgazowej. Głównym zadaniem była popularyzacja lotnictwa oraz przygotowanie do obrony przeciwlotniczej i przeciwgazowej.
Była to największa organizacja społeczna działająca w Polsce i zapewne jedna z najaktywniejszych tego typu organizacji w Europie. Charakteryzowała ją doskonale rozbudowana struktura organizacyjna, podstawowymi komórkami Ligi były koła działające przy fabrykach, urzędach nadzorowane przez komitety miejskie i powiatowe. Na terenie powiatu warszawskiego struktury takie (z inicjatywy Bolesława Konarskiego) powstały w 1925 roku w Nowym Dworze. W skład zarządu weszli: właściciel apteki Bolesław Konarski jako prezes, Mieczysław Ciesielski (nauczyciel) - wiceprezes, Jan Gabryczewski (kupiec) - sekretarz i Eugeniusz Ciesielski (nauczyciel) - skarbnik.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Innym ważnym wspólnym wysiłkiem Bundu, Polskiej Partii Socjalistycznej i komunistów była demonstracja 1 Maja w 1926 r., która przeszła do historii polskiego ruchu robotniczego jako "Krwawy 1 Maja w Nowym Dworze".

Stało się to w następujący sposób: Demonstracja bundowska przybyła z przedmieść miasta, prowadzona przez Jehiela Almana. Komuniści wyszli ze swojej siedziby na ulicy Warszawskiej, a na czele szła kobieta towarzyszka, niosąca transparent, który policja chciała skonfiskować. Nosicielka transparentu stawiała opór i odpowiedziała policjantowi klapsem, za co została natychmiast aresztowana, ale demonstracja trwała dalej a tradycyjne spotkanie 1 Maja odbyło się na rynku.

Potem kontynuowaliśmy marsz ulicą Zakroczymską do ulicy Warszawskiej, na czele z chorążym Łapuchem, polskim robotnikiem. Za nim szły delegacje ze wszystkich stron, chcąc przejść obok ratusza. W pobliżu magazynu aptecznego Hildenbranda (w domu należącym do Jeszui Bojma) zatrzymała nas policja i nie pozwoliła nam iść dalej ulicą Warszawską. Polscy towarzysze Łukaszewski i Gustaw, którzy byli na czele, próbowali stawić opór policji, która natychmiast zaczęła strzelać. Chorąży Łapuch natychmiast padł martwy, a jego krew zachlapała koszule moje i mojego brata. Policja strzelała dalej, raniąc kilka osób. Towarzysz Rudowski i inni postanowili kontynuować demonstrację, ale ratusz był silnie strzeżony przez żołnierzy i żandarmów, a demonstracja została rozproszona.

Jak to bywa w takich przypadkach, policja próbowała zatuszować sprawę i oskarżyła mistrza krawiectwa Rudowłosego Chaima o strzelanie do demonstracji z balkonu. Kilkakrotnie go ciągnęli na przesłuchania, ale było oczywiste, że to policja była winna. Pogrzeb Łapucha wywołał gniew całej ludności. W pogrzebie uczestniczył poseł komunistyczny w Sejmie Sachacki. Całe miasto było silnie strzeżone przez duże kontyngenty żołnierzy i policji. Na cmentarzu poseł wygłosił mowę pochwalną na cześć Łapucha, a pogrzeb zakończył się odśpiewaniem Międzynarodówki pod czujnym okiem policji.

* Pinkas Nowy Dwor, Memorial book of Nowy-Dwor, 1965.

Działacze Niezależnej Partii Chłopskiej utworzyli w powiecie warszawskim swoją komórkę. Rola NPCh nie była już jednak tak znacząca jak w 1922 roku. Tylko w gminie Nowy Dwór partia ta miała istotny wpływ na oblicze ruchu ludowego. Działacze z Nowego Dworu zorganizowali 5 października 1926 roku w Krubinie wiec, na którym przemawiał poseł Feliks Hołowacz. Jak donosiła policja, słuchacze przyjęli jego wystąpienie z entuzjazmem. Koło w Krubinie było jednym z prężniej działających, wśród aktywistów wyróżniali się Stanisław Wilczek, S. Wójcik, Leonard Liwski, Jan Sierawski.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

W kulturze żydowskiej człowiek z chwilą śmierci staje się nieczysty. Również ci, którzy mają kontakt z ciałem popadają w ten stan. Jednak 536 przykazanie nakazuje zmarłego pochować, a minimalizowaniu rozprzestrzeniania się nieczystości mają służyć szczegółowe przepisy dotyczące pochówku.

