Fakty nowodworskie - maj 2014 r.

Historyczny Nowy Dwór został wyzwolony spod okupacji hitlerowskiej w dniu 15 Stycznia 1945 r. o godz. 17.20 przez 60 DP ze 125 korpusu armijnego 47 armii, Armii Czerwonej.

Rozważmy teraz obraz obrony I Frontu w składzie którego działała 47 armia ogólnowojskowa pod dowództwem gen. mjr. Franza Pierchorowicza. Taktyczna strona obrony niemieckiej w pasie natarcia 47 armii składała się z dwóch pasów obrony sięgając na głębokość do 16 km. Na prawym skrzydle I Frontu Białoruskiego przed wojskami 47 armii. Główny pas obrony Niemcy rozbudowali w obszarze między Wisłą a Bugiem i składał się on z dwu pozycji na głębokość 14 km. Pierwsza pozycja pasa głównego miała miejscami dwie lub trzy transzeje o pełnym profilu w odległości 200-300 m jedna od drugiej. Przedni skraj obrony stanowiła linia łącząca Topolin na wschód od Kałuszyna i przebiegała przez Chotomów na zachód od Cegielni do Wisły. Druga linia miała dwie transzeje. Pierwsza przebiegała na linii Janówek I - Suchocin. Druga transzeja na linii Okunin - Boża Wola. Na tyłach tej linii w bezpośredniej bliskości Nowego Dworu na wschód od dzisiejszych hal produkcyjnych Kablobetonu i dalej na południe po stronie wschodniej od lasu Księża Góra, przecinając współczesną ul. Sportową i tory kolejowe na zachód od nastawni i dalej (w tym miejscu jest to jeszcze najbardziej widoczne, biegnie obok ścieżka od ul. Małej - w odległości 200 m na zachód od przejazdu kolejowego na ul. Leśnej) widoczny jest częściowo już zniekształcony - rów przeciwczołgowy - do ul. Leśnej (do drogi na teren przy dawnej jednostce wojskowej) i dalej na południe mniej więcej po osi dzisiejszej ul. Leśnej w kierunku ul. Wojska Polskiego. Ten rów przeciwczołgowy przekraczał w tym miejscu szosę z Nowego Dworu do Jabłonny i ciągnął się do tzw. "Górki" na południe od ul. Młodzieżowej na Osiedlu Młodych. Pozycja ta była przygotowana ze względu na bliskość twierdzy. Podejście do miasta od strony wschodniej z kierunku Olszewnicy - Krubina było umocnione zasiekami z drutu kolczastego a nadto Niemcy wykorzystali dogodne położenie (tuż przy torach) fort XVII w Janówku. Wiele dróg i szosa z Jabłonny do Nowego Dworu zostały zaminowane, bądź przygotowane do zaminowania. Znaczącą rolę w obronie przedpola przed Nowym Dworem spełniały wsie Kałuszyn, Olszewnica, Krubin, Janówek I. Znaczącą role w widłach Wisły i Narwi spełniał sam Nowy Dwór oraz twierdza modlińska w pełnym rozumieniu obszaru warownego (sama cytadela - traktowana powszechnie jako Twierdza Modlin - wraz z otaczającymi ją fortami). "Ponadto Modlin otoczono systemem obrony polowej, przed którymi ustawiono różne przeszkody, a budynki przygotowano jako schrony bojowe".

Od strony południowej twierdza w bliskim otoczeniu nie była umacniana. Pas obrony oddalony był bardzo daleko. Ciągnął się co prawda w okolicach na zachód od Modlina i na południe od Kazunia do Kępy Kiełpińskiej, ale dalej skręcał w kierunku Dąbrowy w puszczy i szedł do Wólki Węglowej, a następnie aż do Okęcia.

Tak wyglądało przygotowanie niemieckie od strony wschodniej i południowej, od linii rozgraniczenia, jaką stanowiła Narew pomiędzy I i II Frontem Białoruskim w obszarze przyległym do Nowego Dworu i Modlina oraz okolicznych miejscowości na tych kierunkach. 47 armia ogólno wojskowa działająca w składzie II Frontu Białoruskiego ruszyła do ofensywy 14 stycznia i otrzymała zadanie w końcu drugiego dnia operacji sforsować Wisłę na odcinku od Nowego, Dworu do Jabłonny. W toku działań 47 Armii 125 korpus i jego 60 dywizja dotarła do Jabłonny. Zaznaczyć należy, że 47 Armia już 28 października 1944 r. dotarła do Legionowa i tego samego dnia polska 1 DP im. Tadeusza Kościuszki opanowała Jabłonnę. 47 Armia wyruszyła ze swej rubieży trzema korpusami. 125 korpus gen. mjr. Andreja Andrejewa, głownie 60 dywizją nacierał na 186 pp z 73 DP niemieckiej przez Sikory, Krubin i dotarł do Nowego Dworu, wspomagany grupą pancerną 129 korpusu na lewym skrzydle. 125 korpus wspierała m. in. 3 polska brygada artylerii haubic.

129 korpus nacierał przez Olszewnicę Starą, Trzciany, Suchocin. 77 korpus wspierany był przez 5 polską brygadę artylerii ciężkiej i 2 pułk artylerii lekkiej - nacierał na kierunku Chotomów, Rajszew. 129 i 77 korpusy dotarły do Wisły na wysokości Rajszew - Suchocin, gdzie dokonały przeprawy na Cząstków i Czosnów. Dzień później po wyzwoleniu Nowego Dworu (z powodu mgły 14 i 15 stycznia) 16 stycznia włączone zostało do działań na tym kierunku lotnictwo polskie tj. 1 pułk lotnictwa myśliwskiego "Warszawa" i 3 pułk lotnictwa szturmowego; atakowały one stanowiska artylerii niemieckiej na trasie Nowy Dwór - Modlin - Zakroczym i w samym Modlinie. Pamiętajmy o tym, że Nowy Dwór został oswobodzony od hitlerowców 15 stycznia. Modlin znajdujący się na prawym brzegu Narwi, leżał w pasie działania II Frontu Białoruskiego, a na tym kierunku działała 70 armia ogólnowojskowa, która dotarła do niego trzy dni później.

70 Armia dowodzona przez gen. płk. Wasyla Popowa ruszyła do ofensywy z przyczółka pod Serockiem w dniu 14 stycznia, który był wyzwolony już 20.10.1944 r. Natarcie pierwotnie wyznaczone na wcześniejszą godzinę - ruszyło dopiero o godz. 11.25, bez wsparcia lotniczego z powodu niskich chmur i mgły. Lewym skrzydłem wzdłuż szosy Serock - Pomiechówek, nacierały wielkie jednostki 47 korpusu pod dowództwem gen. mjr. Dmitrija Kiscylina. Miał on przed sobą 542 dywizję niemiecką. Po pokonaniu rubieży obronnych tej dywizji w nocy z 16 na 17 wyzwolony został Pomiechówek, a 18 stycznia szturmem zdobyty Modlin i Zakroczym. Niemcy wycofując się na lewy brzeg Wisły wysadzili mosty na Narwi i Wiśle.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Tragiczne wypadki na Nowo Łęcznej

4 kwietnia przypada rocznica ekshumacji 26 osób zamordowanych przez niemieckich okupantów. Wydarzenie miało miejsce na terenie Fabryki Przetworów Kartoflanych tak zwanej Krochmalnej na Nowo Łęcznej.

Jak wiadomo 1 sierpnia 1944 r. w Warszawie wybuchło powstanie, w tym samym miesiącu odbyła się w Nowym Dworze egzekucja. Gestapo aresztowało 26 mężczyzn, głównie zamieszkałych w Legionowie, w wieku pomiędzy 19 a 67 lat. Jaka była tego przyczyna? Istnieją dwie wersje, obie stwierdzają, że aresztowani zostali oskarżeni o przynależność do oddziałów partyzanckich. Dalej zaczynają się rozbieżności. Jedna wersja głosi, że mieli przygotowywać wysadzenie pociągu pomiędzy stacjami Chotomów i Janówek. Druga, że przedzierali się do Warszawy by wspomóc powstańców. W rzeczywistości złączono tu dwa wydarzenia. W 1944 r. dokonano na Nowo Łęcznej dwóch zbiorowych egzekucji. Jedna dotyczyła osób podejrzanych o wysadzenie pociągu w Chotomowie i miała miejsce na terenie tzw. Dykty czyli Fabryki Dykt Klejonych. Drugą zbrodnię popełniono w fabryce krochmalu. Zważywszy, że większość aresztowanych znacznie przekroczyła czterdziestkę, a niektórzy nawet sześćdziesiątkę były mało prawdopodobne by byli to partyzanci. Zapewne były to przypadkowe osoby, z tego co wiadomo sąsiedzi z jednej ulicy, pracownicy PKP, pocztowcy. Aresztowanych przetransportowano na teren nieczynnej, leżącej na uboczu, fabryki w Nowym Dworze i rozstrzelano. Przed tym pozbawiono ich dokumentów i związano ręce drutem miedzianym.

