Fakty nowodworskie - maj 2014 r.

 

Historyczny Nowy Dwór został wyzwolony spod okupacji hitlerowskiej w dniu 15 Stycznia 1945 r. o godz. 17.20 przez 60 DP ze 125 korpusu armijnego 47 armii, Armii Czerwonej.

Rozważmy teraz obraz obrony I Frontu w składzie którego działała 47 armia ogólnowojskowa pod dowództwem gen. mjr. Franza Pierchorowicza. Taktyczna strona obrony niemieckiej w pasie natarcia 47 armii składała się z dwóch pasów obrony sięgając na głębokość do 16 km. Na prawym skrzydle I Frontu Białoruskiego przed wojskami 47 armii. Główny pas obrony Niemcy rozbudowali w obszarze między Wisłą a Bugiem i składał się on z dwu pozycji na głębokość 14 km. Pierwsza pozycja pasa głównego miała miejscami dwie lub trzy transzeje o pełnym profilu w odległości 200-300 m jedna od drugiej. Przedni skraj obrony stanowiła linia łącząca Topolin na wschód od Kałuszyna i przebiegała przez Chotomów na zachód od Cegielni do Wisły. Druga linia miała dwie transzeje. Pierwsza przebiegała na linii Janówek I - Suchocin. Druga transzeja na linii Okunin - Boża Wola. Na tyłach tej linii w bezpośredniej bliskości Nowego Dworu na wschód od dzisiejszych hal produkcyjnych Kablobetonu i dalej na południe po stronie wschodniej od lasu Księża Góra, przecinając współczesną ul. Sportową i tory kolejowe na zachód od nastawni i dalej (w tym miejscu jest to jeszcze najbardziej widoczne, biegnie obok ścieżka od ul. Małej - w odległości 200 m na zachód od przejazdu kolejowego na ul. Leśnej) widoczny jest częściowo już zniekształcony - rów przeciwczołgowy - do ul. Leśnej (do drogi na teren przy dawnej jednostce wojskowej) i dalej na południe mniej więcej po osi dzisiejszej ul. Leśnej w kierunku ul. Wojska Polskiego. Ten rów przeciwczołgowy przekraczał w tym miejscu szosę z Nowego Dworu do Jabłonny i ciągnął się do tzw. "Górki" na południe od ul. Młodzieżowej na Osiedlu Młodych. Pozycja ta była przygotowana ze względu na bliskość twierdzy. Podejście do miasta od strony wschodniej z kierunku Olszewnicy - Krubina było umocnione zasiekami z drutu kolczastego a nadto Niemcy wykorzystali dogodne położenie (tuż przy torach) fort XVII w Janówku. Wiele dróg i szosa z Jabłonny do Nowego Dworu zostały zaminowane, bądź przygotowane do zaminowania. Znaczącą rolę w obronie przedpola przed Nowym Dworem spełniały wsie Kałuszyn, Olszewnica, Krubin, Janówek I. Znaczącą role w widłach Wisły i Narwi spełniał sam Nowy Dwór oraz twierdza modlińska w pełnym rozumieniu obszaru warownego (sama cytadela - traktowana powszechnie jako Twierdza Modlin - wraz z otaczającymi ją fortami). "Ponadto Modlin otoczono systemem obrony polowej, przed którymi ustawiono różne przeszkody, a budynki przygotowano jako schrony bojowe".

Od strony południowej twierdza w bliskim otoczeniu nie była umacniana. Pas obrony oddalony był bardzo daleko. Ciągnął się co prawda w okolicach na zachód od Modlina i na południe od Kazunia do Kępy Kiełpińskiej, ale dalej skręcał w kierunku Dąbrowy w puszczy i szedł do Wólki Węglowej, a następnie aż do Okęcia.

Tak wyglądało przygotowanie niemieckie od strony wschodniej i południowej, od linii rozgraniczenia, jaką stanowiła Narew pomiędzy I i II Frontem Białoruskim w obszarze przyległym do Nowego Dworu i Modlina oraz okolicznych miejscowości na tych kierunkach. 47 armia ogólno wojskowa działająca w składzie II Frontu Białoruskiego ruszyła do ofensywy 14 stycznia i otrzymała zadanie w końcu drugiego dnia operacji sforsować Wisłę na odcinku od Nowego, Dworu do Jabłonny. W toku działań 47 Armii 125 korpus i jego 60 dywizja dotarła do Jabłonny. Zaznaczyć należy, że 47 Armia już 28 października 1944 r. dotarła do Legionowa i tego samego dnia polska 1 DP im. Tadeusza Kościuszki opanowała Jabłonnę. 47 Armia wyruszyła ze swej rubieży trzema korpusami. 125 korpus gen. mjr. Andreja Andrejewa, głownie 60 dywizją nacierał na 186 pp z 73 DP niemieckiej przez Sikory, Krubin i dotarł do Nowego Dworu, wspomagany grupą pancerną 129 korpusu na lewym skrzydle. 125 korpus wspierała m. in. 3 polska brygada artylerii haubic.

129 korpus nacierał przez Olszewnicę Starą, Trzciany, Suchocin. 77 korpus wspierany był przez 5 polską brygadę artylerii ciężkiej i 2 pułk artylerii lekkiej - nacierał na kierunku Chotomów, Rajszew. 129 i 77 korpusy dotarły do Wisły na wysokości Rajszew - Suchocin, gdzie dokonały przeprawy na Cząstków i Czosnów. Dzień później po wyzwoleniu Nowego Dworu (z powodu mgły 14 i 15 stycznia) 16 stycznia włączone zostało do działań na tym kierunku lotnictwo polskie tj. 1 pułk lotnictwa myśliwskiego "Warszawa" i 3 pułk lotnictwa szturmowego; atakowały one stanowiska artylerii niemieckiej na trasie Nowy Dwór - Modlin - Zakroczym i w samym Modlinie. Pamiętajmy o tym, że Nowy Dwór został oswobodzony od hitlerowców 15 stycznia. Modlin znajdujący się na prawym brzegu Narwi, leżał w pasie działania II Frontu Białoruskiego, a na tym kierunku działała 70 armia ogólnowojskowa, która dotarła do niego trzy dni później.

70 Armia dowodzona przez gen. płk. Wasyla Popowa ruszyła do ofensywy z przyczółka pod Serockiem w dniu 14 stycznia, który był wyzwolony już 20.10.1944 r. Natarcie pierwotnie wyznaczone na wcześniejszą godzinę - ruszyło dopiero o godz. 11.25, bez wsparcia lotniczego z powodu niskich chmur i mgły. Lewym skrzydłem wzdłuż szosy Serock - Pomiechówek, nacierały wielkie jednostki 47 korpusu pod dowództwem gen. mjr. Dmitrija Kiscylina. Miał on przed sobą 542 dywizję niemiecką. Po pokonaniu rubieży obronnych tej dywizji w nocy z 16 na 17 wyzwolony został Pomiechówek, a 18 stycznia szturmem zdobyty Modlin i Zakroczym. Niemcy wycofując się na lewy brzeg Wisły wysadzili mosty na Narwi i Wiśle.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Błyskawiczna ofenzywa

Modlin wzięty!

MOSKWA, 18.1. Dziś o godz. 19·45 radio Moskwa podało specjalny rozkaz marsz. Stalina, skierowany do dowódcy II go frontu białoruskiego Rokossowskiego i jego szefa sztabu gen. porucznika Bogoliubowa.

Rozkaz ten wyróżnia wojska, wchodzące w skład II go frontu białoruskiego za zdobycie Przasnysza, oraz ważnej twierdzy niemieckiej Modlina. Wojska marsz. Rokossowskiego zdobyły ponadto 1000 innych miejscowości. Zwycięstwo to zostało uczczone salutem 20 strzałów z 224 dział.

Звание Мл. Лейтенант

Фамилия, имя, отчество Отмахову Иван Григорьевич

Вам, участнику боев за овладение городом и крепостью Модлин (Новогеоргиевск), за отличные боевые действия Приказом Верховного Главнокомандующего Маршала Советского Союза товарища СТАЛИНА от 18 января 1945 г. объявлена БЛАГОДАРНОСТЬ.

Поздравляю Вас и выражаю твердую уверенность в том, что Вы будете еще крепче громить и уничтожать заклятых врагов до полного их разгрома.

 

Tłumaczenie na język polski

Stopień: Mł[odszy] Lejtnant (Podporucznik)

Nazwisko, imię, imię ojca: Otmachow Iwan Grigorjewicz

Wam, uczestnikowi walk o opanowanie miasta i twierdzy Modlin (Nowogieorgijewsk), za wzorowe działania bojowe Rozkazem Naczelnego Wodza Marszałka Związku Radzieckiego towarzysza STALINA z dnia 18 stycznia 1945 r. ogłoszono PODZIĘKOWANIE.

Gratuluję Wam i wyrażam silne przekonanie, że będziecie jeszcze mocniej bić i niszczyć zaciekłych wrogów aż do ich całkowitego pogromu.
_______________________________________________________________________________________________________________________________

Dokument to tzw. "Blagodarnost" (podziękowanie), które było masowo drukowanym formularzem wypełnianym dla żołnierzy biorących udział w konkretnych operacjach.

Twierdza Modlin (w rosyjskiej tradycji nazywana Nowogieorgijewskiem) została zajęta przez wojska radzieckie właśnie 18 stycznia 1945 roku w ramach operacji warszawskiej.

(звание) Кур-ту (Курсанту)

(фамилия, имя и отчество) Кравцу Леониду Тимофеевичу

Вам, участнику боев за овладение городом и крепостью МОДЛИН (НОВОГЕОРГИЕВСК), приказом Верховного Главнокомандующего Маршала Советского Союза товарища СТАЛИНА от 18 января 1945 года за отличные боевые действия объявлена БЛАГОДАРНОСТЬ.

Командир части [podpis: Иванов / Iwanow]

 

Tłumaczenie na język polski

(stopień): Kursant (Uczeń szkoły wojskowej / podoficerskiej)

(nazwisko, imię i imię ojca): Krawiec Leonid Timofiejewicz

Wam, uczestnikowi walk o opanowanie miasta i twierdzy MODLIN (NOWOGIEORGIJEWSK), rozkazem Naczelnego Wodza Marszałka Związku Radzieckiego towarzysza STALINA z dnia 18 stycznia 1945 roku za wzorowe działania bojowe ogłoszono PODZIĘKOWANIE.

За нашу Советскую Родину!

УЧАСТНИКУ ШТУРМА И ОВЛАДЕНИЯ города ПШАСНЫШ, крепости МОДЛИН и 1000 других населенных пунктов.

Тов. Гвардии майору Сетину Александру Кирилловичу

Приказом Верховного Главнокомандующего Маршала Советского Союза товарища СТАЛИНА от 18 января 1945 г. № 226 за штурм и овладение городом ПШАСНЫШ, крепостью МОДЛИН — важными узлами коммуникаций и опорными пунктами обороны немцев, а также овладение более 1000 других населенных пунктов всему личному составу нашей гвардейской бригады, в том числе и Вам, принимавшему участие в боях, ОБЪЯВЛЕНА БЛАГОДАРНОСТЬ.

В честь этой победы столица нашей Родины — МОСКВА салютовала победителям 20 артиллерийскими залпами из 224 орудий.

Командир Бригады Гвардии полковник [podpis: Козинов]
Январь 1945 г.


Tłumaczenie dokumentu

Za naszą Radziecką Ojczyznę!

UCZESTNIKOWI SZTURMU I OPANOWANIA miasta PRZASNYSZ, twierdzy MODLIN i 1000 innych miejscowości.

Tow.[arzyszowi] Gwardii majorowi Setinu Aleksandrowi Kiriłłowiczowi

Rozkazem Naczelnego Wodza Marszałka Związku Radzieckiego towarzysza STALINA z dnia 18 stycznia 1945 r. nr 226 za szturm i opanowanie miasta PRZASNYSZ, twierdzy MODLIN — ważnych węzłów komunikacyjnych i punktów oporu niemieckiej obrony, a także opanowanie ponad 1000 innych miejscowości, całemu stanowi osobowemu naszej brygady gwardyjskiej, w tym i Wam, biorącemu udział w walkach, OGŁOSZONO PODZIĘKOWANIE.

Ku czci tego zwycięstwa stolica naszej Ojczyzny — MOSKWA salutowała zwycięzcom 20 salwami artyleryjskymi z 224 dział.

Dowódca Brygady Gwardii pułkownik [podpis: Kozinow]

Styczeń 1945 r.

Otwarcie nowego mostu na Bugu

27 maja Naczelny Dowódca Wojska Polskiego Marszałek Michał Rola-Żymierski dokonał uroczystego otwarcia nowego mostu na Bugu. Uroczystość zaszczycił swą obecnością Premier Rządu Tymczasowego RP. Edward Osóbka-Morawski.

Nowy most długości 250 m i nośności 60 ton, zbudowany został w rekordowo krótkim okresie czasu przez wojskowe oddziały drogowo-mostowe. Żołnierzom pomagała przy budowie mostu ludność okolicznych wsi. Ponadto liczni mieszkańcy miasta Nowy Dwór i wieśniacy nowodworskiej gminy pracowali przy budowie mostu, wykonując prace pomocnicze.

Premier Osóbka-Morawski w wygłoszonym przemówieniu podkreślił ten godny uznania i naśladownictwa fakt współpracy ludności cywilnej i wojska w wielkim dziele odbudowy kraju.

PROTOKÓŁ

Góra, dnia 4.4.1945 r.

W dniu 4 kwietnia 1945r. o godzinie 10-tej przed południem został otwarty grób masowy 26 Polaków, zamordowanych przez "gestapo" na terenie fabryki krochmalnej w Nowym-Dworze Mazowieckim, którzy zostali przywiezieni z Legionowa i okolic, posądzeni jako partyzanci i rozstrzelani w miesiącu sierpniu 1944r. Każdy z nich miał ręce powiązane drutem miedzianym zamiast kajdanów. Przy zamordowanych żadnych dowodów osobistych nie znaleziono.

Zawadzki Bronisław urodz. w roku 1893, z zawodu maszynista, pracownik P.K.P. zamieszkały w Legionowie ul. Kościuszki Nr. 136. Zwłoki poznała żona Helena, zam. w Legionowie ul. Kościuszki Nr. 136.

Zdanowicz Cyprian urodz. w roku 1912, zam. w Legionowie-Przystanku ul. Słowackiego Nr. 21. Zwłoki poznała matka Zofia Zdanowicz, zam. w Legionowie-Przystanku ul. Słowackiego Nr. 21.

Zdanowicz Wacław urodz. dnia 24.I.1887r. zam. w Legionowie-Przyst. ul. Słowackiego Nr. 21, z zawodu maszynista P.K.P. Zwłoki poznała żona Zofia Zdanowicz zam. w Legionowie-Przystanku ul. Słowackiego Nr. 21.

Nowak Antoni urodz. w roku 1887, zam. w Legionowie z zawodu konduktor P.K.P. Zwłoki poznała żona, córka i syn.

Turczyński Jan lat 26, z zawodu szofer, zam. we wsi Dąbrowa Hotomowska. Zwłoki poznała ciotka Godek Aniela.

Krajewski Marian lat 51, pracownik poczty, zam. w Legionowie ul. Złota Nr. 21. Zwłoki poznała żona Maria.

Modzelewski Antoni urodz. w roku 1882, pracownik poczty na Placu Napoleona w Warszawie, zam. w Legionowie-Przyst. ul. Morwowa Nr. 1.

Krawczyk Jan lat 48, z zawodu piekarz, zam. w Legionowie ul. Wierzbowa 12. Zwłoki poznała żona Bronisława Krawczyk.

Jarczewski Marian lat 52, z zawodu kotlarz, pracownik P.K.P. zam. w Legionowie ul. Targowa Nr. 11. Zwłoki poznała żona Julia zam. w Legionowie, ul. Okrzei Nr. 18.

Zigiert Tomasz Karol urodz. dnia 6.2.1923, uczeń zam. w Legionowie ul. Gdańska Nr. 25. Zwłoki poznała narzeczona Teresa Goleniewska, zam. w Legionowie ul. Górnośląska Nr. 13.

Toczydłowski Jerzy urodz. dnia 2.7.1925r. z zawodu tokarz, zam. w Legionowie-Przyst. ul. Kolejowa Nr. 148. Zwłoki poznała matka Zuzanna zam. w Legionowie-Przyst. ul. Kolejowa 148.

Brzozowski Julian lat 28, pracownik Zakładów Mechanicznych Warszawa, zam. w Legionowie-Przyst. ul. Sosnowa. Zwłoki poznała żona Helena.

Bednarski Bolesław lat 48, pracownik P.K.P., zam. w Legionowie-Przyst. ul. Kolejowa Nr. 150. Zwłoki poznała żona Stanisława zam. w Legionowie-Przyst. ul. Kolej. 150.

Pawłowski Michał lat 67, pracujący w Łazienkach ul. Podchorążych 101, zam. w Warszawie. Zwłoki poznała córka Maria Grabowska zam. w Chotomowie ul. Papieska.

Kopczyński Jan lat 53, pracownik P.K.P. kierownik pociągu, zam. w Legionowie ul. Kolejowa. Zwłoki poznała sąsiadka Nowak Aleksandra zam. w Legionowie ul. Kolejowa 150.

Przedlacki Mieczysław urodz. w roku 1906, inżynier, zam. w Legionowie ul. Sosnowa Nr. 31. Zwłoki poznała kuzynka Grzybowska Eugenia zam. w Legionowie ul. Sosnowa 35.