Pogrzebu należało dokonać w ciągu 24 godzin od śmierci. Ciało zmarłego rodzina powinna ułożyć nogami w kierunku wyjścia, przykryć je prześcieradłem, zapalić świece i pozostawić resztę działań specjalnemu bractwu o nazwie Chewra Kadisza. To ono dokonywało ściśle określonych oczyszczeń. Podczas bezpośrednich przygotowań do pogrzebu, zmarły ubierany był w pozbawiony ozdób strój z najtańszego białego płótna, tzw. tahrichim. W czasach gdy funkcjonował nowodworski cmentarz żydowski, ubrane ciała owijano prześcieradłem i w takim stanie składano do nowego ziemnego grobu w określonej części nekropolii dla mężczyzn, kobiet lub dzieci. Zmarłego układano w pozycji horyzontalnej, w taki sposób, by jego głowa spoczywała od strony zachodniej. Śpiewano psalmy, po zasypaniu zwłok odmawiano Kadisz - modlitwę za zmarłych i kończono ceremonię. Żałobnicy przy wyjściu z cmentarza obmywali przy studni ręce w sposób symboliczny zmywając nieczystość, która do nich przylgnęła. Wytyczne były jasne i na ogół się ich trzymano. 

Wyjątki dotyczyły użycia trumny; bo tego domagały się państwowe przepisy sanitarne i mniej ortodoksyjne rodziny godziły się na tego typu odejście od tradycji. Po upływie roku na grobie ustawiano macewę, czyli tablicę nagrobną. Po roku upływała również żałoba po śmierci rodziców. W przypadku dzieci, współmałżonka i rodzeństwa wynosiła ona jedynie 30 dni.

Rytuał był określony, należało go przestrzegać, więc z reguły żydowskie pogrzeby wyglądały podobnie. Jednak od czasu do czasu zdarzały się sytuacje, gdy zderzały się ze sobą dwie tradycje i wówczas "zaczynało być ciekawie".

W lipcu 1920 r. w Poznaniu sformowano Ochotniczy Pułk Jazdy Wielkopolskiej. Już jako 26 Pułk Ułanów stacjonował on w czasie pokoju w Baranowiczach. Nie wiemy, w jakich okolicznościach i kiedy naczelnym lekarzem pułku został rodowity nowodworzanin, doktor Leon Rozensztajn. Właściwie wiadomo tylko tyle, że lekarz ten zmarł w wieku około 33 lat podczas służby, właśnie w odległych od Nowego Dworu Baranowiczach. Źródła podają dwie daty jego śmierci: 31.12.1926 r. i 1.02.1927 r., przy czym ta druga jest bardziej prawdopodobna. Nie wiemy także, kto zdecydował, że Rozensztajn zostanie pochowany w Nowym Dworze. Raczej nie była to rodzina, gdyż odległość między oboma miejscowościami wykluczała zachowanie przykazania o pochówku przed upływem doby.