4 kwietnia 1945 r. o 10 rano na podwórku Fabryki Przetworów Kartoflanych zgromadziło się wiele osób: mieszkańcy Nowego Dworu, poczty sztandarowe szkół, harcerze. Były wśród nich także rodziny z Legionowa poszukujące swoich bliskich. Do rozkopania zbiorowej mogiły i ekshumacji zmuszone zostały osoby miejscowe pochodzenia niemieckiego tzw. volksdeutsche. Tych, którzy protestowali pobito, jedna osoba została zastrzelona przez funkcjonariusza Urzędu Bezpieczeństwa. Przebieg ekshumacji nadzorowany był przez komisję złożoną z doktora Nawaduńskiego - dyrektora szpitala w Nowym Dworze, prezesa Gminnej Rady Narodowej W. Turczyńskiego, wójta Gminy Góra H. Kałęckiego.

Rodziny rozpoznały dwadzieścia z pochowanych w fabryce osób, pozostali ze względu na brak dokumentów nie zostali rozpoznani. I tu ponownie pojawiają się dwie wersje wydarzeń. Według pierwszej wszyscy pomordowani zostali przewiezieni do Legionowa i pochowani przez rodziny. Według drugiej pogrzeb przynajmniej niektórych z nich odbył się w dniu ekshumacji w Nowym Dworze. Być może właśnie kondukt pogrzebowy lub powrót do miasta przedstawia jedno z dwóch zachowanych zdjęć dotyczących wydarzeń z 4 kwietnia. Widzimy na nim kolumnę młodzieży przechodzącą ulicą Paderewskiego (drewniany budynek to dom pod nr 28 już nieistniejący) prowadzoną przez poczet sztandarowy szkoły powszechnej nr 1.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Interesującą nazwę nadali spichlerzowi Niemcy w czasie okupacji "Das Verwunschte Schloss" - "zaklęty - zaczarowany zamek". Można by skłaniać się nawet ku tej romantycznej nazwie, gdyby nie to, iż nie jest to zamek ani mennica. Jest to spichlerz.

Faza wstępna do wzniesienia wielkiego spichlerza na Wiśle rozpoczęta została przez Rząd Królestwa Polskiego już w 1825 r. Pierwotną lokalizację przewidywano na warszawskim Solcu. Ostatecznie w następnych latach zdecydowano lokalizację w Modlinie, u ujścia Narwi do Wisły. Wydaje się, że ta lokalizacja wypływała nie tylko z potrzeb strategicznych władz rosyjskich, że przemówiły nie tylko racje wojskowe co ekonomiczno-geograficzne. Tu pod Modlinem ma miejsce spływ do Wisły wód dwóch wielkich rzek: Narwi i Bugu z ich dopływami. Prawdopodobnie przesłankami ekonomicznymi dla wybudowania spichlerza w Modlinie był ułatwiony spływ z prądem rzek i właśnie to, że dopłynąć można było głównymi rzekami i ich dopływami jak Pilicy, Wieprza i Świdra. A Bug to przecież jeden z poważniejszych dawnych szlaków handlowych prowadzących na ziemie rosyjskie i w początkach XIX w. odgrywający jeszcze znaczną rolę gospodarczą. Z pewnością czynnik strategiczny został uwzględniony, biorąc pod uwagę dawniejsze, a niezrealizowane zamiary połączenia Modlina z portem Windawa na Łotwie. Projekt o tyle w tym czasie realny, że istniał już Kanał Augustowski.

Architektem spichlerza jest Jan Jakub Gay. Do budowy spichlerza, przystąpiono w 1832 r. Ponieważ obiekt zaprojektowany był monumentalny i murowany, a przy tym był obiektem cywilnym, w istniejącym stanie zakazu wznoszenia budowli murowanych w promieniu 15 km od twierdzy, musiał spełniać podstawowy warunek: być dostosowany do obrony artyleryjskiej. Architekt warunek ten spełnił. Możemy zaobserwować w istniejącym murze obwodowym (parter) rząd strzelnic. Obiekt był (i jest mimo stanu ruiny) monumentalny.

Zbudowany na rzucie prostokąta miał wymiary 165,45 m na 22,00 m. Wysokość skrzydeł do gzymsu fundamentu wynosi 19,82 m; ryzalit w części środkowej do gzymsu wieńczącego, ma wysokość 26,57 m i kubaturze około 82 500 m. Od strony północnej frontem do Narwi posiadał trzy otwarte portale ze staliwnymi schodami sięgającymi do lustra wody. Od strony Narwi w części środkowej gmachu znajduje się ryzalit z portalem łukowym w którym umieszczono (częściowo zachowane) urządzenia dźwigowe. Portal od fundamentu (drugiego stopnia cokołu) do środka łuku ma 13,5 m wysokości i 4,8 m szerokości. Mur części parterowej ma grubość 180 cm. Od strony południowej, od lądu, spichlerz ma tylko jeden portal w ryzalicie w części centralnej. Ten portal był swego rodzaju bramą tryumfalną na cześć Mikołaja I. Na fryzie nadbramnym zaprojektowano na jego cześć inskrypcję "NICOLAO I IMPERATORE REGNATE MDCCCXXXVIII" (Mikołajowi I panującemu imperatorowi 1838) z orłem rosyjskim i z tarczą na piersi z wyobrażeniem jeźdźca. Portal posiada bardzo interesującą oprawę plastyczną. Wokół łuku portalu umieszczono bogate, piękne panoplia. W cięciwie łuku portalu na belce stanowiącej zamknięcie arkadowego przeźrocza nadbramnego, znajdował się element dekoracyjny: w stalowym obramowaniu w formie korony znajdowały się pseudogotyckie litery BP. Wszystkie portale wyposażone były w czteroczęściowe wierzeje. Na całym obwodzie ponad każdą strzelnicą magazyn był dekorowany staliwnymi odlewami antycznych hełmów, a wyżej wmontowane były głowy lwów. Te elementy dekoracyjne stanowiły osłonę otworów wentylacyjnych.

Dekoracyjne elementy w postaci głów starców z falującymi włosami i brodami zdobiły uchwyty cumownicze w formie pałąka (podkowy) na zawiasach, umocowane w główce (w środku pałąka) w cokole od strony Narwi. Inne uchwyty cumownicze mają kształt obroży. Górny gzyms wieńczący budowlę na wysokości parapetów okien czwartej kondygnacji zdobią kamienne maszkarony także jako osłony wentylacyjne. Spichlerz jest budowlą neorenesansową, trzytraktową czterokondygnacjową w elewacji zewnętrznej, a sześciokondygnacjową wewnątrz. Przeczy to "czystości zasady, że elewacja odzwierciedla funkcje". Taki podział wewnętrznych kondygnacji podyktowany był jednak funkcją obiektu. Stropy były drewniane, na co wskazują gniazda w murach, do umocowania w nich belek stropowych. Parter ma stropy murowane kolebkowe (zachowane) i stanowił część obronną-bojową, wyposażoną we wspomniane strzelnice. Wzniesiony na wysokim dwustopniowym cokole kamiennym z ciosów piaskowca, bardzo starannie dopasowanych. Wysokość fundamentu wznosząca się na 4,5 m od lustra wody, "...pozwala na wyeliminowanie czynnika wznoszenia kapilarnego wody w murze, z uwagi na dużą trwałość i małą porowatość kamienia, starannie ułożenie i dopasowanie poszczególnych ciosów oraz dość dokładną petryfikację [skamienienie] użytej zaprawy". Murowany z cegły, tynkowany z boniowaniem [boniowanie, upodobnianie ściany zewnętrznej muru do ciosów kamiennych przez profilowanie rowkami poziomo i pionowo. Boniowanie jest typowe w architekturze renesansu dla budowli pałacowych.]. Przeciwległe mury wzdłużne spięte stalowymi naciągami. Budowla była czterdziestopięcioosiowa wraz z siedmioosiowym ryzalitem. Ryzality w środkowej części z obu stron budowli z arkadami (od strony południowej bardziej wysunięty), nad nimi gzyms koronujący gładki, wsparty na konsolkach kamiennych; boczne konsolki stalowe. Te konsolki, hełmy, głowy lwów, zdobione uchwyty cumownicze, dach kryty blachą, a przede wszystkim staliwne schody, świadczą o wielkim zainteresowaniu Gay’a wykorzystaniem nowych materiałów w budownictwie. Portale skrzydłowe lekko zryzalitowane, tylko od strony północnej. Środkowy ryzalit sięga gzymsem do parapetu okien trzeciej kondygnacji. Skrzydłowe do kondygnacji drugiej. Środkowy portal na przestrzał nieco większy od skrzydłowych. Portale bramne od strony rzeki spełniały rolę komór załadowczo-wyładowczych zboża bezpośrednio z jednostek pływających na poziom parteru. Okna parteru to strzelnice dla armat. Drugiej kondygnacji także małe, kwadratowe. Trzeciej - szerokie i wysokie zamknięte łukami. W nich widoczny podział kondygnacji. Czwarta kondygnacja przepruta jest na skrzydłach trzydziestuośmioma (trzecia kondygnacja ma tylko 19) wysokimi, wąskimi oknami, zamkniętymi łukami. W murach szczytowych po pięć osi (11 na czwartej kondygnacji). Okna drugiej i trzeciej kondygnacji zamykane były drewnianymi, żaluzjowymi okiennicami. Kilka z nich zachowało się. Na wysokości wewnętrznych ścian działowych frontowych i szczytowych, by utrzymać rytm okien, zastosowano blendy, także osłonięte drewnianymi okiennicami. Dach cały kryty był blachą, nad ryzalitem namiotowy. Na skrzydłach trzyspadowy ze świetlikami. W przeszłości od spichlerza w górę rzeki istniał bulwar, którego wyglądu i wielkości nie znamy. Wiemy o nim, bowiem wymieniany jest w kosztach całej inwestycji. A koszt był niebagatelny, wynosił 786 000 rubli.