Mikiński Zygmunt lat 28, technik, zam. w Legionowie ul. Sosnowa Nr. 31. Zwłoki poznała kuzynka Grzybowska Eugenia zam. w Legionowie ul. Sosnowa 35.

Janc Władysław lat 40, zam. w Legionowie ul. Sosnowa Nr. 6, pracownik Warsztatów Kol. Warszawa-Praga. Zwłoki poznała Nowak Aleksandra zam. w Legionowie ul. Sosnowa Nr. 8.

Czyżewicz Konstanty lat 42, prac. przy wodociągach w Warszawie, zam. w Legionowie ul. Topolowa Nr. 9. Zwłoki poznała Anna Gadaj zam. w Legionowie ul. Topolowa Nr. 11.

Malewski Franciszek lat 58, pracownik P.K.P., zam. w Legionowie ul. Bukowa Nr. 6. Poznała sąsiadka.


Sześć zwłok zamordowanych nie rozpoznano z powodu braku świadków.

Skład Komisji (Dokument z dn. 4.4.1945r.)

Dochodzenie przeprowadził: podof. śledczy gm. Góra: Waliszkiewicz German.

Komendant Milicji Obyw. Gminy Góra: H. Mitura.

Członkowie Komisji:

Doktór Med. Nawaduński

Prezes Gm. Rady Nar. Turczyński Wład.

Wójt Gminy Góra Kałęcki Hipolit

Tragiczne wypadki na Nowo Łęcznej

4 kwietnia przypada rocznica ekshumacji 26 osób zamordowanych przez niemieckich okupantów. Wydarzenie miało miejsce na terenie Fabryki Przetworów Kartoflanych tak zwanej Krochmalnej na Nowo Łęcznej.

Jak wiadomo 1 sierpnia 1944 r. w Warszawie wybuchło powstanie, w tym samym miesiącu odbyła się w Nowym Dworze egzekucja. Gestapo aresztowało 26 mężczyzn, głównie zamieszkałych w Legionowie, w wieku pomiędzy 19 a 67 lat. Jaka była tego przyczyna? Istnieją dwie wersje, obie stwierdzają, że aresztowani zostali oskarżeni o przynależność do oddziałów partyzanckich. Dalej zaczynają się rozbieżności. Jedna wersja głosi, że mieli przygotowywać wysadzenie pociągu pomiędzy stacjami Chotomów i Janówek. Druga, że przedzierali się do Warszawy by wspomóc powstańców. W rzeczywistości złączono tu dwa wydarzenia. W 1944 r. dokonano na Nowo Łęcznej dwóch zbiorowych egzekucji. Jedna dotyczyła osób podejrzanych o wysadzenie pociągu w Chotomowie i miała miejsce na terenie tzw. Dykty czyli Fabryki Dykt Klejonych. Drugą zbrodnię popełniono w fabryce krochmalu. Zważywszy, że większość aresztowanych znacznie przekroczyła czterdziestkę, a niektórzy nawet sześćdziesiątkę były mało prawdopodobne by byli to partyzanci. Zapewne były to przypadkowe osoby, z tego co wiadomo sąsiedzi z jednej ulicy, pracownicy PKP, pocztowcy. Aresztowanych przetransportowano na teren nieczynnej, leżącej na uboczu, fabryki w Nowym Dworze i rozstrzelano. Przed tym pozbawiono ich dokumentów i związano ręce drutem miedzianym.

4 kwietnia 1945 r. o 10 rano na podwórku Fabryki Przetworów Kartoflanych zgromadziło się wiele osób: mieszkańcy Nowego Dworu, poczty sztandarowe szkół, harcerze. Były wśród nich także rodziny z Legionowa poszukujące swoich bliskich. Do rozkopania zbiorowej mogiły i ekshumacji zmuszone zostały osoby miejscowe pochodzenia niemieckiego tzw. volksdeutsche. Tych, którzy protestowali pobito, jedna osoba została zastrzelona przez funkcjonariusza Urzędu Bezpieczeństwa. Przebieg ekshumacji nadzorowany był przez komisję złożoną z doktora Nawaduńskiego - dyrektora szpitala w Nowym Dworze, prezesa Gminnej Rady Narodowej W. Turczyńskiego, wójta Gminy Góra H. Kałęckiego.

Rodziny rozpoznały dwadzieścia z pochowanych w fabryce osób, pozostali ze względu na brak dokumentów nie zostali rozpoznani. I tu ponownie pojawiają się dwie wersje wydarzeń. Według pierwszej wszyscy pomordowani zostali przewiezieni do Legionowa i pochowani przez rodziny. Według drugiej pogrzeb przynajmniej niektórych z nich odbył się w dniu ekshumacji w Nowym Dworze. Być może właśnie kondukt pogrzebowy lub powrót do miasta przedstawia jedno z dwóch zachowanych zdjęć dotyczących wydarzeń z 4 kwietnia. Widzimy na nim kolumnę młodzieży przechodzącą ulicą Paderewskiego (drewniany budynek to dom pod nr 28 już nieistniejący) prowadzoną przez poczet sztandarowy szkoły powszechnej nr 1.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

POWIAT WARSZAWSKI

(…)

NOWY DWÓR.

Dnia 22.9.46 r. o godz. 15-ej odbędzie się organizacyjne zebranie członków PPS. Wybór nowych władz partyjnych przy współudziale tow. Marii Winnickiej.

ZARZĄD MIEJSKI w NOWYM-DWORZE MAZ.

Nr. Z/m/7/46 r.

m. Nowy-Dwór Maz. dnia 4 marca 1946 roku

TYMCZASOWE ZAŚWIADCZENIE TOŻSAMOŚCI.

Na podstawie poręczenia 2-ch świadków mieszkańców miasta Nowego-Dworu Maz., Zarząd Miejski stwierdza, że naklejona obok fotografia, wyobraża podobiznę obywatela:
Mundlak Dory
z domu Jures
córki Michela-Jankla
urodzonej dnia 28 czerwca 1906 roku, z zawodu przy mężu, narodowości żydowskiej zamieszkałej w m. Nowym-Dworze Maz. przy ul. Mickiewicza 9.

Niniejsze zaświadczenie wydaje się jako tymczasowy dowód tożsamości i ważny jest do czasu wymiany na stały dowód osobisty.

Zakreślono „polskiej” nadpisano: „żydowskiej”.

Własnoręczny podpis właściciela:

D. Mundlak
________________________________________________________________________________________________________________________________________

- W dokumencie dokonano ręcznej korekty – słowo „polskiej” zostało przekreślone, a powyżej dopisano „żydowskiej”, co zostało dodatkowo odnotowane w treści urzędowej.

Uprzejmie proszę o łaskawe poparcie mej sytuacji Gdyż dzisiaj znajduję się w tak krytycznym położeniu a ponieważ przetrzymałem pana Szermana pod czasie okupacji Niemców przez okres od rok 1942 do końca wojny przeszło 2 lata pan Szerman pracował jako krawiec szył na maszynie mojej żony i udawał niemowę pan Szerman rozmawiał tylko zemną i z moją żoną kiedy nikogo nie było z obcych nawet nasze dzieci nie wiedzieli że pan Szerman umie mówić i był strzeżony przez nas gdy groziło Niebezpieczeństwo ze strony żandarmów lub Gestapa więc smy Pana Szermana chowali do kryjówki ponieważ kryjówkę mieliśmy odpowiednią i dziś możemy gorąco Bogu dziękować żeśmy przeżyli gdyż mnie i całej rodzinie która się składa z 7 osób groziło to w każdej chwili co i panu Szermanowi

Mój Adres Kantorowski Sylwester Poczta Nowy Dwór Nowodworzanka dom № 20 m. Powiat Warszawski.

M. Szerman.

Żywioł zwyciężył człowieka

Pięć godzin walki o mosty modlińskie

(OD SPECJALNEGO WYSMANNIKA)

Stoję koło mostu wysokowodnego, a właściwie koło jego szczątków. Obok kręcą się saperzy. Stroskane ich miny wyraźnie świadczą, że są bardzo przybici swoją klęską. Jeden z nich mówi:
— Jak tu zerwało, to i nasz most też poleci.
— Jaki „nasz most” — zapytałem.
— A ten, cośmy go w Modlinie budowali.

Tak, teraz masy kry przebiły się przez Warszawę i następnym punktem newralgicznym jest Modlin. Decydujemy się więc szybko i już za chwilę Willis redakcyjny pędzi przez ulice Pragi, kierując się na szosę jabłonowską. Szosa przedstawia malowniczy widok: zwały śniegu, progi lodowe i szerokie bajora brudnej wody, przez które samochód przepływa, jak amfibia, by za chwilę dobrze nas podrzucić na najbliższym polu lodowym. Wreszcie Nowy Dwór.

Pytamy o sytuację na rzece. Na razie wszystko dobrze, bo Bug i Narew stoją jeszcze w okowach lodu. Jednak z rozmów wynika, że wszyscy bardzo się niepokoją losem swoich dwóch mostów — kolejowego i szosowego. Oba prowizoryczne — przeżyły już dwa lata, gdy tymczasem były budowane z obliczeniem na parę tygodni.

Nowy Dwór leży na lewym brzegu połączonych tutaj Bugu i Narwi, które cztery kilometry dalej wpadają do Wisły. Z drugiej zaś strony, w widłach rzek rozsiada się stara, napoleońskie czasy pamiętająca twierdza Modlin, której czerwone forty widać z daleka na wzgórzu. W Modlinie stale przebywa duża załoga wojskowa. Tam też znajdują się oficerskie szkoły łączności i saperów, tak, że jest to typowo wojskowe miasteczko. Na przeciw nas położony Nowy Dwór jest jego cywilnym uzupełnieniem. Żyje on wyłącznie z garnizonu modlińskiego. Nic więc dziwnego, że dla Nowego Dworu połączenie z Modlinem, to... kwestia życia i śmierci. Któż bowiem będzie kupował w licznych sklepikach i siedział w knajpkach, których jest tyle na każdej ulicy — gdy żołnierze zostaną odcięci od miasteczka falami Bugo-Narwi?

Jedziemy nad rzekę. Zapada już mrok, oba mosty zamknięte są dla ruchu. Legitymacja prasowa otwiera jednak drogę i podchodzimy zupełnie blisko.

Brzegi obu stron rzeki pełne ludzi. Po stronie modlińskiej przeważa kolor khaki. Saperzy kręcą się gorączkowo. Naboje trotylowe leżą na szosie i na moście.

Okazuje się, że sytuacja jest wręcz paradoksalna. Oba mosty posiadają doskonale uzbrojone izbice, zwrócone naturalnie przeciwko prądowi Bugo-Narwi. Tymczasem na Wiśle pod Zakroczymiem zrobił się zator. Poziom Wisły podnosi się coraz bardziej i jest znacznie wyższy, niż poziom lodu na Bugu i Narwi. Powstał wsteczny prąd. Woda u ujścia Bugo-Narwi kłębi się, widać wielkie wiry. Od Wisły napływają wielkie kry. Saperzy rzucają bezustannie pociski. Cóż, kiedy mosty nie mają z tyłu żadnej ochrony. Niepotrzebne zupełnie izbice, odwrócone tyłem do wstecznego prądu, tylko hamują przepływ kry. Raz po raz złomy lodu prawie metrowej grubości uderzają w pale mostu drogowego. Trzykilogramowe ładunki trotylu nie odnoszą prawie żadnego skutku.

Walka trwa już trzy godziny. To samo się dzieje na moście kolejowym. Jest już zupełnie ciemno. Na obu brzegach zapalono silne reflektory, w blasku których widać wysiłki saperów. Niestety na próżno. Około 9-ej wieczorem pękają pierwsze spojenia mostu szosowego. Przechyla się on niebezpiecznie. Saperzy trwają nadal na swoich stanowiskach. Nic to jednak nie pomaga. Pal po palu, uderzany górami lodowymi, łamie się niczym zapałka. Spojenia filarów i izbic rozlatują się z chrzęstem przypominającym darcie gazety. Dalsze przebywanie na moście grozi śmiercią. Trzeba zaprzestać daremnej walki. Saperzy jeszcze z brzegu próbują rzucać pociski. Wreszcie w jednym filarze pękają ostatnie pale. Most jakby się wyprostowywał i nieco podniósł, by z głośnym pluskiem paść w dół.

Po tym pierwszym zniszczeniu następne przychodzą jeszcze łatwiej.

Patrzymy z przerażeniem na żywioł, który okazał się silniejszy od człowieka.

Szczątki mostu „wysokowodnego“

wyrzucone pod Nowym Dworem

Lody zerwały mosty na Bugo-Narwi

Nad Wisłą, gdzie niedawno stał most wysokowodny panuje cisza i spokój. Stanowi to dziwny kontrast z rozgardiaszem jaki panował na wybrzeżu w czwartek, kiedy spienione zwały kry atakowały pękające podpory mostowe, a ciągłe detonacje wytwarzały atmosferę walki.

Fala wraz ze spiętrzonym wałem lodowym w ciągu nocy dotarła do Nowego Dworu. Pod Zakroczymiem utworzył się zator. Na skutek gwałtownego spiętrzenia wód Wisła wlała się do ujścia Bugo-Narwi i zaatakowała most drogowy i most kolejowy. Pierwszy — uległ zupełnemu zniszczeniu, drugi — został poważnie uszkodzony. Po wytężonej akcji wojska udało się zator pod Zakroczymiem zlikwidować. Wody wraz z lodem spłynęły dalej. Ostatni meldunek z godz. 14-ej jaki otrzymaliśmy z Wyszogrodu donosi, że sytuacja pomimo ruszenia Wisły w tym rejonie jest opanowana.

Przez Warszawę ubiegłej nocy przeszła druga fala kry, pochodząca z zatoru koło Dęblina. Saperzy przez cały czas spływu tej kry rozbijali ładunkami większe tafle, broniąc pozostałych przęseł mostu wysokowodnego i mostu prowizorycznego przy Cytadeli. Akcja saperów trwała od godziny drugiej do szóstej rano. Wczoraj stan wody na Wiśle znów zaczął się podnosić. O godz. szóstej rano wynosił 400 cm, o ósmej 432 cm, o 14-ej 478 cm.

Fala, która minęła Warszawę w czwartek, zabierając ze sobą zniszczone przęsła mostu wysokowodnego i spod Cytadeli wyrzuciła je pod Nowym Dworem na łąki sąsiadujące z brzegiem rzeki.

Na skutek zerwania prowizorycznego mostu kolejowego na Bugonarwi pod Modlinem przerwane zostało najkrótsze połączenie między Warszawą a Gdańskiem i Gdynią oraz Warmią i Mazurami. Z Warszawy do Olsztyna można będzie dojechać drogą okrężną przez Toruń względnie przez Małkinię, natomiast na Wybrzeże przez Bydgoszcz.

Nowy Dwór — miasto pod wodą

Co ma powódź do polityki?

Od specjalnego wysłannika „Głosu Ludu“

To już druga z kolei wyprawa do Nowego Dworu — wczoraj jeszcze szosa była przerwana, trzeba było zawrócić z drogi. Dziś woda opadła i grupka saperów krząta się zapobiegliwie wokoło ogromnej wyrwy, w której wcale wartkim nurtem płynie woda. Tu w Bożej Woli woda przerwała wał wiślany, zmyła spory kęs szosy i odcięła Nowy Dwór od świata. Nasze auto jest pierwszym, które dzięki uprzejmości saperów, moszczących nam deskami drogę, może przejechać. Jedziemy — czy uda się również wrócić? Zobaczymy.

Na „ulicy“ Focha

W Nowym Dworze domy wyrastają wprost z wody, na każdym wisi drabinka. Bo ludność Nowego Dworu nie ewakuowała się — zostali wszyscy nawet wtedy, kiedy trzeba było siedzieć na dachu — dziś to już jest w porównaniu z tymi dniami sielanka. Na murach domów pozostały ślady wczorajszego poziomu wody — różnica jest już bardzo duża. Komunikacja w mieście odbywa się wcale sprawnie — Nowy Dwór, to miasto wodniaków, łódek tu nie brak, a sprowadzono również zawczasu pontony.

Jednym z nich wybieramy się na spacer po mieście — wrażenie jest dość niezwykłe. Ale tylko dla przybyszów — miejscowi oswoili się już i w pewnej chwili nasz przewodnik zupełnie spokojnie komenderuje: „a teraz skręć w ulicę Focha”. Jeden ruch wiosła — i skręcamy w to, co jeszcze parę dni temu było ulicą Focha, a dziś jest rozlewiskiem mętnej wody, głębokości przeszło pół metra. Przygodni towarzysze podróży w pewnej chwili żegnają się z nami — idą do domu. Zręczny uchwyt drabinki, krótka wspinaczka — i oto są u siebie na balkonie.

Peeselowska moralność

W Nowym Dworze woda zalała areszt, trzeba było ewakuować aresztowanych. Areszt niestety wypełni się ponownie: Były w Nowym Dworze rzeczy smutne — były próby grabieży opuszczonych domów i to tłumaczy niechęć mieszkańców do opuszczenia swoich domostw. Były i gorsze wypadki. Obok wielkiego poświęcenia nowo-dworskich wodniaków, takich, jak towarzysze: Kowalski, Borsuk, Bułka, Woźniak i inni, którym setki ludzi zawdzięcza życie i ocalenie mienia, którzy własne rodziny i własne rzeczy pozostawiali bez dozoru na dachu i gdzie popadło, by spieszyć na ratunek bardziej zagrożonym, znalazły się hieny, żerujące na ludzkim nieszczęściu.