Ciało porucznika ubrano w mundur, włożono w dwie trumny - zwykłą drewnianą i zewnętrzną metalową. Tą drugą zgodnie z wymogami sanitarnymi zapieczętowano w obecności świadków. Tak zabezpieczone zwłoki z honorami wojskowymi dostarczono na dworzec i z zachowaniem wojskowego ceremoniału przewieziono do Nowego Dworu. Na naszej stacji kolejowej najprawdopodobniej czekała już wojskowa asysta, która miała odprowadzić zmarłego na cmentarz i wziąć udział w ceremonii pogrzebowej. Raczej nie zachowano w tym wypadku tradycji ułańskiej, gdzie za trumną zmarłego prowadzono jego konia. Byłoby to zbyt duże pogwałcenie żydowskiego rytuału. Tylko że do ceremonii pogrzebowej i tak nie doszło. Zderzyły się ze sobą tradycja wojskowa i judaistyczna. Kondukt dotarł jedynie do bramy cmentarza. W tym miejscu oczekiwała rodzina. Matka zmarłego zażądała otwarcia trumny i ubrania zmarłego w tzw. śmiertelną koszulę. Jej żądania poparł rabin Neufeld, dodając, iż ciało należy wyjąć z trumny i obmyć zgodnie z rytuałem oczyszczenia. Władze wojskowe i sanitarne oraz policja nic wyraziły na to zgody, wobec czego rodzina, rabin i Chewra Kadisza odmówiły dokończenia uroczystości pogrzebowych. Pisano, że "zwłoki niepogrzebane leżały na cmentarzu kilka dni". Oczywiście nie wyglądało to aż tak dramatycznie. Trumnę wstawiono do domu przedpogrzebowego, który znajdował się przy dzisiejszej ulicy Akacjowej, a obie strony - wojskowa i religijna rozpoczęły negocjacje. Rozmowy trochę potrwały, dodatkową przeszkodą był szabas, czyli sobota będąca dniem, kiedy nic wolno podejmować żadnych prac, ani dokonywać pochówków. Finalnie, po trzech dniach od przywiezienia do miasta, czyli 6 lutego w niedzielę, doktor Rozensztajn spoczął w grobie.

Pewnym jest, że trumny nie zostały otwarte, ale co do obrządku pogrzebowego wersje mamy dwie. Według jednej "Rozensztajna pochowano w mundurze oficera z wszystkimi honorami wojskowymi bez obrzędów rytualnych". Według wersji żydowskiego "Nowego Dziennika" zastosowano jednak rytuał ortodoksyjny. Bardziej prawdopodobna byłaby wersja pierwsza, bo przecież trumien nie otwarto, ciała nie obmyto i nie przebrano ze względów epidemiologicznych, a to oznaczało, że pochówek nie mógł być religijny. Jednak przepisy przepisami, a życie życiem. 8 lutego, za pośrednictwem prasy rodzina zmarłego podziękowała rabinowi Neufeldowi za rytualny pochówek porucznika. Jeśli rodzina wyrażała wdzięczność, to raczej wiedziała za co. Rozensztajnowie byli zamożni, możemy przyjąć, że po roku od śmierci syna postawili na jego grobie płytę memoratywną, niestety najprawdopodobniej nie zachowała się do dzisiejszych czasów. W czasie okupacji Niemcy zdewastowali cmentarz żydowski, z większości płyt układając chodniki na Sukiennej i dzisiejszej Sportowej. Wśród macew wydobytych z tych ulic nie ma jednak tej należącej do Rozensztajna.

* Maria Możdżyńska - (Nie)legendy nowodworskie po raz drugi, 2024.

W pierwszych wyborach samorządowych 14 grudnia 1919 roku licznie uczestniczyli kandydaci Polskiej Partii Socjalistycznej, w radzie miejskiej Nowego Dworu na 24 radnych było 4 radnych PPS.

Polska Partia Socjalistyczna poparła przewrót majowy 1926 roku, ale wkrótce przeszła do opozycji, a w łonie partii doszło do rozłamu. W terenie praca przebiegała jednak normalnie, prężnie funkcjonowały organizacje w Ożarowie, Pruszkowie, Otwocku, Nowym Dworze, Piasecznie, Henrykowie. Zaktywizowali się działacze PPS-Lewicy i w 1927 roku zdominowali komitety miejscowe w Nowym Dworze i Otwocku.

* Jolanta Załęczny "Powiat warszawski w latach II Rzeczypospolitej: życie społeczno-polityczne, gospodarcze i kulturalne", 2015.

Frakcja Bundu w Radzie Miejskiej

W historii walki narodowej toczonej w polskich gminach o równe prawa i obowiązki wszystkich obywateli, piętnastoletnie starania frakcji bundowskiej w radzie miejskiej Nowego Dworu z pewnością mogą służyć za przykład. Te niestrudzone wysiłki przyniosły rezultaty, uwalniając masy od strachu, jaki odczuwały, gdy potrzebowały pomocy instytucji miejskich i musiały wejść do ratusza.