Część bulwaru stanowiła przyczółek dla mostu przez rzekę z tzw. Kępy Szwedzkiej. Na jej prawym brzegu taki kamienny przyczółek istnieje. W Muzeum Historycznym m. st. Warszawy na Warszawskiej Starówce znajdują się dwa wizerunki tego obiektu. Jeden przedstawia spichlerz od strony południowo-wschodniej niemal ukończony. Interesującym elementem na tym obrazie jest stojąca (a nie zachowana) brama, która ma jak gdyby charakter łuku triumfalnego, o czym było już wyżej. Drugi wizerunek przedstawia obiekt po katastrofalnym pożarze. Przypomnieć należy, że stropy ponad pierwszą kondygnacją były drewniane i to one stały się pastwą pożaru. Widoczne są ślady pożaru, a interesującymi szczegółami na tym obrazie są, istniejące do dzisiaj, stalowe naciągi, spinające przeciwległe ściany frontowe. Niestety nie jest znany rok, w którym zdarzył się ten pożar. W trakcie budowy doszło także do zniszczeń z powodu wielkiej powodzi, która zniszczyła nadbrzeżny bulwar. Powódź miała miejsce w 1844 roku, tj. w roku oddania spichlerza do użytku, co podniosło koszty budowy na skutek strat spowodowanych tymi zdarzeniami. Koszt budowy spichlerza przekroczył kolosalną kwotę - milion rubli srebrnych. Sam spichlerz kosztował 800 000, a bulwar nadbrzeżny 230 000 rubli. Przypuszczać należy z wielkim prawdopodobieństwem, że spichlerz wzniesiono na ustabilizowanym palami gruncie. Chociaż nie znaleziono dokumentacji potwierdzającej, że spichlerz postawiono na palach, to sztuka budownictwa na takim terenie, na jakim stoi magazyn, sugeruje, że fundament jego postawiony został na palach. Magazyn oddano do użytkowania w 1844 r. Był to "gmach najokazalszy jaki w drugim ćwierćwieczu wzniesiono w Królestwie". Był rzeczywiście imponujący.

Ze spichlerzem wiążą się trzy nieprawdziwe wiadomości. Pierwszą jest niczym nieuzasadnione, miejscowe nazywanie tego obiektu "mennicą". Prawdopodobieństwo jest bardzo nikłe i może mieć związek tylko z tym, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego w warsztatach, w tym obiekcie jakoby wytłaczano okolicznościowe medale wręczane w zawodach sportowych modlińskich i kazuńskich jednostek wojskowych. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 r. w jednostkach wojskowych w twierdzy istniały Wojskowe Spółdzielnie, które obracały własnym bilonem. Niestety nie jest znane miejsce ich "bicia". Być może niektóre spółdzielnie zlecały wykonanie tych monet, istniejącym tu warsztatom.

Drugą z gruntu fałszywą informacją jest stwierdzenie zawarte w wielu publikacjach, w tym w jakże poważnej pracy - monografii miast polskich, że był on "...urządzony w ten sposób, że statki mogły wpływać do jego wnętrza". Autorzy bezkrytycznie podeszli do informacji opublikowanej w 1903, która brzmi niestety jeszcze bardziej fantastycznie: "...statki z ładunkiem zboża mogą przypływać w jego wewnętrzne korytarze". Nie było takiej fizycznej i technicznej możliwości. Współcześnie nawet przy wielkich przyborach wody, spowodowanych ograniczeniami szerokich wylewów przez istniejące wały przeciwpowodziowe, woda nie sięga szczytu fundamentu, na którym stoi magazyn, a wewnątrz nie ma żadnych "kanałów". Magazyn spełniał swe podstawowe zadanie prawdopodobnie do 1852 r., bowiem rok później został wydzierżawiony na składy "prowiantu przez intendenturę wojskową, następnie zakupiony przez rząd, obrócony został na magazyny wojenne". Od 1853 r. spełniał tę nową funkcję niemal do ostatniego dnia września 1939 r.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Kościół nowodworski nie miał nigdy szczęścia do remontów. Od samego początku były problemy z finansowaniem kościoła. Uchylali się zarówno mieszkańcy jak i w latach 1795-1830 nowy właściciel miasta Ludwik Szymon Gutakowski, szambelan króla Stanisław Augusta Poniatowskiego, podkomorzy wielki litewski. Prowadzone były tylko drobne prace konserwatorskie. Pierwsza informacja o prowadzonym jakimś remoncie pochodzi z roku 1840, ale kościół wymagał coraz większych napraw. W 1856 r. zostaje opracowany, przez Antoniego Kaliszewskiego, budowniczego powiatu warszawskiego dzisiaj nazwalibyśmy go powiatowym inspektorem nadzoru budowlanego, kosztorys remontu kościoła. Wśród prac jakie miały zostać wykonane były m.in. "naprawianie tynków" i ich "kolorem przeciąganie", wykonanie "nowych podłóg" w prezbiterium i zakrystii, wykonanie "schodów do dzwonnicy", odnowienie "drzwi głównych", pokrycie dachu nową dachówką, a obelisku "blachą angielską". Nie udało się wyłonić wykonawcy tego remontu także w rozpisanym trzy lata później w 1859 r. konkursie. Zapadła decyzja o jego przeprowadzeniu "w sposobie administracyjnym pod kierunkiem budowniczego powiatu". Protokół rewizyjno-odbiorczy z roku 1863 informował, jak przebiegały prace, choć już po kilku miesiącach, opisując kościół, stwierdzano: "pod dachem pułap potrzebuje reperacji, jako też ściany wewnątrz kościoła oskrobania". Gmach kościoła przeciwności losu (i braku funduszy) trwał, a kolejne inwentarze i wizyty kanoniczne konstatowały, że "znajduje się w dobrym stanie" lub "przedstawia się bardzo schludnie, tak zewnątrz, jak i w środku". Tak kościół dotrwał do XX w. W roku 1902 rozpoczął się kolejny remont, który zakończył się w 1907 r. gdy proboszczem był ks. Jan Makowski. Wykonano wówczas m.in. w całym kościele posadzki, odnowiono ściany i sklepienie nawy kościelnej, dokonano przebudowy południowej części kościoła tworząc nowe dekoracje trzech dotychczasowych ołtarzy. Do prezbiterium wstawiono nowy ołtarz główny. Tak opisywał zakończony remont "Kurjer Warszawski" z 19 października 1907 r.: "(…) Obraz Matki Boskiej Niepokalanego Poczęcia, wykonany akwarelą na sklepieniu, nad prezbitejum, odświeżono. W bocznych ołtarzach widzimy dwa obrazy pędzla Bacciarellego: Matka Boska z Dzieciątkiem Jezus i św. Michał, w wielkim zaś ołtarzu artystycznie rzeźbiony Chrystus na Krzyżu z drzewa. Cymborjum (lub Cyborjum to miejsce na ołtarzu, gdzie przechowywany jest kielich z Hostją - przypis autora) wykonano nowe oraz mensę murowaną przerobiono na drewnianą, poprzednio bowiem była za mała. Odnowienia dokonali robotnicy warszawscy: roboty pozłotnicze pod kierunkiem p. Twardy, malarskie zaś przez p. Komara". Podczas tego remontu w prezbiterium zasłoniono istniejące półkoliste okno przez co ta część kościoła do dnia dzisiejszego tonie w mroku. Remont nie naruszył XVIII-wiecznej struktury architektonicznej gmachu. Kolejne remonty prowadzone były po 1914, w latach 1945-1950 (o remoncie wieży w latach 1946-1948 pisałem w jednym z postów) i 1962-1966. Ostatni remont rozpoczęty w roku 2009 trwa do dzisiaj.

Widok wschodniej części nawy.

Prezbiterium.

Nawa i widok na prezbiterium.

Widok na kruchtę.

Fragmenty architektoniczne i ściana boczna.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

1952. Zmiana granic Nowego Dworu Maz.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

W sprawie tej odbyło się w dniu 27 lutego 1949 r. nadzwyczajne posiedzenie Miejskiej Rady Narodowej. Rada i Zarząd Miejski wystąpiły z propozycją utworzenia z tych samych gmin oraz Legionowa i utworzenia powiatu z siedzibą w Nowym Dworze. Śmiałe stwierdzenie zawarte jest w piśmie Zarządu Miejskiego do wojewody, o uchyleniu projektu utworzenia powiatu z siedzibą w Legionowie "jako niecelowe".