Co ma powódź do polityki, a polityka do powodzi? Tu nie ma partyjnych i bezpartyjnych, wrogów politycznych i przyjaciół. Są ludzie, zbratani wspólnym nieszczęściem i ludzi trzeba ratować.

S. O. S.

A jednak peeselowscy wodniacy zdecydowanie odmówili ratowania ludzi, — „pójdziemy do roboty, jak się rząd zmieni” — mówili. Przewozili ludzi, owszem — za grubszą gotówkę. Doszło do tego, że wojsko zmuszone było aresztować jednego z nich, Józefa Turczyńskiego, który od wołających pomocy ludzi zażądał półtora tysiąca zł za przewóz. Mówimy o tym z prawdziwą przykrością. Kto wychował tych ludzi w ślepej nienawiści i sobkostwie? Kto każe im łamać elementarne zasady solidarności narodowej i ludzkiej?

Trzy istniejące na terenie Nowego Dworu demokratyczne partie — PPR, PPS i SD wspólnym wysiłkiem zmontowały komitet pomocy, zorganizowały akcję ratunkową. Ci nie pytali o przynależność partyjną i przekonania polityczne, kiedy człowiek ginął. Był moment straszliwej zgrozy, kiedy wydawało się, że Nowy Dwór zmiecie w ogóle z powierzchni ziemi. Bo Nowy Dwór zalała woda wiślana, Narew była wielką niewiadomą. Ruszy czy nie ruszy? To było „być albo nie być” Nowego Dworu. Nie ruszyła. Potężna kra, która parła korytem rzeki zatrzymała się w miejscu, znosząc tylko parę domów. Stopnieje dopiero w czerwcu czy lipcu, ale szkody już wyrządzić nie może.

Nowy Dwór ma jedno szczęście — bliskość Modlina i stacjonującego tam pułku lotniczego. Gdyby nie oni... Toteż imię ppłk. Wicherkiewicza, dowódcy pułku, wymawiają tu z prawdziwym wzruszeniem.

Głodu tu nie ma, ale nie ma i dosytu. Otrzymują tylko chleb i jaką taką zupkę z konserw — to za mało. Prosili nas, żebyśmy wołali o pomoc — wołamy. Nowy Dwór potrzebuje koniecznie i to szybko dowozu żywności. Potrzebne jest mleko dla dzieci, biały chleb dla chorych, cukier, tłuszcze. Potrzebne są środki finansowe. Jutro będzie naprawiona szosa warszawska — winny nią popłynąć duże transporty.

Proszono nas usilnie, abyśmy tą drogą wyrazili podziękowanie tow. Procławskiemu ze starostwa Praga-płn., który okazał powodzianom dużą pomoc w dostawie żywności — prośbę spełniamy.

I raz jeszcze wołamy: Nowy Dwór potrzebuje pomocy, wydatnej pomocy. Natychmiast.

Iza Bychowska

W WALCE Z ŻYWIOŁEM

OD SPECJALNEGO KORESPONDENTA SiM.

Rozkaz lotu nad tereny objęte powodzią, poparty kilku telefonami przeniósł mnie w parę minut nad brudno-bure rozlewisko Wisły.

Pierwszy skręt do wyjścia na kurs Nowy Dwór — Zakroczym wypadł nad mostem Poniatowskiego. Wezbrany basen portu praskiego, zerwany most wysokowodny ze sterczącymi kikutami przęseł przybrzeżnych, to pierwsze oznaki niszczycielskiego żywiołu.

Patrząc na szeroką płaszczyznę wody, która z wysoka sprawia wrażenie brunatnej lawy, człowiek nie zdaje sobie sprawy z ogromu jej siły.

W miarę oddalania się od Warszawy rzeka staje się coraz szersza, coraz mniej widać lądu. Lekka mgła, przykrywająca horyzont przysłania brzegi. Lecimy teraz nad jednym wielkim jeziorem. Tama na Pelcowiźnie wydaje się słabiutką zabawką, ulepioną przez dzieci. Tama zagubiona wśród wody.

Lecąc zygzakiem po obu stronach Wisły dolatujemy do Nowego Dworu. Miasto całe pod wodą. Dziwne wrażenie wywołują zalane ulice, domy sterczące z wody. Dwie ścieżki łączą miasto ze światem. Jedna to tor kolejowy, druga to szosa do Jabłonny.

Drewniany most na Bugo-Narwi, wygięty pod naporem lodów tworzy dziwny, anormalny kształt jakiegoś łuku.

Wsie po lewej stronie Wisły zalane. Chałupy stoją samotnie na pustyni wodnej. Na kładkach, tratwach, łodziach ludzie krzątają się wokół swego dobytku. Pola z prostokątami zalanych sadów przypominają plantacje ryżu. Drzewa pod wodą. Woda wcisnęła się w każdy załom powierzchni ziemi.

Zbliżamy się do Zakroczymia. Zaraz za miastem widać z dala centkowaną ławicę lodu. To tu zaczyna się zator.

W środku widoczne wyłomy po porannym bombardowaniu. To robota naszych Peszek. Niestety lód na razie nie ruszył. Lecimy wzdłuż zatoru.

Nagle pojawienie się Iłów każe nam zejść nieco w bok. Iły z dużej wysokości pikują. To patrol lotniczy ponawia próby rozbicia zatoru.

Ustawione w krąg, jak na froncie, atakują, tym razem niosąc nie śmierć i zniszczenie, a ratunek dla zagrożonych powodzią ludzi. Błyski i ledwo słyszalne przez huk silnika wybuchy bomb. Naloty powtarzają się kilkakrotnie. Gdzieś z boku wypryskuje smukła sylwetka myśliwca. To Dowódca Lotnictwa WP osobiście kieruje akcją i sprawdza rezultaty bombardowania.

Świeci słońce. Przedzierające się przez mgłę promyki wywołują wrażenie spokoju i szczęścia. Ale tylko tu w górze. Tam w dole trwa walka, odwieczna walka człowieka z naturą. Patrząc na te setki chat pogrążonych w wodzie, na zalane ogrody i pola, żal ogromny ściska serce.

Przelatujemy nisko nad strzechami. 60—50 metrów. Widok staje się coraz bardziej przykry. Wśród domów widać pełzające pudełka pontonów saperskich. To nasi koledzy niosą pomoc i ratunek. Gdzieniegdzie grupy ludzi na jakichś tratwach, powoli poruszają się wokół swojego zniszczonego dobytku. Robię zdjęcia, ciężka kamera chwyta wszystkie szczegóły walki człowieka z żywiołem.

Wracamy. Z daleka widoczne nowe eskadry szturmowców; podchodzą na cel — na zator.

Lecimy na małej wysokości. Na warkot „Kukuruźniaka“ podnoszą się głowy ludzi. Radośnie machają chustkami, rękoma.

Pozdrowienia dla nieznanego im lotnika. Tyle zapału przejawia się w tym powitaniu, tyle entuzjazmu! Wiedzą: lotnicy niosą im ratunek.

Wracamy do Warszawy. Pozostawiamy z prawej strony moczary puszczy Kampinowskiej. Mgła coraz to gęstsza. Trzeba szybko wracać. Bielany, miasto — lądujemy na betonie Okęcia. Zadanie lotu wykonano. Aparat fotograficzny wydaje się jeszcze cięższym od zrobionych zdjęć.

W pamięci pozostaje nieubłagana walka ludzi z naturą, ich zapobiegliwość i wiara w lotnictwo — w samolot, który niesie pomoc w najcięższych chwilach.

* * *

180 bomb różnego kalibru, przeszło 40 maszyn w ciągłej akcji przerwały część zatoru. Tak brzmi ostatni komunikat z placu boju. Woda zaczyna opadać.

Akcja pomocy dla nieszczęśliwych w całej pełni. Trzeba przyjść im z pomocą. W społecznej tej akcji nie może zabraknąć i nas — lotników, czy miłośników lotnictwa. Każdy dar, choćby najskromniejszy będzie cegiełką do odbudowy zniszczonych domów — dorobku nieraz całego życia.

P. Elsztein
_______________________________________________________________________________________________________________________

- Tekst podpisał Paweł Elsztein, legendarny polski dziennikarz lotniczy i varsavianista.

- Wspomniane „Peszki” to radzieckie bombowce nurkujące Pe-2, a „Iły” to słynne samoloty szturmowe Ił-2 lub Ił-10. „Kukuruźniak” to popularna nazwa dwupłatowca Po-2.

- Powódź z marca 1947 roku była jedną z największych w historii powojennej Polski (tzw. powódź roztopowa).

Narodziny mostu pod Modlinem

System Bailey’a

Zastosowany poraz pierwszy w Polsce

(Od specjalnego wysłannika)

Szeroki z wiosną nurt Bugo-Narwi pod Modlinem, spiętrzony cofającymi się od Wisły zwałami niszczycielskiego lodu, płynie dziś spokojnie, odbijając rozzłocone słońcem pierzaste chmury. Zieleń nadbrzeżnych drzew kołysze się leniwie w parnym powietrzu lata.

Jakby dla kontrastu do tego sielskiego pejzażu, przy budowie mostu drogowego pod Modlinem, wre gorączkowa praca. Dwie wyszkolone brygady jednocześnie wykonują podwójną pracę: usuwanie i montaż przęsła. Praca niezwykła. Po raz pierwszy bowiem w Polsce zastosowano konstrukcję mostu systemu Bailey’a, systemu, o którym wyrazili się Patton i Montgomery: mosty Bailey’a stanowiły jeden z podstawowych elementów zwycięstwa aliantów.

W CIĄGU 35 MIN. 12 M. BIEŻ. MOSTU

Prosty w konstrukcji, szybki w montażu, jeszcze szybszy w rozbiórce.

W obecności wiceministra Komunikacji inż. Balickiego i gen. Bordziłowskiego, d-cy wojsk saperskich, zademonstrowano wczoraj pod Modlinem montaż właśnie takiego mostu.

Na dany przez prowadzącego roboty inżyniera, sygnał, dwie ekipy po 6 ludzi chwytają za korby dwu bębnów, na które nawijają powoli stalowe liny, ciągnące gotową już część konstrukcji przęsła systemu Bailey’a. Przęsło to zajmie miejsce dwu innych drewnianych, zwalonych przez wiosenne lodochoły.

W kilka minut potem, kiedy konstrukcja na specjalnych wałkach przesunęła się o ok. 10 m., następuje druga faza pracy: montaż dalszych elementów przęsła. W ciągu 35 minut dwie brygady, prowadząc jednocześnie budowę prawego i lewego skrzydła i łącząc całość jedynie bolcami i śrubami, budują dalsze 12 m. bież. mostu. I znowu naprężają się liny od bębnów, by posunąć całą konstrukcję naprzód.

ZALETY NOWEGO SYSTEMU

Dzięki zastosowaniu jedynie elementów spawanych, beznitowych, z wysokowartościowej stali, uzyskuje się most rekordowo lekki, wagi zaledwie 1,3 tony na każdy metr bieżący mostu — mówi wicemin. Balicki. — Na razie zamówiliśmy i sprowadziliśmy do Polski z demobilu amerykańskiego ok. 6.400 ton (długości ok. 4 tys. m. bieżących) konstrukcji mostowej systemu Bailey’a, o podwójnej jezdni. Z tego przyszło już w transportach do kraju ok. 4.650 ton. Na razie na różne budowy mostów drogowych rozdysponowaliśmy ok. 1.500 ton tej konstrukcji.

Ponieważ w Polsce jest niewielu specjalistów od montażu podobnych mostów, musimy jednocześnie z robotami bieżącymi prowadzić szkolenie personelu. Budowa mostu systemu Bailey’a pod Modlinem nie stanowi jedynie pokazu, Jest jednocześnie pracą eksperymentalną i szkoleniową.

Ministerstwo Komunikacji, dbając właśnie o tę stronę szkoleniową, przydzieliło również wojskowej szkole saperskiej, dla przeprowadzenia ćwiczeń montażowych, ok. 39 m. b. konstrukcji systemu Bailey’a.

Spichlerz

Interesującą nazwę nadali spichlerzowi Niemcy w czasie okupacji "Das Verwunschte Schloss" - "zaklęty - zaczarowany zamek". Można by skłaniać się nawet ku tej romantycznej nazwie, gdyby nie to, iż nie jest to zamek ani mennica. Jest to spichlerz.

Faza wstępna do wzniesienia wielkiego spichlerza na Wiśle rozpoczęta została przez Rząd Królestwa Polskiego już w 1825 r. Pierwotną lokalizację przewidywano na warszawskim Solcu. Ostatecznie w następnych latach zdecydowano lokalizację w Modlinie, u ujścia Narwi do Wisły. Wydaje się, że ta lokalizacja wypływała nie tylko z potrzeb strategicznych władz rosyjskich, że przemówiły nie tylko racje wojskowe co ekonomiczno-geograficzne. Tu pod Modlinem ma miejsce spływ do Wisły wód dwóch wielkich rzek: Narwi i Bugu z ich dopływami. Prawdopodobnie przesłankami ekonomicznymi dla wybudowania spichlerza w Modlinie był ułatwiony spływ z prądem rzek i właśnie to, że dopłynąć można było głównymi rzekami i ich dopływami jak Pilicy, Wieprza i Świdra. A Bug to przecież jeden z poważniejszych dawnych szlaków handlowych prowadzących na ziemie rosyjskie i w początkach XIX w. odgrywający jeszcze znaczną rolę gospodarczą. Z pewnością czynnik strategiczny został uwzględniony, biorąc pod uwagę dawniejsze, a niezrealizowane zamiary połączenia Modlina z portem Windawa na Łotwie. Projekt o tyle w tym czasie realny, że istniał już Kanał Augustowski.

Architektem spichlerza jest Jan Jakub Gay. Do budowy spichlerza, przystąpiono w 1832 r. Ponieważ obiekt zaprojektowany był monumentalny i murowany, a przy tym był obiektem cywilnym, w istniejącym stanie zakazu wznoszenia budowli murowanych w promieniu 15 km od twierdzy, musiał spełniać podstawowy warunek: być dostosowany do obrony artyleryjskiej. Architekt warunek ten spełnił. Możemy zaobserwować w istniejącym murze obwodowym (parter) rząd strzelnic. Obiekt był (i jest mimo stanu ruiny) monumentalny.

Zbudowany na rzucie prostokąta miał wymiary 165,45 m na 22,00 m. Wysokość skrzydeł do gzymsu fundamentu wynosi 19,82 m; ryzalit w części środkowej do gzymsu wieńczącego, ma wysokość 26,57 m i kubaturze około 82 500 m. Od strony północnej frontem do Narwi posiadał trzy otwarte portale ze staliwnymi schodami sięgającymi do lustra wody. Od strony Narwi w części środkowej gmachu znajduje się ryzalit z portalem łukowym w którym umieszczono (częściowo zachowane) urządzenia dźwigowe. Portal od fundamentu (drugiego stopnia cokołu) do środka łuku ma 13,5 m wysokości i 4,8 m szerokości. Mur części parterowej ma grubość 180 cm. Od strony południowej, od lądu, spichlerz ma tylko jeden portal w ryzalicie w części centralnej. Ten portal był swego rodzaju bramą tryumfalną na cześć Mikołaja I. Na fryzie nadbramnym zaprojektowano na jego cześć inskrypcję "NICOLAO I IMPERATORE REGNATE MDCCCXXXVIII" (Mikołajowi I panującemu imperatorowi 1838) z orłem rosyjskim i z tarczą na piersi z wyobrażeniem jeźdźca. Portal posiada bardzo interesującą oprawę plastyczną. Wokół łuku portalu umieszczono bogate, piękne panoplia. W cięciwie łuku portalu na belce stanowiącej zamknięcie arkadowego przeźrocza nadbramnego, znajdował się element dekoracyjny: w stalowym obramowaniu w formie korony znajdowały się pseudogotyckie litery BP. Wszystkie portale wyposażone były w czteroczęściowe wierzeje. Na całym obwodzie ponad każdą strzelnicą magazyn był dekorowany staliwnymi odlewami antycznych hełmów, a wyżej wmontowane były głowy lwów. Te elementy dekoracyjne stanowiły osłonę otworów wentylacyjnych.