Pamiętam z młodości dwóch urzędników miejskich, którzy budzili we mnie taki strach: aptekarza Konarskiego, zadeklarowanego reakcjonistę i antysemitę, należącego do endecji oraz doktora Daniela. W społeczności żydowskiej byli ludzie, którzy współpracowali z tymi ludźmi i pomagali im w realizacji ich polityki. Jednym z nich był Der Geler [Rudy] Mendl, przed którego sklepem doktor Daniel parkował swój powóz. Der Geler Mendl kłaniał się uniżenie i podawał doktorowi paczkę cygar, jednocześnie omawiając sprawy miejskie.

Pierwsza rada miejska została wybrana w 1919 lub 1920 roku, ale nie przetrwała długo, gdyż jej kadencja została skrócona przez wojnę polsko-bolszewicką. Niestety, nie posiadamy żadnych informacji o ówczesnym rozkładzie głosów, a z radnych pamiętam tylko naszego szanownego mieszkańca, dentystę Szmuela Grabmana, a następnie głosował razem z przedstawicielami robotników we wszystkich kwestiach.

W tym czasie było bardzo niewielu radnych żydowskich. Ludność żydowska czuła się wyobcowana z rady miejskiej i uważała, że jest ona przeznaczona tylko dla nie-Żydów, a nie dla nas. Sytuacja zmieniła się w 1923 roku, kiedy rada nie miała pełnego składu, a starosta zarządził wybory uzupełniające. Po raz pierwszy ludność miejska doświadczyła wówczas wielkiej walki o sprawiedliwą politykę miejską.

Należy zauważyć, że w tej sprawie żydowscy i polscy robotnicy utworzyli zjednoczony front, "blok socjalistyczny", w którym reprezentowane były PPS [Polska Partia Socjalistyczna], Bund i komuniści. Komuniści byli wówczas nazywani "lewicowym PPS". Obie partie nie miały stabilnej organizacji w Nowym Dworze. Chadecy nadal mieli silne wpływy w stoczni Modlin, gdzie pracowała większość polskich robotników. Ze względu na swoją słabość, PPS i komuniści musieli polegać na organizacji bundowskiej, która zapewniła siłę i nadała ton blokowi socjalistycznemu.

Ich zwycięstwo było zaskoczeniem. Blok socjalistyczny zdobył trzy mandaty: z Bundu - Chaim Rudowski; z PPS - Przybyszewski; a z komunistów - Łukaszewski, polski szewc. Od tego czasu rada miejska Nowego Dworu była areną miejską, na której rozgrywały się konflikty między różnymi nurtami politycznymi aż do ostatnich dni wojny z nazistami. Należy dodać, że przez cztery lata swojej kadencji radni bloku socjalistycznego działali jako zjednoczona siła, głosowali wspólnie i byli w stałym kontakcie.

Ludność żydowska zaczęła odczuwać, że administracja miasta nie jest sprawą tylko "ich", ale że każdy z nas ma swoje prawa i obowiązki i musi domagać się tego, co mu się należy. Na czele walki stanęła organizacja bundowska z jedynym radnym, Rudowskim. Walka miała dwojaki charakter: polityczny - o uzyskanie socjalistycznej większości w radzie i magistracie [administracji miejskiej, której urzędnicy byli wybierani spośród osób wybranych do rady]; oraz codzienny, praktyczny - o pomoc biednej ludności żydowskiej poprzez interwencje w różnych instytucjach miejskich. "Interwencje" oznaczały wówczas udzielanie pomocy choremu, który nie miał ani grosza przy sobie, a Rudowski zabiegał o to, by miejski lekarz leczył go bezpłatnie lub umożliwił mu bezpłatną hospitalizację. Albo trzeba było interweniować w sprawie lokatora, którego eksmitowano, lub kogoś, komu urząd skarbowy groził konfiskatą ostatniego kawałka majątku - częste zjawisko w "pańskich" domach w dzielnicy Piaski - komu trzeba było pomóc, aby nie trafił na ulicę.

Wszystkie te drobne problemy i wydarzenia stanowiły najlepsze odzwierciedlenie sytuacji społeczno-ekonomicznej zdecydowanej większości ludności żydowskiej. Nic więc dziwnego, że nasze działania w ich imieniu przyniosły rezultaty i kiedy w 1927 roku zakończyła się kadencja rady i odbyły się nowe wybory, Bund odniósł znaczące zwycięstwo. Wraz z PPS i komunistami zdobył większość socjalistyczną.