Mocą Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 maja 1952 r., zniesiono powiat warszawski. Rozporządzenie w § 2 ust. 1 stanowi o tym, że tworzy się w województwie warszawskim nowe powiaty, a pkt. 3 tego ustępu stwierdza, że powstaje: powiat nowodworski z siedzibą Powiatowej Rady Narodowej w Nowym Dworze Mazowieckim. Miasto posiadało instytucje predysponujące je do rangi powiatu: jak sąd, szpital (chociaż w tym czasie jeszcze w budowie), szkoły średnie: ogólną i zawodową. Nie było to wiele, ale jednak. Niestety jako siedziba powiatu nie posiadało budynku dla zorganizowania urzędu. Brak budynku dla pomieszczenia właściwych komórek organizacyjnych jakimi były referaty, spowodował to, że mimo oficjalnej siedziby powiatu mieszczącej się w Nowym Dworze, faktycznie komórki organizacyjne funkcjonowały w Aninie pod Warszawą. Na tymże posiedzeniu Rady inaugurującym powiat, członek prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie oświadczył zebranym, że siedzibą Prezydium Powiatowej Rady Narodowej powiatu nowodworskiego będzie Anin, do czasu wybudowania siedziby władz w Nowym Dworze. Brakuje dokumentacji, by ustalić, kiedy władze nowo powstałego powiatu otrzymały siedzibę i gdzie. Sprzeczne są relacje osób, które udzielały autorowi odpowiedzi na ten temat. Zgoda panuje tylko w odniesieniu do tego, że był to barak drewniany (poniemiecki przywieziony z Anina i postawiony w roku 1955 przy ul. Zakroczymskiej, w miejscu budynku z obecnym nr 32).

Z drugiej relacji wynika, że barak ten postawiony został już w 1952 r. przy Zakroczymskiej (z obecnym numerem 34 - gdzie stoi budynek powszechnie nazywany "pod balkonami"). W tym czasie przystąpiono do remontu i częściowej odbudowy budynku zniszczonego w czasie wojny na rogu Zakroczymskiej i Magistrackiej, gdzie znalazły siedzibę władze powiatowe i miejskie. Przed wprowadzeniem się do własnej siedziby, posiedzenia Prezydium odbywały się w lokalu Urzędu Miasta przy ul. Warszawskiej 4, a posiedzenia Rady odbywano w sali kina "Lenino" przy ul. Szerokołęcznej.

W skład powiatu weszły dwa miasta: Nowy Dwór Mazowiecki i Legionowo; dwa miasta-gminy: Serock i Zakroczym oraz 12 gmin: Cząstków, Jabłonna, Janówek, Kampinos, Kazuń, Leoncin, Łomianki, Modlin, Nieporęt, Pomiechówek, Skrzeszew, Zegrze.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Liczba mieszkańców Nowego Dworu Mazowieckiego na przestrzeni dziejów

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

W 1961 roku Modlin w większości włączony w granice gminy miejskiej Nowy Dwór Mazowiecki. W wyniku likwidacji gminy Modlin w 1961 roku teren dawnej gromady Modlin Nowy włączono do sąsiedniej gminy Pomiechówek jako sołectwo pod nazwą Nowy Modlin.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

http://cmentarze-zydowskie.pl/nowydworm.htm

1962. Zatwierdzenie urzędowe nazwy "Narew" dla rzeki w powiecie nowodworskim.

wikipedia - Bugonarew (lub Bugo-Narew) - dawna nazwa cieku uchodzącego z Jeziora Zegrzyńskiego i łączącego ten zalew z Wisłą. Nazwa ta została ostatecznie zniesiona w 1963 roku zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów. Obecnie nazwą właściwą jest Narew, a Bug został uznany za lewy dopływ Narwi.

Na wstępie sprawa nazwy rzeki od Serocka do Modlina, ale także wcześniejszej nazwy tego odcinka. W XII w. Bug, a nie Narew uznawano za główny dopływ Wisły. Przez długie wieki potem wody rzeki wpadającej poniżej Nowego Dworu do Wisły uznawano za wody samego Bugu lub Bugu i Narwi. Wynikało to z tego powodu, że dokumenty wspomnianego już XII w., traktują ten odcinek rzeki jako Bug, a już chociażby akt nadania praw miejskich Nowemu Dworowi w 1374 r. opiewa, że leży on nad Narwią. Także np. dokument z 1427 r. wymienia rzekę Narew. Początków udziwnionego, podwójnego nazewnictwa rzeki od połączenia się Bugu z Narwią pod Serockiem, czyli "Bugo-Narwi", dopatrywać się należy w początkach XVII w. Wówczas to w przeprowadzonej lustracji zapisano, że wieś Moglno: "...nad Wisłą siedzi, tam gdzie Bug i Narew w Wisłę wpada". W charakterystyce Mazowsza z 1816 r. istnieje zapis o tym, że "...handel zbożem i drzewem zawsze wielki do Gdańska, do czego położenie przerżnięte rzeką Wisłą, do której Bug i Narew, obiedwie spławne pod Nowodworem wpadając, sposobność ułatwiają". Jednak na przestrzeni dziejów uznawano, że to Bug, a nie Narew wpada do Wisły. Znajduje to odbicie w opracowaniach geograficznych. Także w okresie najazdu szwedzkiego pierwsza fortyfikacja powstała na wyspie u spotkania Wisły z Narwią, nazwana została jako "Bug-skansen [w j. szwedzkim skansen - fort, reduta]". W sztuce dwie rzeki: Wisła i Bug, a nie Narew uzyskały personifikację. Rosja w czasie ostatniego rozbioru używała określenia "Bugo-Narew".

W roku 1962 rozstrzygnięto jednoznacznie, że odcinek rzeki od Serocka do Modlina mający 38 km długości to Narew i ona jest prawym dopływem Wisły.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

1967. Nowy budynek sądu na ul. Słowackiego.

źródło grafiki i opisu - Kalo NDM

...wraz z uzyskaniem przez miasto statusu siedziby powiatu, podniesiono rangę Sądu Grodzkiego i stał się on Sądem Powiatowym. Od roku 1952 do 1967 mieścił się przy ul. Warszawskiej 27, kiedy to Sąd uzyskał własną siedzibę przy ul. Słowackiego, ale od 1976 r. przemianowany został na Sąd Rejonowy.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Nowy Dwór Mazowiecki

miasto, siedziba władz powiatowych, port rzeczny, leży na prawym brzegu Bugu, 2 km od jego ujścia do Wisły, 29 km na północny zachód od Warszawy.

N.D. wymieniony został po raz pierwszy jako gród książęcy w 1355 r. Targowy charakter zawdzięczał położeniu w węzłowym punkcie dróg wodnych. Prawo miejskie chełmińskie otrzymał w 1374 r. od księcia Siemowita III. W tymże roku książę darował N.D. synom Tomisława z rodu Nałęczów; ich potomkowie przybrali nazwisko Nowodworskich. N.D. stał się ośrodkiem handlu solą i zbożem oraz punktem kontroli transportu wodnego. Na komorze celnej pobierano opłaty za przewóz towarów Wisłą. Rozwój miasta hamowały jednak częste powodzie. W czasie wojny szwedzkiej na polach pobliskiego Modlina w 1656 r. powstał obóz warowny, założony na polecenie Karola Gustawa, co spowodowało zniszczenie miasta. W 1670 r. N.D. otrzymał potwierdzenie swoich praw, w późniejszych jednak latach spadł do rzędu wsi. Prawa miejskie odzyskał w 1782 r. dzięki staraniom właściciela gen. S. Poniatowskiego, bratanka królewskiego. Miasto otrzymało wówczas nowe rozplanowanie ulic i rynku oraz kościół parafialny. Książę S. Poniatowski założył na terenach miejskich fabrykę sukna. Usiłował podtrzymać i rozwinąć tę fabrykę także następny właściciel N.D., L. Gutakowski, jednakże upadła ona w 1820 r. Dłużej utrzymały się założone tu równocześnie zakłady budowy statków. Katastrofalny dla miasta był rok 1813. Powódź zniszczyła zabudowę, oblężenie Modlina przez wojska rosyjskie dopełniło ruiny N.D. Upadła wtedy hebrajska drukarnia założona tu w 1782 r. przez kupca warszawskiego J. Kriegera.