Dekoracyjne elementy w postaci głów starców z falującymi włosami i brodami zdobiły uchwyty cumownicze w formie pałąka (podkowy) na zawiasach, umocowane w główce (w środku pałąka) w cokole od strony Narwi. Inne uchwyty cumownicze mają kształt obroży. Górny gzyms wieńczący budowlę na wysokości parapetów okien czwartej kondygnacji zdobią kamienne maszkarony także jako osłony wentylacyjne. Spichlerz jest budowlą neorenesansową, trzytraktową czterokondygnacjową w elewacji zewnętrznej, a sześciokondygnacjową wewnątrz. Przeczy to "czystości zasady, że elewacja odzwierciedla funkcje". Taki podział wewnętrznych kondygnacji podyktowany był jednak funkcją obiektu. Stropy były drewniane, na co wskazują gniazda w murach, do umocowania w nich belek stropowych. Parter ma stropy murowane kolebkowe (zachowane) i stanowił część obronną-bojową, wyposażoną we wspomniane strzelnice. Wzniesiony na wysokim dwustopniowym cokole kamiennym z ciosów piaskowca, bardzo starannie dopasowanych. Wysokość fundamentu wznosząca się na 4,5 m od lustra wody, "...pozwala na wyeliminowanie czynnika wznoszenia kapilarnego wody w murze, z uwagi na dużą trwałość i małą porowatość kamienia, starannie ułożenie i dopasowanie poszczególnych ciosów oraz dość dokładną petryfikację [skamienienie] użytej zaprawy". Murowany z cegły, tynkowany z boniowaniem [boniowanie, upodobnianie ściany zewnętrznej muru do ciosów kamiennych przez profilowanie rowkami poziomo i pionowo. Boniowanie jest typowe w architekturze renesansu dla budowli pałacowych.]. Przeciwległe mury wzdłużne spięte stalowymi naciągami. Budowla była czterdziestopięcioosiowa wraz z siedmioosiowym ryzalitem. Ryzality w środkowej części z obu stron budowli z arkadami (od strony południowej bardziej wysunięty), nad nimi gzyms koronujący gładki, wsparty na konsolkach kamiennych; boczne konsolki stalowe. Te konsolki, hełmy, głowy lwów, zdobione uchwyty cumownicze, dach kryty blachą, a przede wszystkim staliwne schody, świadczą o wielkim zainteresowaniu Gay’a wykorzystaniem nowych materiałów w budownictwie. Portale skrzydłowe lekko zryzalitowane, tylko od strony północnej. Środkowy ryzalit sięga gzymsem do parapetu okien trzeciej kondygnacji. Skrzydłowe do kondygnacji drugiej. Środkowy portal na przestrzał nieco większy od skrzydłowych. Portale bramne od strony rzeki spełniały rolę komór załadowczo-wyładowczych zboża bezpośrednio z jednostek pływających na poziom parteru. Okna parteru to strzelnice dla armat. Drugiej kondygnacji także małe, kwadratowe. Trzeciej - szerokie i wysokie zamknięte łukami. W nich widoczny podział kondygnacji. Czwarta kondygnacja przepruta jest na skrzydłach trzydziestuośmioma (trzecia kondygnacja ma tylko 19) wysokimi, wąskimi oknami, zamkniętymi łukami. W murach szczytowych po pięć osi (11 na czwartej kondygnacji). Okna drugiej i trzeciej kondygnacji zamykane były drewnianymi, żaluzjowymi okiennicami. Kilka z nich zachowało się. Na wysokości wewnętrznych ścian działowych frontowych i szczytowych, by utrzymać rytm okien, zastosowano blendy, także osłonięte drewnianymi okiennicami. Dach cały kryty był blachą, nad ryzalitem namiotowy. Na skrzydłach trzyspadowy ze świetlikami. W przeszłości od spichlerza w górę rzeki istniał bulwar, którego wyglądu i wielkości nie znamy. Wiemy o nim, bowiem wymieniany jest w kosztach całej inwestycji. A koszt był niebagatelny, wynosił 786 000 rubli.

Część bulwaru stanowiła przyczółek dla mostu przez rzekę z tzw. Kępy Szwedzkiej. Na jej prawym brzegu taki kamienny przyczółek istnieje. W Muzeum Historycznym m. st. Warszawy na Warszawskiej Starówce znajdują się dwa wizerunki tego obiektu. Jeden przedstawia spichlerz od strony południowo-wschodniej niemal ukończony. Interesującym elementem na tym obrazie jest stojąca (a nie zachowana) brama, która ma jak gdyby charakter łuku triumfalnego, o czym było już wyżej. Drugi wizerunek przedstawia obiekt po katastrofalnym pożarze. Przypomnieć należy, że stropy ponad pierwszą kondygnacją były drewniane i to one stały się pastwą pożaru. Widoczne są ślady pożaru, a interesującymi szczegółami na tym obrazie są, istniejące do dzisiaj, stalowe naciągi, spinające przeciwległe ściany frontowe. Niestety nie jest znany rok, w którym zdarzył się ten pożar. W trakcie budowy doszło także do zniszczeń z powodu wielkiej powodzi, która zniszczyła nadbrzeżny bulwar. Powódź miała miejsce w 1844 roku, tj. w roku oddania spichlerza do użytku, co podniosło koszty budowy na skutek strat spowodowanych tymi zdarzeniami. Koszt budowy spichlerza przekroczył kolosalną kwotę - milion rubli srebrnych. Sam spichlerz kosztował 800 000, a bulwar nadbrzeżny 230 000 rubli. Przypuszczać należy z wielkim prawdopodobieństwem, że spichlerz wzniesiono na ustabilizowanym palami gruncie. Chociaż nie znaleziono dokumentacji potwierdzającej, że spichlerz postawiono na palach, to sztuka budownictwa na takim terenie, na jakim stoi magazyn, sugeruje, że fundament jego postawiony został na palach. Magazyn oddano do użytkowania w 1844 r. Był to "gmach najokazalszy jaki w drugim ćwierćwieczu wzniesiono w Królestwie". Był rzeczywiście imponujący.

Ze spichlerzem wiążą się trzy nieprawdziwe wiadomości. Pierwszą jest niczym nieuzasadnione, miejscowe nazywanie tego obiektu "mennicą". Prawdopodobieństwo jest bardzo nikłe i może mieć związek tylko z tym, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego w warsztatach, w tym obiekcie jakoby wytłaczano okolicznościowe medale wręczane w zawodach sportowych modlińskich i kazuńskich jednostek wojskowych. Po uzyskaniu niepodległości w 1918 r. w jednostkach wojskowych w twierdzy istniały Wojskowe Spółdzielnie, które obracały własnym bilonem. Niestety nie jest znane miejsce ich "bicia". Być może niektóre spółdzielnie zlecały wykonanie tych monet, istniejącym tu warsztatom.

Drugą z gruntu fałszywą informacją jest stwierdzenie zawarte w wielu publikacjach, w tym w jakże poważnej pracy - monografii miast polskich, że był on "...urządzony w ten sposób, że statki mogły wpływać do jego wnętrza". Autorzy bezkrytycznie podeszli do informacji opublikowanej w 1903, która brzmi niestety jeszcze bardziej fantastycznie: "...statki z ładunkiem zboża mogą przypływać w jego wewnętrzne korytarze". Nie było takiej fizycznej i technicznej możliwości. Współcześnie nawet przy wielkich przyborach wody, spowodowanych ograniczeniami szerokich wylewów przez istniejące wały przeciwpowodziowe, woda nie sięga szczytu fundamentu, na którym stoi magazyn, a wewnątrz nie ma żadnych "kanałów". Magazyn spełniał swe podstawowe zadanie prawdopodobnie do 1852 r., bowiem rok później został wydzierżawiony na składy "prowiantu przez intendenturę wojskową, następnie zakupiony przez rząd, obrócony został na magazyny wojenne". Od 1853 r. spełniał tę nową funkcję niemal do ostatniego dnia września 1939 r.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Milicja zlikwidowała bandę „kapitana“

postrach podmiejskich osiedli Warszawy

W tych dniach w Annopolu organa MO zlikwidowały groźną bandę, która dokonała szeregu napadów na terenie Nowego Dworu, Jabłonny i Legionowa. Na czele bandy stał były przodownik granatowej policji, Leopold Walesiak, zwany przez wspólników „kapitanem“. Ponieważ banda ta posiadała dobrze zamaskowane meliny, wykrycie jej poprzedziły żmudne dochodzenia.

W lipcu ub. r. o zmierzchu, do leśniczówki w Bożej Woli, przybyło pięciu podejrzanych mężczyzn, którzy chcieli się zobaczyć z leśniczym Gałeckim. Gałeckiego wówczas nie było w domu, więc mężczyźni postanowili na niego poczekać, zajmując pozycje wokół leśniczówki i nie wypuszczając nikogo z rodziny. Kiedy po pewnym czasie leśniczy nadszedł, mężczyźni sterroryzowali go, związali sznurami i wprowadzili do mieszkania. Resztę domowników związali również, porzucili na sianie i rozpoczęli plądrować mieszkanie.

Bandyci zabrali Gałeckiemu wszystką odzież, futra i bieliznę, nie pomijając nawet bielizny w kołysce, z której wyrzucili na ziemię niemowlę. Żonie leśniczego i jej krewnej pościągali przemocą obrączki, raniąc je przy tym dotkliwie. Furia bandytów na tym się nie skończyła, gdyż wyprowadzili żonę leśniczego do lasu, zbili ją i usiłowali zgwałcić. Napastowana kobieta zaczęła błagać o litość i bandyci w końcu pozostawili ją w lesie. Powróciwszy do leśniczówki, odczytali wyrok śmierci na leśniczego. Powiedzieli mu, że wyrok wykonany zostanie jeśli o napadzie dowiedzą się władze bezpieczeństwa. Zabrawszy leśniczemu karabin i pistolet, odeszli z łupem w niewiadomym kierunku.

Leśniczy bynajmniej nie przestraszył się groźby i na drugi dzień złożył meldunek w miejscowym posterunku MO. Na razie dochodzenia nie dały żadnych rezultatów.

W sierpniu, będąc w Warszawie, Gałecki rozpoznał u jednego z handlarzy na Zieleniaku swoją teczkę. Zrobił doniesienie do 14-go komisariatu i zarazem opowiedział o napadzie w lipcu. Handlarza sprowadzono na komisariat, lecz badania nic nie wykazały. Kupił on teczkę od nieznanego mu bliżej młodego człowieka, którego rysopis podał MO.

14-ty komisariat rozpoczął dochodzenia, które po blisko pół roku zostały uwieńczone pomyślnym wynikiem. W nocy z 24 na 25 stycznia br., w Annopolu ujęto „kapitana“ Walesiaka oraz członków bandy Żółka Józefa i Nowika Czesława. W czasie przesłuchań ujęci wyznali, że zastępcą Walesiaka był Stróżewski, przebywający w więzieniu na Mokotowie, za napad na porucznika WP, dokonany niedawno przed barem „Olenka“ na Pradze. Zrabowane rzeczy bandyci sprzedawali różnym paserom, którzy również zostali ujęci.

Stróżewskiego sprowadzono do komisariatu i skonfrontowano z jego wspólnikami. Zaprzeczył on ich oświadczeniom i wyparł się jakiegokolwiek brania udziału w napadach. Czując, że mu się pali grunt pod nogami, doskoczył w pewnej chwili do okna i wybił gołymi rękoma cztery szyby, usiłując wyskoczyć z pierwszego piętra na ulicę. Funkcjonariusze MO w porę chwycili Stróżewskiego i udaremnili ucieczkę groźnemu bandycie. Pogotowie ratunkowe opatrzyło Stróżewskiemu pokaleczone ręce i odstawiono go z powrotem na Mokotów. Pozostałych bandytów skonfrontowano z poszkodowanymi i upewniono się, że są oni od dawna poszukiwanymi przestępcami.

W mieszkaniach bandytów i paserów dokonano rewizji, w czasie której skonfiskowano około 70% skradzionych rzeczy, których nie zdążono sprzedać.

Sprawę przekazano Prokuraturze i wkrótce groźna banda stanie przed sądem.
 

8 lat renegatowi

Na 8 lat więzienia skazał Sąd Specjalny w Warszawie członka SA volksdeutscha Franciszka Graczykowskiego, który brał udział w łapankach urządzanych przez żandarmów niemieckich w Nowym Dworze. W czasie okupacji Graczykowski dumny ze swego „stanowiska“ obelżywie wyrażał się o Polakach.

ARCYBISKUP WARSZAWSKI

DEKRET

Pragnąc zadbać o duchowe i doczesne dobro parafii dekanatu warszawskiego poza Miastem [Warszawą], postanowiliśmy podzielić wspomniany dekanat i erygować (powołać) z niego trzy nowe, począwszy od dnia 1 stycznia 1948 roku, a mianowicie:

Dekanat Nowodworski (Decanatum Novodvoriensem),

Dekanat Piaseczyński (Decanatum Piaseczynnensem) oraz

Dekanat Pruszkowski (Decanatum Pruszkoviensem).

Przynależność parafii:

Do pierwszego [Nowodworskiego] należeć będą parafie:
Kazuń Polski, Leoncin, Łomianki, Łomna, a także parafie: Chotomów, Jabłonna, Legionowo, Nowy Dwór, które odłączamy od Dekanatu Praskiego i przyłączamy do tegoż dekanatu.

Drugi [Piaseczyński] obejmie parafie:
Piaseczno, Powsin, Pyry, Raszyn, Sękocin, Skolimów, Słomczyn, Wilanów.

Trzeci zaś [Pruszkowski] zawierać będzie parafie:
Babice, Borzęcin, Gołąbki, Ołtarzew, Pęcice, Piastów, Pruszków, Ursus, Zaborów, Żbików.


Wyżej opisane dekanaty na mocy niniejszego [dekretu], na podstawie kanonu 217 § 1 Kodeksu Prawa Kanonicznego, erygujemy i ogłaszamy za erygowane. Nakazujemy również, aby niniejszy nasz dekret został ogłoszony w kościołach parafialnych wspomnianych dekanatów dnia 21 grudnia 1947 roku, to jest w IV Niedzielę Adwentu.

Dano w Warszawie, dnia 15 listopada 1947 roku.

WIKARIUSZ GENERALNY

BISKUP POMOCNICZY WARSZAWSKI

z upoważnienia specjalnego

(–) † W. Majewski

KANCLERZ KURII

(–) Dr T. Kaulbersz
____________________________________________________________________________________________________________________________________

- Dokument ten odzwierciedla powojenny rozwój przedmieść Warszawy, gdzie wzrost liczby ludności wymusił podział ogromnego dotąd dekanatu "podwarszawskiego" na mniejsze jednostki.

Z dziejów szkolnictwa wojskowego

Oficerska Szkoła Broni Pancernej i Wojsk Samochodowych

Gdy w 1944 r. żołnierz Armii Polskiej zmagał się jeszcze z hydrą germańską, w Chełmie Lubelskim powstawała pierwsza Oficerska Szkoła Broni Pancernej. Powstawała ona z niczego, gdyż brak było nie tylko kadry oficerskiej, ale przede wszystkim sprzętu naukowego. Z pomocą przyszli wówczas oficerowie Armii Radzieckiej. Rosjanie, jako wykładowcy, mieli bardzo ciężkie zadanie. Dzięki jednak zapałowi wykładowców i podchorążych wykonano z rozbitego sprzętu pomoce naukowe i szkoła zaczęła się szybko rozwijać. Nauka odbywała się w przyspieszonym tempie, gdyż armia potrzebowała instruktorów i oficerów. Już w styczniu i w lutym 1945 r. pierwsi wychowankowie szkoły wyruszyli na front.

Z kolei tj. jeszcze w czasie trwania wojny, szkoła przeniesiona została do Modlina, dawn. Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej. Tutaj też odbyła się w maju 1945 r. pierwsza uroczysta promocja po wojnie z udziałem najwyższych dostojników państwowych i wojskowych. Młodzi oficerowie zajęli z miejsca stanowiska w jednostkach broni pancernej W. P. a częściowo spełniali funkcję wykładowców w oficerskiej szkole.

Dalsza praca w szkole wkraczała już na tory normalne. Przystąpiono do regularnego szkolenia nie tylko podchorążych, lecz również przeszkalano oficerów powracających z obozów i oflagów.

Z miejsca zabrano się do intensywnego przygotowania promocji podchorążych, która nastąpiła w dniu święta zbratania Wojska ze społeczeństwem. Szkoła daje poza wykształceniem wojskowym, również wykształcenie ogólne. Pochodzenie socjalne wychowanków — to w większości synowie robotników i chłopów. Wielu wśród nich to starzy żołnierze frontowi wzgl. partyzanci odznaczeni odznaczeniami bojowymi. Podziwu godne są sale wykładowe, zaopatrzone we wszelkie pomoce naukowe.

Koszary — nowa siedziba szkoły — miały do niedawna jeszcze bardzo smutny wygląd. Dziś tętnią życiem, a najlepiej świadczą o tym trawniki, wzorowy porządek i nadzwyczajna czystość.

Samopoczucie wychowanków jest bardzo dobre, a w koszarach mają do dyspozycji pierwszorzędnie urządzoną świetlicę, bibliotekę, salę kinową, czytelnię, salę gier a ponadto jest i klub oficerski. Kadra oficerska szkoły, to w zdecydowanej większości oficerowie młodzi o wysokim poziomie naukowym. Ze swoich obowiązków wywiązują się ku największemu zadowoleniu swoich przełożonych. Z pierwszych wychowanków szkoły wielu zajmuje dziś stanowiska dowódców i oficerów sztabowych.

TAM, GDZIE PRZESZŁA POWÓDŹ POKOTEM LEŻY JĘCZMIEŃ I OWIES

LINY I KARASIE PŁYWAJĄ PO POLACH

Specjalny wysłannik „Wieczoru” donosi z Nowego Dworu

WISŁA opada. W trójkącie pomiędzy Rajszewem, Krubinem i Nowym Dworem, gdzie woda wdarła się na niżej położone tereny, pozostało gęste błoto dochodzące do pół metra głębokości.

Niżej woda utrzymuje się jeszcze na dość dużych przestrzeniach. We wsi Rajszew gospodarze obliczają swoje straty na 50 proc. Zniszczone są całkowicie pomidory, ogórki, fasola i w znacznej części kartofle. Żyto, jak dotychczas, oparło się działaniu wody; czy zdoła dojrzeć nie wiadomo.