Spośród 24 wybranych radnych, 13 pochodziło z bloku socjalistycznego - 6 z PPS, 5 z Bundu i 2 komunistów. Dziesięciu radnych było Żydami - 5 z Bundu, 2 ze związku rzemieślników, 1 komunistów i 2 z żydowskiego bloku narodowego, który obejmował wszystkie żydowskie organizacje obywatelskie. O ile pamiętam, wybranymi z Bundu byli Chaim Icchak Rudowski, Didek Zilbertal, Aron Gorcowicz, Nisn Sztejnberg i Sinek Hirszbejn. Rudowski został wybrany na stanowisko wiceburmistrza , a Zilbertal został radnym miejskim w departamencie finansów. Ich miejsce w radzie miejskiej zajęli Izrael Rabinowicz i Pinkes Kronenberg. Wybranymi ze związku rzemieślników byli Aron Szulbank i Binjomin Kronenberg. Fiszl Brotsik był jednym z dwóch przedstawicieli lewicy [komunistycznej].

Kampania wyborcza była jedną z największych akcji politycznych, jakie Nowy Dwór kiedykolwiek widział. Bund potrzebował dużej sali, by pomieścić swoje spotkania, tak dużej, że sala Junkersa nie była wystarczająco duża, więc musieli przenieść się najpierw na dziedziniec Junkersa, a potem na rynek. W wielu przypadkach odbywały się równoległe spotkania, a Nowy Dwór miał zaszczyt wysłuchać najlepszych mówców i działaczy Bundu. W ostatnią sobotę przed głosowaniem wielki przywódca ludu, pan Bejrisz Michołowicz, zamknął kampanię wyborczą na dziedzińcu Junkersa słowami: "Słynna twierdza wojskowa Modlin znajduje się w Nowym Dworze, ale sam Nowy Dwór jest twierdzą Bundu".

Jednak zwycięstwo wyborcze przysporzyło Bundowi również poważnych problemów. Frakcja PPS nie miała odpowiednich osób do kierowania administracją miejską. Co więcej, radni z prawicowych ugrupowań - zarówno polskich, jak i żydowskich - byli tak rozgoryczeni porażką wyborczą, że nie chcieli współpracować z socjalistyczną większością w magistracie . Mieli też poparcie ludzi władzy w Warszawie, którzy szukali sposobów na obalenie władzy socjalistycznej większości w radzie i magistracie .

Magistrat składał się z pięciu członków: burmistrza, jego zastępcy i trzech radnych. Burmistrz miał być z PPS, a jego zastępca z Bundu, ale PPS nie miała odpowiedniego kandydata. Bund zaproponował więc swojego kandydata na burmistrza - Rudowskiego - co postawiło PPS w trudnej sytuacji, ponieważ polscy reakcjoniści prowadzili wówczas straszliwą kampanię, oskarżając PPS o zaprzedanie się Bundowi. Włączyły się do tego centrale Bundu i PPS w Warszawie. W pewnym momencie rozważano kandydaturę na burmistrza działacza centralnego Bundu, który był zaangażowany w działalność Bundu dotyczącą samorządu miejskiego - pana Wiktora Adlera, który później zginął. Ostatecznie jednak PPS wskazała własnego kandydata - Turka, który przybył do nas z miasteczka pod Łodzią, również o tej samej nazwie, gdzie zajmował ważne stanowisko w partii.

Finał wielkiego wydarzenia politycznego rozegrał się na pierwszym posiedzeniu nowo wybranej rady miejskiej. Przygotowali się do niego nie tylko radni, ale także znaczna część mieszkańców, głównie Żydów. Miasto wciąż odczuwało skutki opóźnionego wprowadzenia w życie zwycięstwa ludu. Spotkanie odbyło się w większej sali - "salonie" Roznbojma - i było burzliwe i dramatyczne.