W okresie Królestwa Polskiego i w latach późniejszych miasto rozwijało się pomyślnie dzięki sąsiedztwu twierdzy modlińskiej, której potrzeby zaspokajało. Uwidoczniało się to we wzroście liczby mieszkańców: 578 - w 1797 r., 950 - w roku 1825, 3246 - w 1860 r. Ożywił się także handel. W 1824 r. N.D. uzyskał prawo do 4 jarmarków rocznie. Przedmiotem handlu były m.in. wełna, sukno, drewno, zboże, bydło. Było tu wówczas 16 kramarzy, 14 'przekupników', 7 piekarzy, 6 rzeźników, 4 handlarzy soli. Około 1830 r. rząd Królestwa Polskiego, który wszedł w posiadanie N.D., zatwierdził przywilej lokacyjny z 1782 r. i przywrócił miastu utracony w ostatnich latach status prawny. Aby poprzeć rozwój handlu zbożem, Bank Polski wzniósł w 1844 r. przy ujściu Bugu kilkupiętrowy magazyn zbożowy, urządzony w ten sposób, że statki mogły wpływać do jego wnętrza. Magazyn ten nie spełnił swojego zadania i zakupiony przez rząd w 1853 r. zamieniony został na obiekt wojskowy. Czynnikiem, który dodatnio oddziałał na rozwój miasta, było otwarcie w 1876 r. kolei nadwiślańskiej, której północny odcinek biegł przez Warszawę, N.D. do Mławy. W 1881 r. N.D. liczył 5268 mieszkańców i 336 domów, w 1897 r. - mimo niedawnej klęski powodzi - liczba ludności wynosiła 7252, liczba domów - 370. Mieszkańcy trudnili się handlem (6 jarmarków rocznie), rzemiosłem i rolnictwem. Były tu fabryki: porcelany, mydła i świec, krochmalu, i tartak. Znaczne szkody wyrządził miastu pożar w 1907 r. Ponownie N.D. został spalony w czasie ofensywy niemieckiej w 1915 r. Zniesiono wtedy zakaz budowy murowanych domów, wprowadzony poprzednio ze względu na bliskość twierdzy. W 1921 r. miasto liczyło 7829 mieszkańców, a w 1939 - 10 206. Było tu wówczas kilka drobnych zakładów przemysłowych, w tym fabryka fajansu, browar i młyn, 3 tartaki oraz ok. 20 zakładów rzemieślniczych i ponad 300 punktów handlowych. Część ludności znajdowała zatrudnienie w Warszawie. W okresie okupacji hitlerowskiej odbyły się tu publiczne egzekucje, w których rozstrzelano ponad 75 osób. Miejscowi Żydzi (ponad 5000 osób) zostali wymordowani w obozach zagłady. Spalono także 350 budynków. Działające w okolicy oddziały partyzanckie wysadziły w 1943 r. na linii N.D. - Legionowo pociąg wojskowy.

W 1952 r. N.D. stał się siedzibą władz powiatowych, co wpłynęło korzystnie na jego dalszy rozwój. Miasto o powierzchni 10,26 km² liczyło w 1961 r. 13 698 mieszkańców. Większość z nich utrzymuje się z pracy w 13 miejscowych zakładach przemysłowych, m.in. w Zakładach Przemysłu Terenowego. Około 2500 osób dojeżdża do pracy w Warszawie, Legionowie i Nasielsku. W mieście jest szpital, czynne są 2 szkoły podstawowe i 2 zawodowe oraz najważniejsze placówki socjalne. Ośrodkiem rozplanowania miasta jest wydłużony prostokątny rynek; prostokątna sieć uliczna powstała w wyniku regulacji po ponownej lokacji. Miasto ma wśród zabytków klasycystyczny kościół parafialny z 1792 r. oraz wspomniany monumentalny spichlerz projektu Jakuba Gaya. Kościół ewangelicki z ok. połowy XIX w. wzniesiono na miejscu ratusza.

* Miasta polskie w tysiącleciu. Tom 2, 1967.

Kościół ewangelicki

Najmłodszą w sensie historycznym świątynią nowodworską był zbór protestancki wznoszący się równolegle do ulicy Sukiennej na terenie, który obecnie należy do parku miejskiego. Powstał dla wspólnoty ewangelicko augsburskiej, której wyznawcy mieszkali w mieście i okolicach od XVIII w.

Rzemieślnicy i rolnicy sprowadzeni głównie z Niemiec początkowo zbierali się w domu prywatnym, następnie zaś na górnym piętrze ratusza miejskiego. Gdy ten uległ zniszczeniu w 1813 r. z braku innego miejsca nadal wykorzystywano grożącą zawaleniem salę. Wtedy to powstał pomysł by ewangelicy przejęli minę i przebudowali ją na swoją świątynię. Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zatwierdziła projekt 9 IX 1825 r. Dzięki niemu wiadomo, że główne wejście do budynku znajdowało się od południa, od strony rynku. Nad nim wznosiła się niewielka wieżyczka. Fasada posiadała pięć jednakowych, półkolistych okien, centralne nad wejściem, pozostałe w pozornych niszach. Dach pokryty był dachówką a ściany zbudowano z cegły. Świątynia nie była zbyt duża, miała wymiary 30 x 15 x 8 metrów. Bryła raczej nie odbiegała wyglądem od pierwotnego kształtu ratusza.

Zmieniono jednak wnętrze. Zachowany plan przebudowy ukazuje wewnątrz jedną salę z wydzielonym przedsionkiem i zakrystią. Najprawdopodobniej w czasie remontu usunięto ściany działowe, tak by uzyskać większą przestrzeń mieszczącą ławki dla parafian i ołtarz z kazalnicą dla pastora. Ściany wewnątrz były bielone, na podłodze położono tarcicę. Całość oświetlał pająk drewniany na 8 świec, wymieniony następnie na żyrandol. Ponieważ w kościołach protestanckich dużą rolę odgrywa śpiew zbór zaopatrzono w organy. Wyposażenie kościoła było skromne, bez obrazów i ozdób, co wynikało z wymogów stawianych świątyniom protestanckim, które miały unikać wszystkiego, co rozpraszałoby uczestników nabożeństw.

Na przełomie XIX i XX w. "Wygląd kościoła pozostawia wiele do życzenia. Budynek stary już i odrapany prosi o odnowienie". Na dodatek wskutek rozwoju parafii stał się on zbyt mały i w dni świąteczne nie mógł pomieścić wszystkich przybywających wiernych. Po kilku latach starań o rządowe pozwolenie na remont i równie długo trwających zbiórkach pieniężnych w 1906 r. dokonano przebudowy. Świątynia zmieniła swój wygląd na ten, który znamy z fotografii lub zachowaliśmy w pamięci. Wybudowano ją w "stylu gotyckim". Od strony ulicy Mickiewicza (Wybickiego) stanęła nowa wieża z wejściem głównym, przy przeciwległym szczycie dobudowano zakrystię, w której również znalazły się drzwi. Zamurowano dotychczasowe wejście od strony rynku (parku), rozebrano znajdującą się nad nim wieżyczkę. Powiększono otwory okienne i umieszczono w nich żelazne ramy. Również wewnątrz dokonano zmian, sufitowi nadano formę sklepienia, po bokach urządzono chóry. Wzniesiono ołtarz wzorowany na gotyku, wstawiono nową ambonę i ławki. Zawieszono obraz "Chrystus błogosławiący". W kościele umieszczono też dwie tablice pamiątkowe, niestety nie wiadomo czego one dotyczyły. Przy okazji założenia w 1928 r. instalacji elektrycznej dokonano drobnych poprawek, kościół wymalowano, zreperowano dach i wymieniono na nim krzyż.

W 1945 r. parafia ewangelicka przestała istnieć. Opuszczona świątynia, lekko uszkodzona, stała nadal. Ponieważ nie miała gospodarza, zdarzało się, że wynoszono z niej elementy wyposażenia. Chodnik i żyrandol przyniesione do kościoła katolickiego miały zostać na polecenie ówczesnego proboszcza księdza Henryka Jóźwika odniesione na poprzednie miejsce. Co się z nimi stało nie wiadomo, na pewno nie pozostały w kościele św. Michała. Wspomniany proboszcz odmówił również, gdy władze państwowe chciały przekazać mu świątynię ewangelicką w administrację. W końcu budynek zmieniono na magazyn, w 1961 r. określano go jako zaniedbany, a na początku lat siedemdziesiątych XX w. rozebrano.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

1923. Drewniana wspinalnia oddana do użytku w 1923 r. na placu Solnym w pobliżu mieszczącej się strażnicy przy ul. Daszyńskiego.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Makieta strażnicy przechowywana przez nowodworską Ochotniczą Straż Pożarną.

1940. Strażnica na Placu Solnym na niemieckim zdjęciu lotniczym.

1947. Widok na zalany plac Solny z wieżą strażacką od strony ul. Daszyńskiego.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

1965. Ulica Daszyńskiego. W tle nieistniejąca już drewniana wieża strażacka na placu Solnym i istniejący do dziś drewniany zabytkowy budynek przy ul. Daszyńskiego 18.

1969. Widoki na drewnianą wieżę strażacką na placu Solnym i zabytkowy budynek przy ul. Daszyńskiego 18.

Lata 60-te XX wiek - wieża strażacka.

źródło grafiki i opisu - Kalo NDM

Około roku 1970 wieża strażacka została rozebrana.

Po wojnie już 27 stycznia 1945 r. uruchomiono urząd pocztowy, a przesyłki do Warszawy wożono rowerem, potem już ambulansem kolejowym nawet do Iławy. Uruchomiono centralę telefoniczną. Zaczynać trzeba było od ręcznej centrali o 20 numerach. W 1947 r. powiększono do 30, a w 1948 r. do 50 numerów. Wykonano połączenia telefoniczne z Górą i Jabłonną. W następnych latach łączność telefoniczna rozrasta się i obejmuje wiele gmin. W 1947 r. urząd przemianowany zostaje na klasę II. W 1952 r. powołano w Nowym Dworze Obwodowy Urząd Pocztowo-Telekomunikacyjny obejmujący początkowo 16 placówek. W roku 1953 uruchomiono automatyczną centralę stu numerową, potrzeby usług pocztowych i telekomunikacyjnych wzrastały. To dało asumpt do tego, że w 1965 r. wysunięto budowę nowego pawilonu Centrali telefonicznej i nowego budynku poczty. W rezultacie 30.11.1971 r. oddano do użytku nowy obiekt przy ul. Modlińskiej 2, z włączeniem automatycznej centrali do węzła warszawskiego.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Fabryka krochmalu

W dobie gdy na półkach sklepowych nęcą nas dziesiątki słodyczy powoli zapominamy, że niegdyś tak nie było. Kto dziś wie, że pierwsza guma do żucia była zrobiona z żywicy, a zamiast cukierków spożywano suszone owoce lub scukrzony miód. Pod koniec XIX w. i przez wiele dziesięcioleci wieku następnego jednym z podstaw owych produktów do wyrobu słodyczy był krochmal. Tam gdzie go wytwarzano często produkowano jednocześnie cukierki. Tak też było w Nowym Dworze.