Niesamowity jest krajobraz w tych miejscowościach, gdzie przez kilka dni utrzymywała się powódź. Pokotem leżą łany jęczmienia i owsa. Zczerniałe kartofle w niczym nie przypominają roślin — liście ich są suche i kruszą się w palcach na proszek.

Pomiędzy kępami wierzb i pośród zarośli lśni nieruchomo żółte lustro brudnej zamulonej wody. Gospodarze jeżdżą po niej łódkami i zastawiają sieci. Łapią się w nie od czasu do czasu odtłuściałe liny i spłoszone, złotobrązowe karpie.

Na drzewach i płotach wiszą zaschnięte wodorosty. Wskazują one, jaki był najwyższy poziom wody, która w sobotę w nocy sięgała na podwórza niżej położonych zagród.

OKO W OKO Z ŻYWIOŁEM

W piątek o 10-ej wieczorem woda przerwała wał — opowiada Aleksander Niedźwiecki, gospodarz z Rajszewa. — Robiło się, co mogło, ale nie daliśmy rady. Trzeba będzie długo czekać, zanim grunt obeschnie.

Niedźwiecki, jak i inni gospodarze przeżyli zeszłoroczną powódź, która zniszczyła doszczętnie plony. Powódź tegoroczna stawia ich w ciężkiej sytuacji. Potrzebna jest natychmiastowa pomoc. Specjalnie jednak potrzebują jej w Rajszewie gospodarze Jan Składanowski i Izydor Gałecki — według opinii miejscowych obywateli, najubożsi gospodarze we wsi.

TRZEBA POMÓC POWODZIANOM z województwa warszawskiego

Wieś Skierdy, położona w gminie Góra, również nie uniknęła zniszczeń. Życie zamarło tu zupełnie. Nie ma co robić, bo rozmiękła ziemia nie nadaje się ani do siewu, ani do uprawy. Woda powoli spływa, zostawiając na trawie warstwę mułu. Siano z tej trawy jest już do niczego.

Jan Kowalik stracił połowę zasianego jęczmienia, na miejscu warzyw rozciąga się bagno, które z pewnością nie obeschnie przynajmniej w ciągu najbliższych dwóch tygodni. Kartofle, które znajdowały się przez trzy dni pod wodą, zczerniały i poschły. Zmarnował się rzepak i koniczyna.

— Żeby chociaż teraz deszcz upadł — wzdychają gospodarze — to by obmył trawę na łąkach. Jeśli deszczu nie będzie, siano nada się tylko na ściółkę. A tu na potraw trzeba czekać jeszcze długo.

Bezpośrednim powodem wylewu stały się nienaprawione po zeszłorocznej powodzi wały. Kilkudziesięciometrowa wyrwa w pobliżu wsi Rajszew i większa o kilka kilometrów dalej, okazały się zbyt wielkie, aby można było doraźnie załatać. Gospodarze pracowali dzień i noc, zwożąc faszynę, piasek i darń, lecz ich wysiłki były daremne.

W pow. warszawskim powódź nie wyrządziła szkód w inwentarzu i budynkach, uległy jednak zniszczeniu i to w dużym stopniu warzywa, kartofle i łąki. Zwłaszcza stratę siana najdotkliwiej odczuwają miejscowi gospodarze, gdyż na okres najbliższych miesięcy bydło pozostało bez paszy.

Zagadnieniu wałów woj. warszawskiego, dotkniętych klęską powodzi, poświęca się za mało miejsca. Cały ciężar tegorocznej akcji przerzucony jest na tereny Małopolski. Tymczasem w bezpośredniej bliskości Warszawy są wały, w których zniszczenia są również poważne. Uważamy za konieczne jak najszybsze zajęcie się również losem powodzian z rejonu podwarszawskiego. Pomoc taka musiałaby jednak posiadać silną podstawę organizacyjną, słyszy się bowiem jeszcze dzisiaj, że w ubiegłym roku akcja ta nie była zorganizowana należycie.

Z tragarza do więzienia wiodła droga Dąbrowskiego

Przed Sądem Doraźnym w Warszawie odpowiadał Józef Dąbrowski, volksdeutsch z Nowego Dworu, oskarżony o współpracę z Niemcami. Przed wojną Dąbrowski był tragarzem. Po wkroczeniu Niemców podpisał volkslistę i wstąpił do żandarmerii w Nowym Dworze. Przeprowadzał rekwizycje towarów w pociągach, brał udział w obławach na ludność polską. Poza tym, Dąbrowski był strażnikiem w obozie dla Żydów.

Sąd skazał Dąbrowskiego na karę 5 lat więzienia. Ten stosunkowo niski wymiar kary przewodniczący uzasadnił bardzo niskim poziomem umysłowym oskarżonego.
_________________________________________________________________________________________________________________________________________

Wycinek ten dotyczy procesów przeprowadzanych na mocy tzw. "sierpniówki" (dekretu z 31 sierpnia 1944 r.), który służył do rozliczania zbrodniarzy hitlerowskich oraz osób współpracujących z okupantem. Ciekawym detalem w tekście jest wspomnienie o "niskim poziomie umysłowym" jako okoliczności łagodzącej, co zdarzało się w ówczesnym orzecznictwie wobec osób wykonujących niższe funkcje w aparacie okupacyjnym.

CHŁOPI — PACJENTAMI

Pragnąc dać skalę porównawczą, dr R. Kaczyński, który urządził tę „szpitalną” wycieczkę dla prasy, wiezie nas z kolei do powiatowego szpitala w Nowym Dworze. I tu, jak i tam spotykamy liczne wypadki urazów przy pracy. Złamania, obrzęki... Dyrektor szpitala, dr Nawaduński, prowadzi nas najpierw do kancelarii. Idziemy niezwykle wąskim korytarzem, w którym wózek szpitalny nie ma gdzie się obrócić. Budynek jest przestarzałego typu, mocno nadszarpnięty przez działania wojenne.

— Przyszłam wypisać syna, Ryszarda Mossakowskiego — mówi do sekretarki kobiecina w chustce. — Już rusza ręką, niech jedzie do domu sprzątać żyto z pola.

Ciekawie przysłuchujemy się rozrachunkom sekretarki z babiną. Inaczej się to odbywa, niż w mieście, rolnik bowiem nie korzysta z Ubezpieczalni. Pacjentami szpitali powiatowych są w większości chłopi. W zależności od dochodów płacą różne stawki: pełna wynosi 700 zł dziennie (przychód z roli ponad 100 kwintali), niższe: 595 zł (od 60—100 kw.), 420 zł (od 30—60 kw.) i 210 zł (od 10—30 kw.).

Zarządzenie to, obowiązujące od 1 stycznia, rozszerzyło znacznie zasięg lecznictwa na „średniaków” i najuboższych. Aby gospodarka szpitalna nie była deficytowa, gmina ze swej strony dopłaca po 115 zł dziennie, resztę do 700 zł uzupełnia wydz. powiatowy.

— Przez nasz szpital przeszło 1700 rannych żołnierzy polskich. Wysyłał ich Modlin, gdy nie mógł pomieścić wszystkich w czasie działań wojennych — mówi dr Nawaduński. — Własnymi siłami restaurowaliśmy budynek dwukrotnie — po 1939 r. i w 1945 — tu bowiem, na przyczółku, najczęściej padały pociski. Teraz posiada 80 łóżek i 4 oddziały.

Szpital istnieje od 1919 r. Ani chwili nie przerwał działalności, mimo że w czasie wojny znalazł się na terenie „Rzeszy”. Niemcy tolerowali polski szpital, ale nie dawali mu ani grosza. Musiał sobie radzić sam. Kiedy Niemcy odeszli, w szpitalu pozostał stos papierowych marek i pełne sale rannych...

— Pierwszy szyld polski po Wyzwoleniu obstalowaliśmy za bochenek chleba i kilogram masła.

Następnym razem opowiemy o wspaniałym szpitalu w Płońsku i jego rewelacyjnych operacjach, notowanych w zagranicznych czasopismach medycznych.
___________________________________________________________________________________________________________________________________

Tekst z 1949 roku to fascynujący dokument epoki, w którym język medyczny i codzienny miesza się z nowomową socjalistyczną oraz realiami powojennej biedy.

- „Średniacy”: Termin z marksistowskiej klasyfikacji wsi. Oznaczał chłopów posiadających gospodarstwa średniej wielkości, którzy byli samowystarczalni. W propagandzie tamtego okresu dzielono wieś na „biedniacką” (popieraną przez władzę), „średniacką” (sojusznik) i „kułacką” (bogacze, wrogowie ludu).

- Kwintal (kw.): Jednostka masy równa 100 kg (inaczej metr wiejski). W tekście dochód gospodarstwa mierzony jest w kwintalach zebranego zboża, co pozwalało określić zamożność rolnika i przypisać mu odpowiednią stawkę za szpital.

- Ubezpieczalnia: Skrót od Ubezpieczalni Społecznej. Była to instytucja zajmująca się opieką zdrowotną dla pracowników najemnych (miast). Rolnicy indywidualni w 1949 roku nie byli objęci powszechnym ubezpieczeniem zdrowotnym, dlatego za pobyt w szpitalu musieli płacić z własnej kieszeni lub przy pomocy gminy.

- Wydz. Powiatowy (Wydział Powiatowy): Organ wykonawczy samorządu powiatowego (w 1949 r. struktury te były właśnie przekształcane w system Rad Narodowych).

- Teren „Rzeszy”: Nowy Dwór Mazowiecki podczas okupacji został wcielony bezpośrednio do III Rzeszy (jako część rejencji ciechanowskiej), a nie do Generalnego Gubernatorstwa. Stąd wzmianka o tym, że szpital musiał radzić sobie sam pod niemieckim nadzorem.

- Obstalować: Słowo pochodzenia niemieckiego (bestellen), oznaczające zamówić wykonanie czegoś u rzemieślnika.

- Wyzwolenie: Pisane wielką literą, w ówczesnej prasie odnosiło się do wkroczenia Armii Czerwonej i Wojska Polskiego (w przypadku Nowego Dworu to styczeń 1945 r.).

- Pociski na przyczółku: Odniesienie do walk o Twierdzę Modlin i tzw. Przyczółek Warszawski. Nowy Dwór, leżący w widłach Wisły i Narwi, był kluczowym punktem strategicznym narażonym na ciężki ostrzał artyleryjski.

- Kobiecina w chustce / Babina: Określenia te, choć dziś mogą brzmieć lekceważąco, w 1949 roku miały nadać tekstowi ton reportażowy i podkreślić ludowy, prosty charakter pacjentów.

- Sprzątać żyto: Dawne określenie na zbiór zbóż (żniwa). Pośpiech matki („niech jedzie do domu sprzątać żyto”) podkreśla priorytet pracy na roli nad pełną rekonwalescencją.

- Deficytowa (gospodarka): Przynosząca straty. Autor podkreśla, że gmina dopłaca do leczenia, aby szpital mógł przetrwać finansowo.

MARZENIA NOWEGO DWORU

Od specjalnego wysłannika „Rzeczpospolitej”

Nowy Dwór, w sierpniu.

Długi sznur wagonów zatrzymał się przed małym, drewnianym barakiem, przybudowanym do czerwonych gruzów jakiejś starej rudery. Biała tabliczka z czarnym napisem: „Nowy Dwór”, parę osób wałęsających się bez celu wzdłuż kolejowego plantu i — szeroka, betonowa droga wiodąca prosto w kierunku dalekich zabudowań miasteczka.

W Nowym Dworze stacja kolejowa znajduje się w odległości półtora kilometra od miasta, mimo, iż tory w swej dalszej trasie przebiegają tuż obok pierwszych domów. Dlaczego tak ją zbudowano? Podobno inżynierowie kolejowi przewidywali, iż Nowy Dwór rozbudowując się „dojdzie” do budynku stacyjnego. Nie doszedł jednak. Stacja uległa kompletnemu zniszczeniu w okresie ostatniej wojny. Prowizoryczny budyneczek zaś postawiono — wbrew logice — nie przy samym miasteczku, ale na rumowiskach starego dworca. Oglądałem go już w 1946 roku. Od tego czasu nic się nie zmieniło. Nie widać żadnych prób budowy „normalnej” stacji i tylko prowizoryczny barak mocno się postarzał. I tylko jedno na dobro PKP można zapisać: przed trzema laty „podróż” z Warszawy do Nowego Dworu trwała aż dwie godziny (30 kilometrów!), obecnie jedzie się godzinę, a w planie sześcioletnim cała linia Warszawa — Nowy Dwór zostanie zelektryfikowana, skracając jeszcze bardziej czas przejazdu.

Nowy Dwór przeżywa obecnie cichą „szpitalnianą tragedię”. Przed ostatnią wojną rozpoczęto tutaj budowę dużego szpitala. Wojna przerwała pracę i po dziś dzień widać ceglaste mury, wznoszące się na piaszczystym pagórku. Z tych ceglastych murów wyrosło całe zagadnienie: budować szpital w Nowym Dworze czy nie? A jeśli nie — to co począć z rozpoczętą budową?

Nowy Dwór w istocie rzeczy szpitala nie potrzebuje, wystarczy mu tzw. „urazówka” — mały szpitalik chirurgiczny. I taki szpitalik właśnie istnieje. Ludność Nowego Dworu sięga zaledwie trzech tysięcy. Ludność pobliskiego Legionowa 20 tysięcy. Gdzie więc bardziej potrzebny jest duży szpital?

Ba, ale co począć z rozpoczętą budową? Oczywiście trzeba ją dokończyć i... utworzyć tu szpital-zakład dla chroników. Tak projektuje wydział wojewódzki. Nowy Dwór — obrażony w swej dumie — dąsa się na takie załatwienie sprawy.

Nowy Dwór to jednak nie tylko domy. To również — woda. Miasto leży bowiem w węźle komunikacyjnym trzech rzek. Wisła jest tu oczywiście arterią główną. Ale od północy spływa Wkra, z północnego-wschodu wpada Bug połączony z Narwią. O tej Bugo-Narwi, czy też Narwi — jak niektórzy nazywają — prawdziwe dziwy wyczytać można u Długosza. Stary kronikarz opisując w XV wieku rzeki polskie, ze stuprocentową powagą twierdził, iż: „woda Narwi czarniawa, nawet po połączeniu się z Wisłą, długo nie zmienia przyrodzonej barwy i tę ma osobliwość, że jej gady jadowite znieść nie mogą; widzieć się na wężach, które do tratew przyczepione, spokojnie czas długi się ukrywają, jak tylko zaś do Narwi zbliżą, natychmiast z sykiem cofają się stroniąc od jej wód, jakoby zgubnych dla siebie i od statków żaglowych pierzchają, co nie tylko w obcych ludziach, ale i miejscowych podziwianie sprawia”.

Nie sprawiło to jednak we mnie „żadnego podziwienia”. Może dlatego że doszedłszy do samego cypla, omywanego z jednej strony przez Wisłę, z drugiej strony przez Bugo-Narew, nie dostrzegłem żadnych tratew, a jedynie samotny parowiec rwący w dół rzeki, pełen wycieczkowiczów na pokładzie. A może po prostu dlatego, iż sędziwy Długosz opowiedział zwykłą bajeczkę, której nie zna nawet okoliczna ludność. Ujrzałem zato nad samym ujściem Narwi potężny, piętrowy budynek. Dachu nie miał, ściany nieco zarysowały się, a woda z pluskiem omywała jego fundamenty. Któż to tak budował na wodzie? A może Narew rozszerzyła swoje koryto? Właśnie, że nie.

Zygmunt Gloger w swych opisach wycieczek („Dolinami rzek” — 1903 rok) podał, iż „w samym cyplu wideł dwóch rzek wrzyna się między fale obu, wspaniały kilkupiętrowy spichlerz na zboże. Gmach ten najokazalszy jaki w drugim ćwierćwieczu wzniesiono w Królestwie, zbudowany był kosztem Banku Polskiego, podług planów budowniczego Gaja za sumę 786 tysięcy rubli i tak jest urządzony, że statki z ładunkiem zboża mogą wpływać w jego wewnętrzne korytarze”.

To był właśnie ten stary spichlerz. Jego piękne nakrycia dachowe — tzw. hełmy, widziałem obok budynku stacyjnego. Położono je tam widocznie dla ozdoby. Stare mury niszczeją powoli a ściany w wielu miejscach tak są potrzaskane, iż nie odważyłem się wejść w mroczne korytarze, aby sprawdzić czy rzeczywiście do wnętrza budynku mogły wpływać wiślane statki.

Ten spichlerz — to chyba jedyny „zabytek” Nowego Dworu, wspomnienie o tym iż miasteczko było poważnym ośrodkiem handlu ziemiopłodami i że w okresie stanisławowskim istniała tu duża fabryka sukna. „Marzeniem” Nowego Dworu jest stać się siedzibą starostwa. Pozostaje to w związku z projektem podziału starostwa warszawskiego na cztery samodzielne. Z wiosną br. cała ta sprawa narobiła w Nowym Dworze sporo hałasu, ponieważ do godności siedziby starostwa rościło pretensję i Legionowo. Dziś sprawa ucichła i najprawdopodobniej podział obecnego starostwa warszawskiego nie prędko zostanie zrealizowany. Ale Nowy Dwór o tym marzy. Kto wie, może się i doczeka?