W programie znalazły się dwa ważne punkty: 1) wybór magistratu i 2) deklaracje frakcji. Jeśli chodzi o wybory, wszystko poszło zgodnie z przewidywaniami: wyłoniono wyraźną większość, która była dobrze przygotowana do wyboru swoich kandydatów. Natomiast kwestia odczytania niektórych fragmentów deklaracji bundowskiej w języku jidysz wymagała zgody PPS i negocjacji. Odczytanie deklaracji w języku jidysz nie było jedynie lokalną praktyką; było to praktyką bundowską we wszystkich radach miejskich, zwłaszcza tam, gdzie większość stanowili socjaliści. Ponadto ludzie chcieli podkreślić prawa szkół, języka i kultury jidysz. Kiedy nadszedł czas odczytania deklaracji, na sali wyczuwało się napięcie. Pinkus Hirszbejn zaczął czytać deklarację bundowską, a kiedy przeszedł na jidysz, a zdumieni radni nieżydowscy usłyszeli te niezrozumiałe zdania, przewodniczący początkowo próbował to zignorować i nie zareagował.

Jednak wkrótce rozległ się dźwięk dzwonka, przywołując mówcę do porządku, rzekomo z powodu naruszenia regulaminu. Pomimo sprzeciwu reakcyjnych radnych, mówca zdołał kontynuować i dokończyć swoje przemówienie, co spotkało się z głośnym aplauzem ogromnej publiczności zgromadzonej na galerii. Cała żydowska ludność miasta świętowała i brała udział w walce.

Prawicowi radni zadeklarowali, że nie wezmą udziału w wyborach do władz magistratu. W skład wybranego magistratu weszło trzech członków PPS (burmistrz Turek i dwóch radnych) oraz dwóch bundowców (wiceburmistrz Rudowski i radny Didek Zilbertal).

Socjalistyczny magistrat nie miał łatwego zadania, ale dzięki nieustannym wysiłkom udało mu się odeprzeć groźbę reakcji i antysemityzmu, wpływy dwóch wybitnych mężczyzn, lekarza i aptekarza, oraz przekształcić zarząd miasta w instytucję wspólnotową, wybieraną przez lud dla ludu, nie wyłączając Żydów.

Radni prawicowi robili wszystko, co mogli, aby uniemożliwić socjalistycznej radzie i magistratowi wykonywanie normalnej, konstruktywnej pracy. Mieli poparcie starosty, wojewody i całej klasy rządzącej. Najpierw próbowali unieważnić wybory, a kiedy to się nie powiodło, bo nie było ku temu podstaw, przez wiele miesięcy po prostu sabotowali wszystko, nie pozwalając na ratyfikację budżetu miejskiego. Kiedy to nie zadziałało, wszyscy prawicowi radni - polscy i żydowscy - zrzekli się swoich stanowisk, aby pozbawić radę pełnego kworum i umożliwić rządowi jej rozwiązanie. Jednak socjalistyczna większość sprzeciwiała się rozwiązaniu, dopóki nie zarządzono wyborów uzupełniających, aby wybrać innych na miejsce tych prawicowców, którzy zrezygnowali.

Prawica kontynuowała walkę i zbojkotowała wybory uzupełniające, ale głosowanie się odbyło. PPS zdobyła sześć dodatkowych mandatów, a bundowcy pięć. Wśród wybranych w wyborach uzupełniających znaleźli się Leje Sztajnberg, Herszl Kirsztejn i Chane Kupersztejn. Spośród 24 członków rady dziesięciu było bundowcami.

Zdecydowana większość wybranych została ponownie wybrana na kolejne kadencje rady i pozostała radnymi aż do wybuchu II wojny światowej. Oczywiście, władza socjalistycznej rady miejskiej nie przetrwała. Z rozkazu sanacji magistrat został rozwiązany. Rozpoczął się okres wzmożonej reakcji sanacji przeciwko ruchom socjalistycznym i demokratycznym oraz przeciwko tzw. centrolewicy. PPS w Nowym Dworze praktycznie zanikł, a wraz z nim socjalistyczna większość.

Jednak na arenie żydowskiej wpływy Bundu stale rosły, a liczba głosów, które otrzymywał, rosła. Do końca 1939 roku Bund miał pięciu radnych, choć później do wyboru potrzebna była większa liczba głosów, ponieważ rząd sanacyjny włączył do miasta całkowicie polskie dzielnice poza miastem, w celu "chrystianizacji" żydowskiego Nowego Dworu.

* Pinkas Nowy Dwor, Memorial book of Nowy-Dwor, 1965.