W nowodworskich dokumentach metrykalnych po raz pierwszy informacja o istnieniu w mieście fabryki produkującej krochmal pojawia się w 1883 r., a dotyczy pracującego tam robotnika o nazwisku Kalinowski. Jest to potwierdzenie faktu, że przetwórnia wówczas już działała. Historia firmy zaczęła się trzy lata wcześniej w Holandii. W 1880 r. W.A.Scholten, właściciel kilkunastu fabryk przetwarzających ziemniaki zaczął poszukiwać miejsca pod nową inwestycję. Nasze miasto wydało mu się idealne. Surowiec do produkcji uprawiany był w najbliższej okolicy, a w razie niedoboru łatwo było go sprowadzić transportem wodnym lub kolejowym. Szybko zrealizowano holenderski projekt i w Nowym Dworze ruszyła produkcja pochodnych skrobi, syropu ziemniaczanego, mączki. Głównymi odbiorcami naszych produktów były: papiernia w Pabianicach, fabryki włókiennicze w Łodzi, firmy farmaceutyczne w Petersburgu, zakłady w Odessie i Rostowie.

Kłopoty w świetnie rozwijającym się przedsiębiorstwie pojawiły się w drugiej połowic lat 80. XIX w. Po pierwsze ukazał się edykt carski zabraniający cudzoziemcom prowadzenia działalności przemysłowej na terenach należących do Rosji. Próby Scholtena uzyskania naturalizacji spełzły na niczym. Po drugie podczas wielkiej powodzi w 1888 r. krochmalnia zastała zalana z część urządzeń uszkodzona. Produkcję wstrzymano na kilka tygodni. Wielka woda spowodowała także masowe gnicie ziemniaków, tak że ich ceny gwałtownie poszły w górę. Wreszcie 10 IV 1890 r. w fabryce wybuchł pożar, zniszczeniu uległa większość zabudowań. Pojawiły się podejrzenia o celowe podpalenie w celu wyłudzenia odszkodowania.

Właściciel zdecydował, że nowodworski zakład nie będzie odbudowany. Pracę straciło około 1.000 osób nie licząc rolników, którzy stracili ważny rynek zbytu.

Mało brakowało, a w zrujnowaną fabrykę przekształcono by na koszary. Jednak po oględzinach, inżynierowie wojskowi stwierdzili, że zachowane budynki nie nadają się na ten cel. Kolejnym pomysłem władz była rozbiórka, ale w 1893 r. znalazł się kupiec, a właściwie dwóch. Panowie Piotr Górski i Edward Morawski zapłacili za pozostałości fabryki Sholtena 15.000 rubli, otrzymali nową koncesję. 16 IX 1893 r. stołeczna prasa informowała, że "Opuszczone od kilku lat budynki fabryki syropu w Nowym Dworze przeszły na własność obywatela ziemskiego, p. G. Nabywca sprowadza nowe machiny i urządza w budynkach fabrykę syropu z kartofli." Nowi właściciele nie byli nowicjuszami w przetwórstwie ziemniaczanym, wcześniej bowiem byli właścicielami podobnego zakładu w Wachowie nad Wisłą.

Po ponownym uruchomieniu fabryka wytwarzała krochmal, syrop krochmalny, dwuwęglan sodu i cukierki. Położona była pomiędzy dzisiejszymi ulicami Okunin, Nowołęczną i Towarową.

Fabryka na początku XX w. zatrudniała 130 ludzi, m.in. Jana Szynklewskiego - kasjera. Była jednym z większych przedsiębiorstw w mieście. Uchodziła za nowoczesną gdyż posługiwano się w niej najpierw dwoma, a przynajmniej od 1909 r. trzema silnikami parowymi o łącznej mocy początkowo 160, potem 200 koni mechanicznych. Po wprowadzeniu dodatkowego motoru dochód zwiększył się z 200.000 na 400.000 rubli. Co najmniej od 1905 r. funkcję kierownika sprawował Wacław Morawski, dwudziestosześcioletni inżynier elektrotechnik. Biuro sprzedaży mieszczące się w Warszawie na ulicy Bielańskiej prowadził P. Szmidt.

W 1910 r. przedsiębiorstwo zmieniło swój status, stało się spółką akcyjną. Towarzystwo Akcyjne zatwierdzone zostało przez ukaz carski z 5 XII tegoż roku. Statut spisano 10 XII 1910 r. przed notariuszem Zygmuntem Wasiutyńskim w Warszawie.

Firma przyjęła nazwę: "Fabryka Przetworów Kartoflanych - Nowy Dwór - P. Górski i E. Mórawski Spółka Akcyjna". Kapitał akcyjny spółki wynoszący 4.140.000 zł podzielono na 2.760 akcji na okaziciela po 1.500 zł każda. Jako jej cele określono: "1) zakładanie, nabywanie, organizowanie i prowadzenia fabryk w zakresie przemysłu przetworów kartoflanych, 2) kupno i sprzedaż wszelkich artykułów potrzebnych do fabrykacji powyższej , 3) prowadzenie handlu produktami fabryk powyższych w jak najszerszym tego słowa znaczeniu, 4) prowadzenie wszelkich interesów handlowo-przemysłowych związanych z powyższymi zadaniami spółki."

W okresie I wojny światowej fabryką zarządzał Zdzisław Pomianowski. Z pierwszych dziesięciu powojennych lat zachowało się kilka nazwisk osób, które w fabryce pracowały a nierzadko nawet tam mieszkały. Byli to: Władysław Jackowski - kasjer, Jan Jasiewicz - stróż, Lucjan Gryszkiewicz - ślusarz, nieznany z imienia Affek - cukiernik, Kazimierz Keres - inżynier chemik.

Edward Morawski "wice prezes Towarzystwa Rolniczego, założyciel Szkoły Handlowej w Suwałkach. Twórca przemysłu stropowego, obywatel ziemski" zmarł w Nowym Dworze w Wigilię 1919 r. Mimo to jeszcze kilka lat firma figurowała w wykazach jako "P. Górski i E. Mórawski, Towarzystwo Akcydensowe "Nowy Dwór" fabryka syropu kartoflanego". W 1922 r. gdy dyrektorem zarządzającym był już Wacław Morawski, kapitał przedsiębiorstwa wynosił 5 milionów marek, zatrudniało ono mniej, bo już tylko 90 osób.

W kwietniu 1938 r. fabryka spłonęła, pozostały ruiny zabudowań i osypujący się komin. Olbrzymi pożar widać było z daleka, zaobserwowały go między innymi osoby znajdujące się na moście narwianym. I w tym przypadku szeptano o celowym podpaleniu. Przyczyną miał być dług. Zadłużenia już wcześniej prześladowały przedsiębiorstwo jednak do 1938 r. firma jakoś sobie radziła. Czasami w sposób nietypowy. Otóż Towarzystwo Przetworów Rolnych "Nowy Dwói" zaciągnęło pożyczkę. Jako gwarancję wystawiono weksel. Nadszedł czas spłaty, ale przedsiębiorstwo nie kwapiło się z uiszczeniem zobowiązania. Wierzyciele mieli dość oczekiwania i oddali sprawę do sądu. Rozprawa miała odbyć się latem 1934 r. i w tym momencie jak wybawienie pojawiła się powódź oraz przepisy wydane przy okazji ogłoszenia stanu klęski żywiołowej. Zanim sąd wezwał przedstawicieli Towarzystwa do spłaty wierzytelności i zanim komornik przystąpił do działania, do Sądu Okręgowego w Warszawie wpłynęło podanie zredagowane przez adwokata Żylińskiego. Ów przedstawiciel palestry przedstawił się jako rzecznik Towarzystwa Przetworów. W swoim piśmie zwracał się o udzielenie nowodworskiej fabryce moratorium. Zgodnie z przepisami w czasie klęsk żywiołowych przewidywano ulgi dla dłużników. Oczywiście miały one dotyczyć tych, którzy w wyniku powodzi doznali znacznych strat materialnych. W takim przypadku zapowiadano albo odroczenie spłaty, albo rozłożenie jej na raty. Prawdopodobnie tworzący przepis prawodawcy chcieli nim objąć gospodarstwa wiejskie, które na skutek kataklizmu utraciły swoje plony.

Pan Żyliński w swoim podaniu argumentował: "Firma 'Nowy Dwór', mając posiadłości w Nowym Dworze pod Warszawą, poniosła na równi z innymi tamtejszymi rolnikami dotkliwe straty w związku z wylewem Wisły." Prawdą było, że zalane zostały kartofliska należące do fabryki, ale czy taki argument wystarczył nie wiemy. Jak wiadomo nie było to ostatnie zadłużenie firmy. Nic dziwnego, że pożar z 1938 r. szeptana propaganda uznawała za celowy.