WIESŁAW WERNIC

Wyniki dochodzenia Dyr. Gen. PKP

w sprawie wypadku w Nowym Dworze

W dn. 21 października br. o godz. 23 na zwrotnicy wjazdowej do stacji kolejowej Nowy Dwór wykoleił się pociąg osobowy, jadący w kierunku Słupska. Lokomotywa pociągu przewróciła się i zatrzymała o murowany budynek nastawni, przy czym rozbita została drewniana budka zwrotniczego. Wagony pasażerskie wykoleiły się, lecz nie uległy rozbiciu.

Na podstawie dochodzeń ustalono, że prawdopodobnie przyczyną wykolejenia było przyjęcie przez personel stacyjny na tor boczny pociągu wjeżdżającego ze zbyt wielką szybkością.

W wyniku wypadku ogółem 13 osób odniosło rany.

Dwie osoby są ciężko ranne: St Sosiński — przejazdowy i M. Olszewska — pasażerka. Pozostali ranni są to: W. Pepiło — kierownik pociągu, J. Miklas — maszynista parowozu, H. Ćwikliński — palacz parowozu, K. Pilecki, A. Kowalska, I. Lewandowska, M. Koperska, J. Chylińska, Al. Tarasiewicz, J. Piasecka i W. Krajewska.

Katastrofa kolejowa w Nowym Dworze Mazowieckim - domniemany wypadek kolejowy, który jakoby miał wydarzyć się 22 października 1949 roku. Ze względu na brak wiarygodnych informacji kwestionowane jest zaistnienie tego wypadku. Katastrofa była jakoby spowodowana wykolejeniem pociągu pasażerskiego relacji Gdańsk - Warszawa. Miało w niej zginąć ponad 200 osób. Władze komunistyczne nigdy nie wspominały o wydarzeniach z Nowego Dworu Mazowieckiego, co uzasadniano zatajaniem w tych czasach informacji o niewygodnych dla wizerunku władzy ludowej wypadkach.

Za pośrednictwem wiadomości agencji prasowej Associated Press, powołującej się na doniesienia informatora pochodzące jakoby z nieoficjalnych, lecz wiarygodnych źródeł, informacja o wypadku trafiła do licznych gazet lokalnych, m.in. "Reno Evening Standard" (24 października) i "Gettysburg Times" (26 października), "Geneva Daily Times", "Reading Eagle" czy "The Singapore Free Press". Wiadomości tej nie opublikowano natomiast w żadnych mediach opiniotwórczych. Sprzeczna z powyższym stanem rzeczy jest nierzadko spotykana informacja, że wiadomość o wypadku opublikować miały jedynie dwie lokalne amerykańskie gazety - "Reno Evening Standard" i "Gettysburg Times".

https://pl.wikipedia.org/wiki/Katastrofa_kolejowa_w_Nowym_Dworze_Mazowieckim

Zgubiono kartę rejestracji na rok 1949 wydaną przez Urząd Skarbowy Nowy Dwór na prowadzenie handlu naczyń kuchennych i żelaza na nazwisko Zofia Paradzińska, Budek Stefan, Nowy Dwór, Rynek 5.

NOWY DWÓR MAZOWIECKI
C

29 Centrala Mięsna, filia Nowy Dwór Maz., P.O.W.

16 Gminna Spółdzielnia Samopomocy Chłopskiej, P.O.W. 3

21 Leśnictwo Państwowe, Boża Wola

22 Milicja Obywatelska Gminy Góra

7 Milicja Obywatelska, Modlin, 3 Maja

2 Milicja Obywatelska Nowy Dwór, Słowackiego 4

33 „Mostostal“, biuro

34 — kantor majstrów

14 Nadzór Wodny

25 „Paged“, skład Nr 29

30 „Peceha“, sklep detaliczny, Paderewskiego 16

10 Poczta, kancelaria urzędu, Paderewskiego 16a

31 — nadzór teletechniczny

50 — poczekalnia urzędu

24 Publiczna Szkoła Powszechna Nr 1, Kościuszki 4

9 Sąd Grodzki, Słowackiego 5

17 Stacja Kolejowa

15 Szpital Powiatowy, Paderewskiego 1

23 Ubezpieczalnia Społeczna, Paderewskiego 16a

3 Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, Słowackiego 4

13 Urząd Skarbowy, Słowackiego 5

1 Zarząd Gminy Góra

4 Zarząd Miejski, burmistrz, gabinet

...Przed samym wybuchem wojny w 1939 r. osk. Pajor został mianowany kierownikiem placówki kontrwywiadowczej w Modlinie. Stwierdza on, że znajdujące się w pobliżu Modlina osiedla Kazuń, Pomiechówek, Nowy Dwór, zamieszkałe przez kolonistów niemieckich, były bazą dywersyjną i szpiegowską armii hitlerowskiej. Władze sanacyjne wiedziały o tym stanie rzeczy, ale nie tylko tolerowały go, lecz nawet wyraźnie popierały...
_____________________________________________________________________________________________________________________________________

Ten artykuł jest klasycznym przykładem propagandy stalinowskiej z okresu procesów pokazowych w Polsce.

Tekst opisuje proces członków tzw. „Ekspozytury Urzędu Śledczego” (kryptonim „Start”). W rzeczywistości była to komórka kontrwywiadu Armii Krajowej (AK) i Delegatury Rządu, której zadaniem była walka z agenturą i pospolitą przestępczością.

Użycie sformułowań takich jak „władze sanacyjne” (w negatywnym kontekście) oraz oskarżanie przedwojennego wywiadu o wspieranie hitlerowskiej dywersji miało na celu zohydzenie w oczach opinii publicznej zarówno II Rzeczypospolitej, jak i Polskiego Państwa Podziemnego.

Narracja ta służyła uzasadnieniu represji wobec żołnierzy AK i działaczy niepodległościowych, kreując ich na kolaborantów lub sojuszników faszyzmu.

1952. Zmiana granic Nowego Dworu Maz.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Dz.U.52.26.181

ROZPORZĄDZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW

z dnia 3 maja 1952 r.

w sprawie utworzenia i zmiany granic niektórych miast w powiatach warszawskim i radzymińskim, województwie warszawskim. *

Na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o dokonywaniu zmian podziału administracyjnego Państwa (Dz. U. R. P. Nr 6, poz. 48) zarządza się, co następuje:

§ 4. W powiecie warszawskim, województwie warszawskim wyłącza się:

- z gminy Cząstków enklawę pod nazwą Kępa Małocka,

- z gminy Góra gromady: Kępa Nowodworska, Łęczna, osiedle Nowo-Łęczna oraz lasy państwowe Księża Góra i Dębina,

- z gminy Pomiechowo tereny byłej stoczni modlińskiej

i włącza się je do miasta Nowy Dwór Mazowiecki w tymże powiecie i województwie.

Prace nad utworzeniem nowych powiatów z byłego powiatu warszawskiego rozpoczęto w 1948. Zarząd Miejski i Miejska Rada Narodowa podjęły starania o utworzenie siedziby powiatu w Nowym Dworze. Było to o tyle istotne, że projekt wojewódzki przewidywał utworzenie powiatu Jabłonna-Legionowo z siedzibą w Legionowie. W składzie tego powiatu miały się znaleźć następujące gminy: Jabłonna, Nieporęt, Góra, Nowy Dwór, Zakroczym, Pomiechówek i Bródno i oczywiście Legionowo.

W sprawie tej odbyło się w dniu 27 lutego 1949 r. nadzwyczajne posiedzenie Miejskiej Rady Narodowej. Rada i Zarząd Miejski wystąpiły z propozycją utworzenia z tych samych gmin oraz Legionowa i utworzenia powiatu z siedzibą w Nowym Dworze. Śmiałe stwierdzenie zawarte jest w piśmie Zarządu Miejskiego do wojewody, o uchyleniu projektu utworzenia powiatu z siedzibą w Legionowie "jako niecelowe".

Mocą Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 maja 1952 r., zniesiono powiat warszawski. Rozporządzenie w § 2 ust. 1 stanowi o tym, że tworzy się w województwie warszawskim nowe powiaty, a pkt. 3 tego ustępu stwierdza, że powstaje: powiat nowodworski z siedzibą Powiatowej Rady Narodowej w Nowym Dworze Mazowieckim. Miasto posiadało instytucje predysponujące je do rangi powiatu: jak sąd, szpital (chociaż w tym czasie jeszcze w budowie), szkoły średnie: ogólną i zawodową. Nie było to wiele, ale jednak. Niestety jako siedziba powiatu nie posiadało budynku dla zorganizowania urzędu. Brak budynku dla pomieszczenia właściwych komórek organizacyjnych jakimi były referaty, spowodował to, że mimo oficjalnej siedziby powiatu mieszczącej się w Nowym Dworze, faktycznie komórki organizacyjne funkcjonowały w Aninie pod Warszawą. Na tymże posiedzeniu Rady inaugurującym powiat, członek prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Warszawie oświadczył zebranym, że siedzibą Prezydium Powiatowej Rady Narodowej powiatu nowodworskiego będzie Anin, do czasu wybudowania siedziby władz w Nowym Dworze. Brakuje dokumentacji, by ustalić, kiedy władze nowo powstałego powiatu otrzymały siedzibę i gdzie. Sprzeczne są relacje osób, które udzielały autorowi odpowiedzi na ten temat. Zgoda panuje tylko w odniesieniu do tego, że był to barak drewniany (poniemiecki przywieziony z Anina i postawiony w roku 1955 przy ul. Zakroczymskiej, w miejscu budynku z obecnym nr 32).

Z drugiej relacji wynika, że barak ten postawiony został już w 1952 r. przy Zakroczymskiej (z obecnym numerem 34 - gdzie stoi budynek powszechnie nazywany "pod balkonami"). W tym czasie przystąpiono do remontu i częściowej odbudowy budynku zniszczonego w czasie wojny na rogu Zakroczymskiej i Magistrackiej, gdzie znalazły siedzibę władze powiatowe i miejskie. Przed wprowadzeniem się do własnej siedziby, posiedzenia Prezydium odbywały się w lokalu Urzędu Miasta przy ul. Warszawskiej 4, a posiedzenia Rady odbywano w sali kina "Lenino" przy ul. Szerokołęcznej.

W skład powiatu weszły dwa miasta: Nowy Dwór Mazowiecki i Legionowo; dwa miasta-gminy: Serock i Zakroczym oraz 12 gmin: Cząstków, Jabłonna, Janówek, Kampinos, Kazuń, Leoncin, Łomianki, Modlin, Nieporęt, Pomiechówek, Skrzeszew, Zegrze.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Pół roku przed terminem oddany został do użytku w Modlinie nowy most na Wiśle

WARSZAWA (PAP). 15 bm. odbyło się w Modlinie oddanie do użytku mostu drogowego na Wiśle.

Nowouruchomiony most przyczyni się do ożywienia i usprawnienia komunikacji drogowej w środkowej części kraju. Przez Modlin przebiega z Warszawy na północ szlak komunikacyjny, stanowiący główną arterię łączącą stolicę z Gdańskiem. Ponadto zbiega się tu szereg dróg o znaczeniu lokalnym.

Oddany 15 bm. do użytku most drogowy na Wiśle, wykonany został dzięki realizacji zobowiązań dla uczczenia 60 rocznicy urodzin Prezydenta Bolesława Bieruta i Święta 1 Maja — na pół roku przed terminem.

Zaświadczenie № 110333 / Wa.

PREZYDIUM GMINNEJ-MIEJSKIEJ RADY NARODOWEJ

w Nowym-Dworze

Dnia 27. XI. 1952 r.

Prezydium Gminnej-Miejskiej Rady Narodowej niniejszym zaświadcza, że Ob. [imię i nazwisko zamazane]

zamieszkały w Nowy-Dwór Łęczna (dokładny adres)

wykonał obowiązkowe dostawy zbóż ze zbiorów 1952 r. w całości do dnia 28 października 1952 r.

 

Gminny delegat C. U. S. (podpis: Biernacki)

Za Prezydium Przewodniczący Prezyd. G. R. N. (podpis nieczytelny)

PREZYDIUM MIEJSKIEJ RADY NARODOWEJ w Nowym-Dworze Mazowieckim (czerwona pieczęć)
_________________________________________________________________________________________________________________________________

- Obowiązkowe dostawy: Wprowadzone w 1952 roku, zmuszały rolników do oddawania państwu części plonów po cenach znacznie niższych od rynkowych. Był to rodzaj ukrytego podatku.

- C. U. S.: Skrót ten prawdopodobnie odnosi się do Centralnego Urzędu Skupu, instytucji nadzorującej ściąganie płodów rolnych.

Za powodziową falą

Nowy Dwór — Modlin — Wyszogród.

Powódź podeszła pod Czosnów. Po prawej stronie drogi, jak okiem sięgnąć, rozciąga się gęsto pokryta krą tafla wody. Nie rozpoznasz gdzie brzeg wiślany, gdzie łąki. Woda jest tu głęboka, sięgająca w niektórych miejscach czubków wierzb.

I tak do samego Kazunia, a następnie Modlina. Nieliczne domki na wzniesieniach ucierpiały niewiele. Łączność ze „światem”, czyli po prostu z drogą Warszawa—Modlin, mieszkańcy tych domostw utrzymują za pomocą łódek.

Dojeżdżamy do Nowego Dworu. Na placu Wolności, oddalonym od brzegu Narwi o 400 metrów — leżą potężne bryły lodu.

— Było nam „mokro” — opowiadają z humorem mieszkańcy. I dodają: — Na szczęście jest już po strachu.

A strachu było wiele. W poniedziałek ok. godziny 16 woda na Narwi raptownie przybrała, przerwała lodowy wał, który utworzył się wzdłuż brzegów i zalała część miasta. Najbardziej ucierpiały mieszkania położone przy ul. Staala. Przez okna opuszczonego domu pod nr 1 zaglądamy do środka. Woda podmyła tu podłogi i ściany.

Stanisław Stawarski, mieszkający opodal, nie opuszczał mieszkania. Żonę wraz z dziećmi wysłał do punktu ewakuacyjnego, mieszczącego się w szkole nr 2, sam zaś pozostał na posterunku. Wchodzimy do mieszkania. Stawarski pokazuje ślad na ścianach na wysokości 20 cm od podłogi. Tyle wody — mówi — „stało” w pokoju.

Natomiast dom przy ul. Staala 22 jest niemal całkowicie zrujnowany i wątpliwe, aby dało się go odremontować.

— Byliśmy w Miejskiej Radzie Narodowej — opowiada Cecylia Lipińska, jedna z mieszkanek — przyrzekli nam pomoc. — Ale co do tego czasu uczynimy? — zastanawia się inna mieszkanka tego domu, Raszkiewiczowa, matka trojga dzieci. Rzeczywiście stary domek bardzo ucierpiał w czasie powodzi i dalsze zamieszkiwanie w nim z dziećmi jest prawie niemożliwe.

— Bałeś się Zbyszku? — pytamy małego Raszkiewicza.

— Trochę... odpowiada malec.

ZŁOTE CHŁOPAKI

Jest w tym wiele winy samych rodziców, którzy — jak nam opowiadano w MRN — niechętnie opuszczali zagrożone mieszkania. Tymczasem akcja ratunkowa przebiegała bardzo sprawnie. Na ogół wszystkich powiadomiono o zbliżającej się fali. A gdy woda wylała, na ewakuowanych czekały wojskowe samochody i furmanki.

— Złote chłopaki, ci nasi żołnierze — zachwyca się Zofia Mariańska. — Pomagali nam wynosić rzeczy, nawet dzieci uspokajali.

Nie tylko Mariańska z taką sympatią mówi o pomocy jaką okazali saperzy i lotnicy zagrożonej powodzią ludności. Wszyscy nowodworzanie, z którymi rozmawialiśmy na ten temat, prosili, aby w „Życiu” złożyć wojsku od nich serdeczne podziękowania.

Nowy Dwór był przygotowany na ewentualne groźniejsze skutki powodzi. W zarządzeniu Miejskiego Kom. Przeciwpowodziowego z 23 ub. m. przewidziano niemal wszystkie możliwe, w miejscowych warunkach, środki ostrożności. Poza tym MRN wystąpiła do władz wojskowych o udzielenie pomocy, do straży pożarnej o stałe dyżury w punktach obserwacyjnych itd. itd. Między innymi również do PZGS o dostarczenie 2 tys. worków na piasek, 100 szt. łopat, 50 kilofów, 15 bosaków i innych. Tylko PZGS zlekceważył tę ważną sprawę, nie dostarczając potrzebnego sprzętu. Bo np. straż pożarna pod kierownictwem swego komendanta, Michała Trojanowskiego, wywiązała się ze swych zadań wyśmienicie, rzucając ludzi i sprzęt do akcji.

O pomocy dla powodzian (chodzi tylko o mieszkania bowiem żadnych innych strat nie ponieśli) dowiedzieliśmy się w MRN tylko tyle, że natychmiast po ustaleniu rozmiaru zniszczeń wystąpiono do Wojewódzkiej Rady o kredyty na remont. Wydaje się jednak, że np. domu przy ul. Staala 22 nie opłaci się już naprawiać, a lepiej byłoby za te pieniądze postawić, na podmurówce, porządne 1 lub 2 baraki mieszkalne. Rozwiązałyby one chwilowo trudności mieszkaniowe rodzin dotkniętych powodzią.

WALKA Z LODOWYM ŻYWIOŁEM

Jest godzina 10 rano. Woda opada. Według wszelkich przewidywań nawrotu fali nie będzie, a tym samym groźba tegorocznej powodzi dla Nowego Dworu minęła.

Brak kiosku „Ruchu” uniemożliwiał mieszkańcom Nowego Dworu zaopatrywanie się w codzienną prasę. Sprawa została pomyślnie załatwiona dzięki pomocy Redakcji. Sekretariat Generalny PPK „Ruch” zawiadomił nas, że kiosk w Nowym Dworze zostanie uruchomiony w najbliższych dniach.

NOWY DWÓR MAZOWIECKI

C (dla rozmównicy)

N (dla abonentów)

 

09 Pogotowie Ratunkowe

83 Straż Pożarna

35 Apteka Społeczna Nr 47

49 Bernaczek, Modlin

32 Czarnecki Jerzy, Paderewskiego 16

48 Elektrownia i Wodociągi w Modlinie

41 Gospoda Ludowa

5 Kaniowski Stefan

92 Kasa Spółdzielcza

1 06 Kino „Lenino”

1 13 Kolejowe Zakłady Gastr., bufet na stacji kol.

38 Lech Jan, dr med.

29 Łuczak Stanisław, Paderewskiego 16

58 „Meteo”, stacja Modlin

72 Miejskie Przedsiębiorstwo Remont. Budowl., Warszawska 19

Miejski Handel Detaliczny

50 — sklep Nr 1

96 — sklep Nr 75

Milicja Obywatelska Komenda Powiatowa

85 — centrala

86 — „

3 — komendant

22 — posterunek, Góra

7 — posterunek, Modlin

1 — posterunek, Skrzeszew

14 Nadzór Wodny

40 Narodowy Bank Polski, oddział

59 — „

12 Nawaduński, dr med.

1 14 Ogrodniczy Zakład Handlowy

46 Ośrodek Leczniczy

25 Państwowa Centrala Drzewna, skład Nr 29

39 Państwowe Gospodarstwo Rolne, Góra

21 Państwowe Leśnictwo Góra w Bożej Woli

85 Państwowy Ośrodek Maszynowy

26 Państwowy Ośrodek Maszynowy, Kosewo

69 Państwowy Ośrodek Maszynowy, Modlin

88 Państwowy Zakład Leczniczy Zwierząt

Poczta, Telegraf i Telefon Powiatowy Zarząd Łączności

31 — naczelnik

44 — dział techniczny

65 — dział nadaw. oddaw.

67 — kancelaria

68 — kontrola

10 — posterunek techniczny

0 — rozmównica publiczna

64 — telegraf

09 Pogotowie Ratunkowe

83 — „

Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, Komitet Miejski

33 Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, Komitet Powiatowy

45 — I sekretarz

62 — II sekretarz

61 — kancelaria

70 — wydz. organizacyjny

1 13 — wydz. propagandy

1 07 Polski Czerwony Krzyż, Zakroczymska

1 14 Popielarski Edward, Nowołęczna 110

6 Powiatowe Zrzeszenie Pryw. Handl. Usług.

1 43 Powiatowy Cech Rzemiosł Różnych

71 Powiatowy Komitet Wykonawczy Zjednocz. Stronnictwa Ludowego

50 Powiatowy Pełnomocnik Ministerstwa Skupu

63 Powiatowy Zarząd Związku „Samopomoc Chłopska”

Powiatowy Związek Spółdz. „Samopomoc Chłopska”

78 — zarząd

79 — sekretariat

54 — zaopatrzenie

1 18 — magazyny

1 02 Prokuratura Powiatowa, Nowołęczna 140a

47 Przedszkole Państwowe

1 22 Pużycki i Włodarski, punkt skupu, Nowodworzanka 22

Rady Narodowe

21 Prezydium Grom. RN, Boża Wola

12 Prezydium Grom. RN, Kazuń

26 Prezydium Grom. RN, Kosewo

1 04 Prezydium Grom. RN, Modlin

83 Prezydium Grom. RN, Skrzeszew

4 Prezydium Miejskiej RN

1 01 — przewodniczący

Prezydium Powiatowej RN

89 — centrala

90 — „

91 — „

75 — „

52 — przewodniczący

27 — z-ca przewodniczącego

97 — wydz. podatków wiejskich

13 — wydz. finansowy

94 — Zarząd Weterynarii

1 15 Rejonowe Przedsiębiorstwo Młynów Gospodarczych w Wołominie, Młyn N. Dwór

23 Rzeźnia

87 Sawicki Wiktor

1 05 Sąd Powiatowy

1 09 „Służba Polsce”, Komenda Pow., Warszawska 3

11 Socki, inż., Nowołęczna 2

Spółdzielnie

73 Spółdz. Rzemieślnicza Pracy „Nadnarwianka”, Warszawska 10

23 Spółdz. Rzemieślnicza Szewców

16 Spółdz. „Samopomoc Chłopska” — biuro

42 — buchalteria

20 — sklep Nr 1

41 — Gospoda Ludowa

43 — wytwórnia wód gazowych

34 Spółdz. „Samopomoc Chłopska”, Janówek

17 Stacja kolejowa

1 23 Stasiorek Stanisław, Paderewskiego 13

83 Straż Pożarna, Daszyńskiego 11

2 Surażyńska, Zakroczymska 42

Szkoły

24 Podstawowa Nr 1

36 Podstawowa Średnia Nr 2

47 Przedszkole Państwowe

51 Zasadnicza Metalowa, Polko 1

15 Szpital Powiatowy

1 21 Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Radzieckiej, Warszawska 2

81 Traczyk Kazimierz, Nadwiślańska 3a

8 Trzonkowski Jerzy

37 Tuszyński Wincenty, adw., Paderewskiego 16

77 Urząd Powiatowy d/s Bezp. Publicznego

53 Warszawskie Okręg. Przedsiębiorstwo Obrotu Zwierzętami Rzeźnymi

1 11 Warszawskie Zjedn. Robót Ląd. Inżyn. Bud. Przem. Nr 2, baza sprzętu, Nowołęczna

80 Wróblewski Władysław, Warszawska 18

1 12 Wysmułek Jerzy, Nowołęczna 140

33 Zakład Stolarski M. Trętowski i S-ka

48 Zarząd Elektrowni i Wodociągów w Modlinie

82 Zarząd Pow. Związku Młodzieży Polskiej, ul. PZPR 4

1 20 Zjedn. Budown. Miejskiego Okręg Warszawski

Zabójstwo po pijanemu

Najpierw było pijaństwo a potem zbrodnia...

Zaczęło się od tego, że w sobotę 9 lipca br. dwaj robotnicy Mostostalu — Stefan P. i Władysław L. wypili wspólnie z innymi kolegami większe ilości wódki. Potem wracali do domu. Ponieważ obaj mieszkali w Nowym Dworze poszli do pociągu na stację Warszawa — Praga. Gdy przechodzili przez wiadukt zaczęli się kłócić. L. twierdził rzekomo, że P. zdradza żona. Ten zaczął go bić. Podczas wzajemnej bijatyki P. zrzucił L. z wiaduktu. L. spadł na szyny kolejowe z wysokości 8 metrów i poniósł śmierć na miejscu.

Zabójca Stefan P. został aresztowany i 1 grudnia br. stanie przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie.

____________________________________________________________________________________

Zamroczony alkoholem zabił kolegę

Na 12 lat więzienia skazał 5 bm. Sąd Wojewódzki w Warszawie Stefana P. . Jak już podawaliśmy, zabił on 9 lipca br. Władysława L. , zrzucając go na tory kolejowe z wiaduktu dworca Warszawa-Praga.

Społeczeństwo utraciło wartościowego człowieka, dobrego pracownika, odznaczonego krzyżem zasługi, robotnika z „Mostostalu”, budowniczego wielu nowych mostów. Troje nieletnich dzieci pozostało sierotami, żona utraciła męża. Z drugiej zaś strony — Stefan P. otrzymując hańbiące miano zabójcy, na 12 lat odizolowany został od ludzi wolnych. On również pozostawił na okres trwania swej kary żonę i troje dzieci.

Przewód sądowy wykazał, gdzie leżała główna przyczyna tej tragedii. Wódka była jej początkiem. Dalsza kolejność wypadków przebiegała już „normalnym” i znanym z jakże wielu nieszczęść ludzkich torem.

P. i L. „tradycyjnym” zwyczajem pili wódkę w sobotę po pracy. W libacji tej — trzeba tu dodać — brał udział również ich kierownik...

Potem obaj poszli na dworzec, aby jechać do Nowego Dworu gdzie mieszkali. W drodze L. podczas rozmowy ponowił swe zastrzeżenia sprzed trzech lat co do wierności małżeńskiej żony Pykiela. I wtedy właśnie padły pierwsze ciosy, w wyniku których P. zrzucił L. z 8-metrowej wysokości z wiaduktu. Na torach znaleziono już trupa...

Taki był tragiczny epilog jednego z „sobotnich” pijaństw po wypłacie. Epilog, który powinien być groźnym i skutecznym ostrzeżeniem dla wszystkich tych, którzy lekceważą zgubne skutki nadużywania alkoholu.

Ślimacza budowa nowodworskiego szpitala

Tym razem jako jaskrawy przykład żółwiego tempa budownictwa socjalnego niech posłuży szpital powiatowy w Nowym Dworze Mazowieckim (woj. warszawskie). Budowę zaczęto w 1939 r. (przerwaną w czasie wojny), podjęto w 1952 r. i dopiero w czerwcu br. 145-łóżkowy szpital doczekał się otwarcia. Ale prawdę mówiąc otwarcia „na siłę” — tyle tam jeszcze zostało poważnych usterek do usunięcia.

A więc kolejno. Brak jest kotła wysokoprężnego do autoklawów, a że elektrownia często zawodzi, jest to jedyne urządzenie niezbędne do sterylizacji. Niejedna odbyła się w związku z tym inspekcja, kocioł został przed 3 miesiącami przez komisję „przyjęty”. Stwierdzono, że należy tylko podłączyć rurę do komina, że potrzeba na to z górą tygodnia czasu — i tak po dziś dzień nic się nie zmieniło.

Drugą zasadniczą bolączką jest sprawa szamba. Źle zainstalowano tam tzw. zasuwy. Dół szybko się przepełnia. Nie jest to ani najwygodniejsze, ani najtańsze rozwiązanie dla szpitala. Mimo ciągłych monitów ze strony kierownictwa szpitala, Zjednoczenie Instalacji Sanitarnych nie kwapi się jakoś z przystąpieniem do koniecznej przebudowy.

Zamiast asfaltem taras „wylano” lepikiem. Lepik topi się i spływa po blasze na pacjentów czekających w izbie przyjęć. Basen przeciwpożarowy ciągle nie może doczekać się wykończenia.

3-hektarowy teren szpitala czeka na trawniki, zadrzewienie, kwiaty. Projekty dawno są gotowe. Przedsiębiorstwo ogrodnicze w Płocku otrzymało zlecenie rozpoczęcia robót.

Przyjechali i odjechali, gdyż główny wykonawca budowy szpitala — Zjednoczenie Budownictwa Miejskiego — okręg warszawski nie usunął z terenu desek i innych materiałów budowlanych. Obiecało oczyścić plac przed 3 tygodniami i na obietnicy się skończyło.

Zjednoczenie nie lubi się śpieszyć. I dlatego m. in. roboty tynkarskie rozpoczęte w ub. roku wykonane są zaledwie w 1/5.

Choć co tydzień, dzięki energii kierownictwa szpitala, odbywają się narady robocze z inspektorami nadzoru budownictwa, instalacji sanitarnych i inn. sprawa nie rusza z miejsca, bo czeka na ostateczne dyrektywy „gospodarza” budowy ZBM — okr. warszawskiego, które po prostu „nawala” bezkarnie z terminami.

Szpital alarmuje, pomaga mu, bez większego jak dotąd rezultatu, wydział zdrowia woj. warszawskiego i wojew. komisja planowania gospodarczego. Sprawa staje się coraz bardziej paląca. Jeśli bowiem nie upłynni się w roku bieżącym kredytów inwestycyjnych posiadanych przez szpital na te wszystkie cele, to na przyszły rok zabraknie funduszy, gdyż sumy te nie zostały wstawione do budżetu na rok 1957. Opierano się bowiem na obietnicach Zjednoczenia i liczono, że wszystkie zaplanowane prace będą w roku bież. ukończone.

Nieludzki lekarz szpitala w Nowym Dworze polecił umieścić żywe dziecko w trupiarni

DO SZPITALA powiatowego w Nowym Dworze przywieziono pacjentkę, Anastazję Miaczyńską na przedwczesny poród. Chorą skierowano na oddział ginekologiczno-położniczy W kilka minut później chora zaczęła rodzić. Pierwsze dziecko urodziło się nieżywe, za kilka minut urodziła się dziewczynka. Przyjmujący poród ordynator, doktor Zygmunt Kuczyński, wziął dziecko za nóżki i rzucił je na tacę, wyjaśniając, że ono i tak nie będzie żyło.

Lekarz polecił wynieść zwłoki i żywe dziecko z sali. Salowa i pielęgniarka, opierając się na wyjaśnieniach lekarza, owinęły wcześniaka (6-miesięczne) w ligninę i położyły w wannie.

Po godzinie, wcześniaki wyniesiono do trupiarni szpitalnej i położono na stole cementowym obok leżących zwłok zmarłych w szpitalu. Żywy osesek ciągle kwilił.

W trzy godziny po urodzeniu zgłosił się mąż pacjentki, który przybył z trumienką, aby pochować dzieci. Stwierdziwszy, że jedno z nich żyje, zrozpaczony ojciec zrobił piekielną awanturę.

W szpitalu zapanowała konsternacja. Żywego 6-miesięcznego oseska, obstawiono natychmiast termoforami i zawiadomiono oddział wcześniaków w Warszawie.

Po ośmiu godzinach dziecko, przebywające w nieodpowiednich warunkach przywieziono w stanie ciężkim na oddział wcześniaków i ulokowano w cieplarni. Dziecko po urodzeniu miało 30 cm długości i jak twierdzi salowa miało wagi 750 gr. W instytucie wcześniaków ważyło ono już 620 gr. Dziecko po 15 godzinach od chwili urodzenia zmarło.

Instytut wcześniaków wydał opinię, że zgodnie z obowiązującym ustawodawstwem, dzieci poniżej 1 kg są traktowane jako płody niezdolne do życia. — Jest to przepis tylko biurokratyczny. W zeszłym roku w Czechosłowacji, wcześniak 4-miesięczny, jak podawała prasa, o wadze 400 gr został wyhodowany w jednym ze szpitali i obecnie czuje się dobrze. Podkreślić w tej sytuacji należałoby również bezduszne stanowisko i nieludzki stosunek lekarza do żywego człowieka.

Mimo biurokratycznych przepisów lekarz powinien był robić wszystko co mu nakazywało sumienie.

Ustawa głosząca, że lekarz do ostatniej chwili powinien walczyć o życie chorego, a nie sugerować się twierdzeniem, że dziecko żyć nie będzie.

Kuczyńskiego aresztowano. Prokuratura prowadzi dochodzenia.

Bug i Narew wciąż przybierają

Woda wdarła się na ulice Nowego Dworu i do centrum Pułtuska

Pogorszenie sytuacji w Zegrzu

Dalsze wsie — zalane

Jak informuje Główny Komitet Przeciwpowodziowy, sytuacja powodziowa na Bugu i Narwi pogarsza się.

Na rzece Bug kulminacyjna fala powodziowa zbliża się do Zegrza. W Zegrzu 19 bm. w godzinach rannych zanotowano przybór wody o 8 cm, a obecny poziom wody wynosi 226 cm powyżej stanu alarmowego.

Z uwagi na zbieganie się fali powodziowej Bugu i Narwi, należy liczyć się z dalszym przyborem wód na odcinku Zegrze — Nowy Dwór.

Opadające w górnym biegu wody Narwi przybierają w dolnym biegu rzeki, licząc od miejscowości Różan, przez którą 18 bm. przeszła kulminacyjna fala powodziowa, zbliżając się do Pułtuska. Woda zalała dalsze wsie: Wieliszew, Rynię i Białobrzegi oraz wtargnęła na niżej położone ulice Nowego Dworu. Woda zalała również kilka ulic w centrum Pułtuska.

W związku ze wzrostem poziomu wody, ewakuowano całkowicie wieś Załubice w pow. Wołomin oraz wsie Cupel i Komornica w pow. Nowy Dwór. W Komornicy został zniszczony jeden budynek mieszkalny.

Sytuacja w Zegrzu od 18 bm. uległa dalszemu pogorszeniu. Poziom wody wzniósł się o 25 cm, na skutek czego ewakuowano rodziny z trzech zalanych domów. Obecnie ok. 150 osób dotkniętych powodzią znalazło schronienie w bezpiecznych budynkach. Wartki nurt rzeki porwał jeden budynek mieszkalny, uszkadzając poważnie inne domy.

19 bm. przy pomocy wojska i amfibii udało się wydobyć z wody zalane wozy i samochody ciężarowe, zatopione w czasie gwałtownego wylewu spowodowanego przerwaniem wału ochronnego.

Jak już informowaliśmy, wzrost poziomu wód Narwi spowodowały w znacznej mierze spływające wody z Jezior Mazurskich. Aby zmniejszyć spływ wód, na jeziorach tych zamknięto śluzy. Na całym dotkniętym powodzią terenie komitety przeciwpowodziowe prowadzą energiczną akcję ratunkową za pomocą wszelkich dostępnych środków. Na zalane wodą tereny wyjechali członkowie Głównego Komitetu Przeciwpowodziowego z przewodniczącym tego komitetu, wiceministrem Żeglugi i Gospodarki Wodnej J. Grochulskim.