Zakładu nie odbudowano. Opuszczony teren stał się miejscem masowej egzekucji dokonanej przez hitlerowców w sierpniu 1944 r. Po wojnie zorganizowano tu skład węgla, a w ocalałym budynku mieszkalno - biurowym znalazło swoją siedzibę liceum pedagogiczne prowadzone przez Zofię Mórawską. Ostatecznie w 1961 r. otwarto procedurę likwidacji spółki a zakończono ją 31 VIII 1971 r.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Z ojca na syna

Osiemnastu wyrośniętych nastolatków nie mieści się w ławie oskarżonych warszawskiego sądu. Trzeba ich posadzić na miejscu dla publiczności i oddzielić kordonem milicjantów. Jednego funkcjonariusze otaczają szczególną opieką. Podczas konwojowania koledzy chcieli sprawić mu łomot. Nie pomagają nawoływania funkcjonariuszy o spokój. Co chwilę ktoś na sali krzyczy: "Faja, trzymaj się" albo "Sikawica, siemano". I zaraz głośny śmiech, pogardliwe miny, wypinanie się, że wszystko jest git. Ten chroniony, Bolesław Zys pseudo Wapniak, ma powód do strachu. Gdyby w czasie przesłuchania nie wygadał się o zgwałceniu, zamordowaniu i utopieniu Grażyny B. (jak się wyraził, popłynęła do Gdańska), w ogóle nie byłoby procesu. Dziewczyna zaginęła przed rokiem i śledztwo szybko umorzono.

Ale na skutek gadulstwa Bola, podejrzanego o włamanie się w nocy do pawilonu Samopomocy Chłopskiej i kradzież zegarków, milicja złapała trop i herszt młodocianej bandy z Nowego Dworu Zygmunt Szajer został oskarżony o zamordowanie Grażyny. W sumie 17 mieszkańców Nowego Dworu Mazowieckiego otrzymało zarzuty wielokrotnych zbiorowych gwałtów na 13-, 14-letnich uczennicach. Byłoby ich w ławie dla oskarżonych 18, ale ten najmłodszy, zarażony syfilisem Sulikowski, rzucił się pod pociąg. Jak straciła życie 18-letnia Grażyna? W majowy wieczór 1970 r. wracała do domu ze szkoły. Z krzaków koło twierdzy modlińskiej wyszedł Zys. "Przejedziemy się?", zaproponował. Po chwili dołączyli: Zygmunt Szajer, Andrzej Witkowski, Ryszard Kubik i Marek Sulikowski. Dziewczyna znała ich z podstawówki. Na wale przeciwpowodziowym Szajer chwycił ją za rękę i ściągnął na dół, nad rzekę. Tam Kubik trzymał za włosy, a Witkowski zrywał z niej ubranie. Gwałcili po kolei. Przez cały czas nóż Szajera tkwił wbity w piasek koło jej głowy. Gdy podczas drugiej tury dziewczyna traciła przytomność, Szajer polewał ją wodą z zardzewiałej puszki po konserwach.

Wreszcie pozwolili jej się podnieść. Wtedy zagroziła im: "Pójdę na komendę". "Nigdzie, k…, nie pójdziesz, nikomu już nic nie powiesz" - odpowiedział Szajer i pchnął ją sprężynowym nożem w okolicy serca. Witkowski przyciągnął starą łódź, wrzucili do niej konającą i wypłynęli na Narew. Zwłoki ofiary wyłowiono z Wisły tydzień później.

Młody jest, musi się wyszumieć

Po roku aresztu gwałciciele już się nauczyli od starszych więźniów odwoływać wyjaśnienia jako rzekomo wymuszone biciem w śledztwie. Ale przemycanie grypsów jeszcze im nie wychodziło. Wszystkie zostały przechwycone. "Jeśli oskarżony twierdzi, że przyznał się do gwałtów pod przymusem, dlaczego wziął udział w wizji lokalnej?" - zapytał prokurator. "Bo Nowy Dwór" - odpowiedział Sikawica, rozglądając się z porozumiewawczym uśmiechem po sali. Dziennikarzom obserwującym proces nie trzeba było więcej tłumaczyć. Oskarżony chciał się przejechać z aresztu do rodzinnego miasteczka, aby go podziwiali wystający na chodnikach kumple. Dla nich był git człowiekiem. Należał przecież do "bandy byków" (wszyscy mieli tatuaż byka na ramieniu) terroryzującej Nowy Dwór i okolice. A także podmiejskie pociągi, z których wyrzucali konduktorów i "niepodchodzących" im pasażerów. Tylko frajer mógł nie wiedzieć, kto się kryje za pseudonimami: Faja, Wapniak, Sikawica, Halibut, Kolor czy Saba.

Janusz Rolicki z "Kultury" pierwszy spośród sprawozdawców sądowych zorientował się, że małe kropki na twarzach oskarżonych to demonstracja przynależności do tzw. git ludzi. Rozszyfrował też znaczenie kropek w zależności od miejsca ich "wydziargania" i zadał sobie trud poszukania gitowców (w 1972 r. było to pojęcie jeszcze obce socjologom) w szkołach Nowego Dworu. W przekonaniu wielu nastolatków zakwalifikowanie ucznia do grypsujących było wielkim wyróżnieniem. Aby dostać się do gitów, trzeba było zdać egzamin. Mogło to być rozbicie w szkole wszystkich muszli klozetowych, zdemolowanie sklepu albo położenie się na jezdni tuż przed nadjeżdżającym samochodem. Jeden z oskarżonych w procesie gwałcicieli popisał się wejściem na gzyms 30. piętra Pałacu Kultury. Przez kilka godzin stał w slipach na narożniku, rzekomo szykując się do samobójczego skoku.

Jeśli uczeń poskarżył się wychowawcy na gitowców, otrzymywał od nich wyrok. Mogło to być skotłowanie glanami, pocięcie kurtki żyletką, wyrzucenie zeszytów do ubikacji albo wyprostowanie nożem, czyli rozharatanie skarżypycie policzka od ust do ucha. Git człowiek, który choć raz posłuchał nauczyciela, dostawał łomot, bo się skiepścił. Kurwy - tak się mówiło w środowisku git ludzi o każdej dziewczynie - są od tego, aby je gwałcić. Liczbę gwałtów należało zapisywać, aby się chwalić przed kolegami. Gdy na procesie chłopców z Nowego Dworu miały zeznawać (przy drzwiach zamkniętych) ofiary ich gwałtów, główny oskarżony Faja tuż przed wejściem sędziów zapytał głośno kumpli na sali: "Kurwy już przyszły? Ale będzie ryk". Odpowiedział mu zbiorowy rechot.

Strojenie min się skończyło, gdy ofiary gwałtu w szczegółach opowiedziały, czego doświadczyły od oskarżonych. Uczennica szkoły wieczorowej: - Wracałam z lekcji do domu. Koło księgarni stali Kolor z Wapniakiem i Sikawicą. Najpierw mnie zaczepiali, a gdy nie reagowałam, szli za mną aż do przystanku PKS. Chciałam wejść do autobusu, ale Kolor zagrodził mi drogę i uderzył w twarz. Przewróciłam się na chodnik, a kierowca zatrzasnął drzwi i odjechał. W pobliżu stał milicjant. Powiedziałam mu, co się stało, pokazałam, który to Kolor. "Wracaj do domu" - poradził. - "Gdy się ściemni, może być gorzej". Nadjechał kolejny autobus. Gdy wsiadłam, koło mnie stanął Wapniak. "Już nie żyjesz" - powiedział. Udało mi się ukryć w tłumie wysiadających na następnym przystanku. Nazajutrz zobaczyła w szkole na przerwie tych trzech. Czekali, aż skończą się lekcje.

"Już na boisku wykręcili mi ręce i pociągnęli w kierunku pobliskiego cmentarza. Płakałam, wtedy Sikawica uderzył mnie dwa razy w twarz. Jakiś starszy mężczyzna przechodził obok i zwrócił im uwagę, że używają brzydkich wyrazów. Ale widząc, co się dzieje, przyspieszył kroku, choć wołałam o pomoc. Potem gwałcili mnie po kolei, to się powtarzało". Inna ofiara zbiorowego gwałtu, lat 14: "Nie chciałam żyć, oni pozbawili mnie dziewictwa. Zażyłam 20 tabletek. Odratowali mnie w szpitalu". Matka niepełnoletniej na pytanie sędziego, czy zgłosiła gwałt córki na milicji: "Jeszcze by tego brakowało! Rozniosłoby się po mieście. Jaki porządny chłop chciałby ją potem za żonę? Wszyscy wiedzą, że ten tu [kobieta wskazała oskarżonego Bolesława Zysa] zatrzymany w areszcie za inny gwałt siedział tam tylko do przyjazdu ojca pułkownika, który załatwił mu zwolnienie".

Zys potwierdził: "Komenda w Nowym Dworze nie prowadziła postępowania. Ani też wtedy, gdy porwaliśmy z plaży taką jedną i chcieliśmy ją przewieźć w krzaki na drugi brzeg Narwi. Ona się darła już na sam widok wyciągniętej kosy. Usłyszał to milicjant z komisariatu rzecznego i kazał nam ją wypuścić. Więcej się nie czepiał". O braku interwencji milicji mówiło wielu świadków z Nowego Dworu. Matka Sikawicy zeznała, że raz poszła do dzielnicowego z prośbą, aby coś powiedzieli jej synowi, bo zamiast się uczyć, zaprasza do ich domku nad Narwią dziewczyny. Ona wychowuje go samotnie, jest w robocie od rana do wieczora. "Czego mu pani tak żałuje? Młody jest, musi się wyszumieć" - usłyszała. A na korytarzu sądowym rodzice gwałcicieli dziwili się na głos: "Po co te dziewczyny szły z naszymi synami w krzaki? Same są sobie winne".

Mamo, wyrób mi alibi

W połowie procesu (trwał osiem tygodni) oskarżeni wyraźnie stracili rezon. "Kochana mamo", napisał w grypsie 18-letni Sikawica, "wyślij mnie list ekspres polecony, przez który dasz znać czy załatwiłaś mnie świadków do tego morderstwa na Grażynie oraz czy te dziewczyny, co podałem ich adresy zmienią swoje zeznania że ja ich nie gwałciłem. Jeżeli mnie to załatwisz, to znaczek przyklej na kopercie w rogu a jak nie to normalnie a będę wiedział, co robić czy już zacząć jechać wariata. I przyślij mi rakietę [paczkę - red.] masz przecież talon. Twój kochający syn". Ten gryps, podobnie jak następne, sędzia odczytał na rozprawie.

"Mamo bardzo cię proszę o ile chcesz żebym dostał mały wyrok to idź do [tu nazwisko i adres]. Poproś ją, żeby gdy będzie miała ze mną konfrontacje powiedziała, że mnie przy tym nie było i nie ja ją gwałciłem. Mamo mnie grozi bardzo wysoki wyrok za tą Grażynę wyłowioną z Wisły dlatego powiedz, że ja 21 maja 1970 roku byłem w domu i nigdzie nie wychodziłem. Gdyż ja do tego początkowo się przyznałem gdyż nie miałem wyjścia, bo milicja już wszystko wiedziała, ale teraz będę się wypierał". Po tygodniu: "Mamo załatw mi z tymi dziewczynami gdyż już miałem z jedną konfrontacje i ta kurwa mnie rozpoznała. To, co zeznaliśmy z Fają o użyciu noża można odwołać że nas psy pobiły i sprawa upadnie, ale ty wyrób mi alibi".

Trzy dni przed ogłoszeniem wyroku: "Kochana Mamusiu. Za to morderstwo czeka mnie straszny wyrok ja na sprawie będę udawał wariata ciebie proszę abyś powiedziała że w dzieciństwie miałem zapalenie opon mózgowych tylko gdzieś się zapodziała dokumentacja ze szpitala. Idź do szkoły, poproś kierownika żeby wydał zaświadczenie, że ja byłem niedorozwinięty jak się będzie stawiał daj mu parę groszy, wtedy na pewno wyda, on hajcem [pieniędzmi - red.] nie śmierdzi". Tuż przed wyrokiem Janusz Rolicki napisał w tygodniku "Kultura" o skazanych: "Oni są już straceni. Wierzą tylko w oszustwa i prawo pięści, niech więc ręka sprawiedliwości będzie ciężka". Zygmunt Szajer został skazany na 25 lat więzienia - była to najwyższa kara w kodeksie przewidziana dla młodocianego.

Andrzej Witkowski, autor przechwyconych grypsów, miał wyjść na wolność po 15 latach. Pozostali oskarżeni otrzymali wyroki o kilka lat niższe. Sędzia odrzucił argumenty obrony, że młodociani nie byli w stanie zapanować nad swymi popędami seksualnymi. Powołał się na opinię biegłego: "Sprawca gwałtu zbiorowego nie jest zdeterminowany tego rodzaju obsesją. On chciał tylko rozładować agresję. Gwałcona dziewczyna jest takim samym obiektem, jak szyba, którą można rozbić jednym uderzeniem cegły". Po procesie komenda wojewódzka MO zorganizowała konferencję prasową, na której jej przedstawiciele tłumaczyli, dlaczego organa ścigania nie zapobiegły rozszerzającej się fali gwałtów. Otóż policja i prokuratura miały związane ręce, bo poszkodowane nie meldowały, co je spotkało. Przez prasę przetoczyła się dyskusja, czy gwałty powinno się ścigać z urzędu, czy też - jak dotychczas - tylko na wniosek osoby poszkodowanej. O ile publicyści byli zgodni, że nie należy czekać na inicjatywę pokrzywdzonych (Marek Rymuszko, "Prawo i Życie"), ponieważ dotychczasowy przepis stał się wygodnym parawanem kryjącym bierność miejscowych organów ścigania, o tyle prawnicy mieli różne zdania. Sędzia Michał Kulczycki opowiedział się na łamach "Życia Warszawy" za utrzymaniem obecnego przepisu z uwagi na jego humanitaryzm. "Nasz ludowy ustawodawca pozostawia ofierze wolny wybór: czy chce na nowo, często na oczach wszystkich, przeżywać swój dramat, czy też wolałaby pozostawić to w tajemnicy". Z sędzią polemizował jego kolega po fachu Janusz Eksner: "Gwałt zbiorowy to nie jest czynność intymna; dokonuje się go publicznie, jak chuligaństwo i tymi samymi metodami. Powinien być ścigany na wniosek prokuratora".

Do redakcji "Kultury" napisał pierwszy sekretarz powiatowy PZPR w Nowym Dworze: "Nie zostawiajcie nas tak samych", prosił, "zrobiliśmy tyle na naszym terenie, a teraz, po obmalowaniu przez was naszego miasta, ludzie plują na Nowy Dwór. Odwołaliśmy komendanta MO i jego zastępcę". Reporter pojechał na spotkanie z władzami miasteczka. Oczekiwał pretensji za "obmalowanie" miasta, tymczasem władza wypłakiwała mu w mankiet swoją bezsilność. Nie dają sobie rady z nowym pokoleniem, które w PRL wyrosło przy pobliskiej twierdzy Modlin. Melina na melinie, a wykwaterowywanie z bunkrów do bloków idzie opornie. Gdy oświetlono otaczający twierdzę park, następnej nocy wszystkie żarówki zostały rozbite. Niestety, nie ma ustawy, która by kierowała chuliganów do pracy. A na współpracę ze społeczeństwem nie można liczyć, i to nie tylko w Nowym Dworze. Na poparcie tej tezy organizatorzy spotkania wyciągnęli świeżą "Trybunę Ludu", gdzie opisano zbiorowy gwałt we wsi Zręcz Duży, powiat Busko: grupa podchmielonych wyrostków skatowała, a następnie zgwałciła młodą wczasowiczkę.

Gdy ta wołała o pomoc, w zagrodach nagle zgasły światła. Zdołała się wyrwać swym oprawcom i wbiegła do domu sołtysa, ale ten wyrzucił ją za próg, mimo że widział czekających przy furtce bandytów. Ponownie zgwałcona, odzyskała przytomność na skraju wsi w krzakach. Po pewnym czasie do redakcji przyszły wytyczne z wydziału prasy KC, aby kończyć już te jeremiady o gwałtach. Jako pierwszy zdyscyplinował się tygodnik "Kierunki". Uświadomiono społeczeństwu, że "28 lat temu wstąpiliśmy na drogę, która warunkuje u nas niespotykany dotąd rozwój społeczny i gospodarczy. Miliony ludzi przenoszą się ze wsi do miast, awans kulturowy i cywilizacyjny jest faktem oczywistym. Ale razem z tym awansem rodzą się zjawiska negatywne. Są one marginesem. Socjalizm […] daje nam wyjątkową szansę przeciwdziałania tym zjawiskom. Trzeba tylko umieć ją wykorzystać".


Korzystałam z relacji sądowych zamieszczonych w tygodnikach, które wymieniłam w reportażu. Nazwiska skazanych w procesie gwałcicieli zostały zmienione.

W roku 1973 przęsła zachodniej, poniemieckiej nitki mostu stałego [Pancera, na Narwi], zastąpiono przęsłami ESTB [Emergency Steel Truss Bridge, czyli awaryjny stalowy most kratownicowy.] pochodzącymi z mostów w Toruniu (dwa) i Malborku (jedno).

* Jarosław Loretz - Przejdziem Wisłę i nie tylko: dzieje mostów na Mazowszu, 2021.

Targowisko miejskie. Nowodworski Rynek. Przez kilka pokoleń funkcjonował pomiędzy ulicami Warszawską, Zakroczymską, Magistracką i Daszyńskiego. Jeszcze w połowie lat 50tych XX w. Rynek tak wyglądał: furmanki, poręcze do przywiązywania lejc, góry błota, murowana zaokrąglona budka z piwem od strony ulicy Warszawskiej. Na platformie konnej przywozili piwo w drewnianych skrzynkach. Potem przeniesiono miejskie targowisko na Plac Solny. Dawny Rynek zamieniono w skwer z fontanną. Ostatecznie po 1974 targowisko przeniesiono poza miejski obszar zabudowany w okolicę wału narwianego.