Z POMOCĄ POWODZIANOM

Zarówno w stolicy, jak i w innych miastach coraz bardziej wzmaga się — zapoczątkowana przez DRN-Wola — akcja pomocy dla powodzian. Instytucje i organizacje społeczne oraz indywidualni ofiarodawcy zgłaszają swą pomoc jednostkom ratowniczym, bądź też przeznaczają wartościowe dary dla ofiar klęski powodzi.


_______________________________________________________________________


Z pomocą powodzianom

Prezydium St. RN wysłało swoich przedstawicieli do powiatów Nowy Dwór i Ostrołęki, gdzie omówiono wspólnie formy pomocy dla ludności dotkniętej klęską powodzi. Stołeczna Rada Narodowa przeznaczyła na ten cel kwotę 60 tys. zł.

Prezydium DRN Warszawa-Śródmieście zamierza wysłać ekipy lekarskie oraz zgłasza pomoc finansową, a Żoliborz — wyśle swych przedstawicieli na teren powiatu Nowy Dwór, by ustalić formy potrzebnej pomocy. Swój akces zgłosił również — za przykładem wolskiego — Zarząd Dzielnicowy WSS z Żoliborza.

Również warszawscy studenci we wszystkich uczelniach i domach akademickich uruchomili specjalne punkty, gdzie można składać pieniądze i odzież na rzecz powodzian. Ponadto zgłosili oni gotowość bezpośredniej pomocy dla powiatowych komitetów przeciwpowodziowych.

Obecnie Zarząd Główny PCK prowadzi wśród społeczeństwa zbiórkę pieniędzy i darów w naturze dla powodzian. Przygotowywany jest również transport odzieży ciepłej, który zostanie wysłany na teren woj. białostockiego.

(Inf. wł.). 19 bm. powstał przy CRS „Samopomoc Chłopska” i WZGS-Warszawa Komitet Pomocy Powodzianom. Już w pierwszym dniu swego istnienia wysłał on do Pułtuska, Ostrołęki i Nowego Dworu — na tereny najbardziej dotknięte klęską powodzi — samochody z żywnością, obuwiem itp., wartości ok. 100 tys. zł. W celu niesienia dalszej pomocy powodzianom, Komitet wystosował apel do bardziej zasobnych PZGS i GS w woj. warszawskim o podjęcie podobnej akcji.

Z pomocą powodzianom podążają również liczne koła i pojedynczy członkowie Związku Młodzieży Wiejskiej. Dla skoordynowania tej akcji przy Zarządzie Głównym ZMW utworzony został Społeczny Fundusz Pomocy dla Powodzian. Wpłaty indywidualne i zbiorowe od członków i kół ZMW, od wszystkich gotowych przyjść z pomocą powodzianom — można przesyłać na konto ZG ZMW w Narodowym Banku Polskim (VII O/M Warszawa nr 1531-9-975) z zaznaczeniem „Pomoc dla powodzian”.

Oto relacja Bożeny Oszewskiej na temat życia w tych budynkach:

Budynki były dwa. Stały koło siebie, tworząc podwórka po obu stronach. Niestety cały czar rodzinnych klimatów zniknął po zburzeniu tego pierwszego. Od strony wału stały dwa tzw. warsztaty wyrobów z tzw. witek. Po witki mężczyźni płynęli w najdalsze zakola Narwi. Potem kobiety "kleszczyły" te gałązki z zielonej otuliny. I wyrabiano z nich kosze, kołyski, jedne zielone i drugie białe. Nie mylić proszę z trzciną, bo to inna bajka. Nie da się przekazać atmosfery letnich dni, gdy kobiety i mężczyźni, pomagali przy wyrobie tych cudeniek. Zapach obiadów, opowieści "starszyzny" o wojnie, ciemiężeniu państwa polskiego, o strzygach, duchach... A wieczorami sąsiedzi słuchali harmonii, a nawet były tańce. Nie, nie pijanych sąsiadów, a ludzi ciężkiej pracy. Każdy wtedy ciężko pracował. Wiele by opowiadać. Oddaję hołd tym prawym ludziom w tych domach mieszkających, wspominając te czasy. Wspomnę, że warsztaciki należały do Państwa Łuszczewskich, ojca i syna. Na tyłach tych domów wytwarzało się też łódki. Mieszkańcy mieli łódki, a te przeprawy "na drugą stronę" rzeki to była bajka, rodzinna atmosfera i klimat. W tych domach nie mieszkała patologia, jak to niektórzy śmią twierdzić. To byli rdzenni nowodworzanie, pamiętający getto, zamordowanych Polaków na Placu Solnym i wywózki do obozów. Ludzie ginęli bez wieści w kazamatach nowodworskiego gestapo. Cześć ich pamięci!!! Niestety, konieczna nowoczesność, rozwój nowego budownictwa i napływ ludności zewsząd zniszczył tradycje, zwyczaje i klimat małych miasteczek. Jak bardzo się cieszę, że urodziłam się w tamtym czasie.

Pechowy most

Do Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego wpłynął akt oskarżenia przeciwko Witoldowi Mickiewiczowi, kierownikowi Spółdzielni Budowlanej „Kafar” w Nowym Dworze. Jest on oskarżony o bezprawne pobranie przeszło 300 tys. zł za niewykonane roboty przy moście kolejowym na Bugo-Narwi pod Modlinem.

Jak wynika z aktu oskarżenia, Mickiewicz podjął się w imieniu spółdzielni oczyszczenia mostu z rdzy, pomalowania minią, a potem dwukrotnie farbą. W umowie zastrzeżone było, że farby mają być przed użyciem oddane do analizy.

Jak stwierdzili biegli, most nie został oczyszczony z rdzy i niedokładnie pomalowany minią. Zamiast dwukrotnie, został tylko raz pomalowany farbą. Farby — poza pierwszą partią — nie były oddane do analizy, były w niedobrym gatunku.

W procesie, który odbędzie się przed Sądem Wojewódzkim dla woj. warszawskiego, wystąpi jako jeden z obrońców mec. Nowakowski. Jak się dowiedzieliśmy, kilka lat temu, przy poprzednim malowaniu mostu pod Modlinem, była również rozprawa karna o nadużycia przy malowaniu, w której również bronił mec. Nowakowski. Wobec takiej „pechowości” mostu zapytaliśmy o następny termin malowania: odbędzie się ono za 2—3 lata.

NOWY DWÓR MAZOWIECKI

Miasto powiatowe w woj. warszawskim, leżące nad Bugiem, założone w 1374 r., po raz drugi uzyskało prawa miejskie w 1782 r. Przez dłuższy czas Nowy Dwór był siedzibą rodu Nowodworskich herbu Nałęcz. Tarcza herbowa jest trójpolowa. Znajdują się na niej zamczysko z trzema basztami, rzeka Bug i herb Nałęcz. Pieczęcie miejskie nie zachowały się, wobec czego wymienione godło znamy tylko z Albumu Heroldii.

Liczba mieszkańców Nowego Dworu Mazowieckiego na przestrzeni dziejów

Rok	Liczba mieszkańców	Uwagi	Źródła
1793-1794	435	84 domy; zamieszkiwało 348 chrześcijan i 87 Żydów	Jan Wąsicki, Opis miast polskich w latach 1793-1794. 1962, s. 1030, pkt 29.
1797	578	zamieszkiwało w 81 domach; w roku 1790 w mieście było 59 rzemieślników w tym 33 sukienników	Irena Gieysztorowa, Andrzej Zachorski, Juliusz Łukasiewicz, Cztery wieki Mazowsza. 1968, s. 180.
1806	600 inne źródła - 745	w tym: 150 Żydów
1810	1000 inne źródła - 841		Adam Jelonek, Ludność miast i osiedli na ziemiach polskich od r. 1810 do 1960. Dokumenty geograficzne. 1967, z. 3/4.
1825	950		Miasta polskie w tysiącleciu, s. 490.
1850	2500	spis - 21.11-3.12	AGAD KRSW 1370
1857	2683	1303 Żydów = 49% mieszkańców	Przemysław Burchard, Pamiątki i zabytki kultury żydowskiej w Polsce. 1990.
1860	3149	w tym: 910 katolików; 2197 starozakonnych; 42 mennonitów.	Miasta polskie w tysiącleciu, s. 490.
1868-1871	4222
1881	5268		Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krain słowiańskich. 1886, t. VII.
1897	7252	w tym: 70% Żydów; 16 % katolików; 9% ewangelików; 5% innych (mennonitów i lub prawosławnych).	WEPI t. III, seria 2.
1901	7252
1910	7537
1913	8911	w tym: а) 2593 = 28,5% narod. pol. b) 5369 = 60,2% narod. żydow. c) 662 = 7,4% naród. niemieckiej, d) 333 = narod. rosyjskiej.	Ekonomista - kwartalnik - t .I, II, III.
1921	7829	spis - 30.09.1921	Skorowidz gmin RP - ludność i budownictwo. Cz. I województwa centralne i wschodnie 1933.
1927	7838		Podręczny słownik geograf. 1927, t II, s. 156.
1931	9386		Skorowidz gmin RP - ludność i budownictwo. Cz. I województwa centralne i wschodnie 1933.
1937	10 150		Militar Geographische Beschreibung von Polen. 1939.
1939	10 206	w okresie międzywojennym mieszkało w mieście 40 rodzin prawosławnych	Miasta polskie w tysiącleciu. 1967, t. II, s. 490
1946	5046	w tym: a) mężczyzn = 2161 b) kobiet = 2885 w tym: - 1811 osób do lat 18; - 2847 osób lat 18-59; - 388 osób powyżej 60 lat.	Spis powszechny ludności. 1947.
1950	5370
1956	6500		Słownik geograficzno-turystyczny. 1956, t. II
1960	10 354
MODLIN TWIERDZA 1930/1931	1211		Militar Geographische Beschreibung von Polen. 1939. Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna "Gutenberga"  t. ІХ/Х s. 274.
ZAKROCZYM 1937	6202		Militar Geographische Beschreibung von Polen. 1939.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

W 1961 roku Modlin w większości włączony w granice gminy miejskiej Nowy Dwór Mazowiecki. W wyniku likwidacji gminy Modlin w 1961 roku teren dawnej gromady Modlin Nowy włączono do sąsiedniej gminy Pomiechówek jako sołectwo pod nazwą Nowy Modlin.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

Dz.U.61.59.326

ROZPORZĄDZENIE PREZESA RADY MINISTRÓW

z dnia 11 grudnia 1961 r.

w sprawie zmiany granic niektórych miast w województwie warszawskim.

Na podstawie art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1950 r. o dokonywaniu zmian podziału administracyjnego Państwa (Dz. U. Nr 6, poz. 48) zarządza się, co następuje:

§ 5. Do miasta Nowy Dwór Mazowiecki w powiecie nowodworskim, województwie warszawskim włącza się:

- z gromady Modlin Stary w tymże powiecie miejscowości Stary Modlin, Modlin-Lotnisko i Modlin-Twierdza, bez przysiółka Utrata,

- z gromady Janówek Pierwszy w tymże powiecie miejscowość Okunin Pierwszy.

§ 6. Z gromady Modlin Stary w powiecie nowodworskim, województwie warszawskim wyłącza się część wsi Stary Modlin obejmującą przysiółek Utrata i włącza się ją do miasta Zakroczymia w tymże powiecie i województwie.

24 października 1958 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Nowym Dworze Mazowieckim przyjęło uchwałę o zamknięciu i likwidacji cmentarza żydowskiego. Jej procedowanie najwyraźniej napotkało przeszkody i 21 lutego 1961 r. PMRN przyjęło ponowną uchwałę w tej sprawie. W dołączonej dokumentacji podano: "Na cmentarzu tym trudno jest ustalić usytuowanie grobów. Nagrobki zostały zniszczone - powywracane, większość nagrobków została zabrana w czasie okupacji przez Niemców i użyta jako krawężniki uliczne. Na terenie cmentarza jest częściowo wybierany piasek. Brak jest ogrodzenia cmentarza. Ostatnie zwłoki były pochowane w 1939 r.". 24 maja 1962 r. Minister Gospodarki Komunalnej podpisał zarządzenie o zamknięciu cmentarza o powierzchni 0,96 ha, nie wydając postulowanej przez PMRN decyzji o jego likwidacji.

http://cmentarze-zydowskie.pl/nowydworm.htm

1962. Zatwierdzenie urzędowe nazwy "Narew" dla rzeki w powiecie nowodworskim.

 

wikipedia - Bugonarew (lub Bugo-Narew) - dawna nazwa cieku uchodzącego z Jeziora Zegrzyńskiego i łączącego ten zalew z Wisłą. Nazwa ta została ostatecznie zniesiona w 1963 roku zarządzeniem Prezesa Rady Ministrów. Obecnie nazwą właściwą jest Narew, a Bug został uznany za lewy dopływ Narwi.

Na wstępie sprawa nazwy rzeki od Serocka do Modlina, ale także wcześniejszej nazwy tego odcinka. W XII w. Bug, a nie Narew uznawano za główny dopływ Wisły. Przez długie wieki potem wody rzeki wpadającej poniżej Nowego Dworu do Wisły uznawano za wody samego Bugu lub Bugu i Narwi. Wynikało to z tego powodu, że dokumenty wspomnianego już XII w., traktują ten odcinek rzeki jako Bug, a już chociażby akt nadania praw miejskich Nowemu Dworowi w 1374 r. opiewa, że leży on nad Narwią. Także np. dokument z 1427 r. wymienia rzekę Narew. Początków udziwnionego, podwójnego nazewnictwa rzeki od połączenia się Bugu z Narwią pod Serockiem, czyli "Bugo-Narwi", dopatrywać się należy w początkach XVII w. Wówczas to w przeprowadzonej lustracji zapisano, że wieś Moglno: "...nad Wisłą siedzi, tam gdzie Bug i Narew w Wisłę wpada". W charakterystyce Mazowsza z 1816 r. istnieje zapis o tym, że "...handel zbożem i drzewem zawsze wielki do Gdańska, do czego położenie przerżnięte rzeką Wisłą, do której Bug i Narew, obiedwie spławne pod Nowodworem wpadając, sposobność ułatwiają". Jednak na przestrzeni dziejów uznawano, że to Bug, a nie Narew wpada do Wisły. Znajduje to odbicie w opracowaniach geograficznych. Także w okresie najazdu szwedzkiego pierwsza fortyfikacja powstała na wyspie u spotkania Wisły z Narwią, nazwana została jako "Bug-skansen [w j. szwedzkim skansen - fort, reduta]". W sztuce dwie rzeki: Wisła i Bug, a nie Narew uzyskały personifikację. Rosja w czasie ostatniego rozbioru używała określenia "Bugo-Narew".

W roku 1962 rozstrzygnięto jednoznacznie, że odcinek rzeki od Serocka do Modlina mający 38 km długości to Narew i ona jest prawym dopływem Wisły.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Nie ukarany zbrodniarz z Nowego Dworu.

Fragment publikacji Henrego Leide "Ściganie zbrodni narodowosocjalistycznych w NRD na przykładzie działalności Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego. Opis przypadków". Berlin 2019.

Śledztwa Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w sprawie osób powiązanych z Auschwitz, które nie przyniosły rezultatu.

"Sprawa Sigismunda Gimpela: Postępowanie partyjne zamiast gruntownego śledztwa".

Jak to często bywa, w sprawie Sigismunda Gimpla to przypadek, a nie wynik celowych badań, stał się punktem wyjścia do śledztw Stasi i rozwinął się w trop prowadzący do Auschwitz. W Wielkanoc 1960 roku pracownica Komitetu Centralnego SED odwiedziła krewnych w Neubrandenburgu. Opowiedzieli jej o przesiedleńcu o nazwisku Sigismund Gimpel, który tam się osiedlił i który w czasach nazistowskich przyczynił się do "znęcania się nad wieloma Polakami". Dziś, jak później pisał reporter do Stasi, mężczyzna ten był "członkiem SED i śmiałym orędownikiem naszej polityki, tak jak wcześniej był śmiałym orędownikiem polityki nazistowskiej". Wiceminister bezpieczeństwa państwa, generał dywizji Bruno Beater, przekazał list do właściwego urzędu dystryktu w Neubrandenburgu. Urząd dystryktu przejął wówczas właściwą procedurę. Wszczęte śledztwo wykazało, że Sigismund Gimpel (ur. 1901, data śmierci nieznana) został wpisany na "Niemiecką Listę Narodową" i uzyskał obywatelstwo niemieckie po włączeniu byłych ziem polskich do dystryktu administracyjnego Zichenau/Ciechanów (Prowincja Prusy Wschodnie) w 1939 roku. Do 1939 roku Gimpel mieszkał i pracował w Neuhof/Bugmünde (Nowy Dwór), małym miasteczku położonym na półwyspie między Bugiem a Wisłą, jako ślusarz w stoczni. W 1940 roku wstąpił do SA. W kwietniu 1941 roku został powołany do żandarmerii. Jako "Landjäger" (policjant wiejski) stacjonował w Nowym Dworze, Modlinie i innych miejscowościach, i zazwyczaj odpowiadał za kilka okolicznych wsi. Podczas patroli Gimpel wydawał polecenia starszyźnie wsi i pobierał opłaty. Polscy świadkowie, przesłuchiwani na wniosek Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego w trakcie śledztwa, relacjonowali również inne operacje przeprowadzone przez Gimpela. Na przykład 3 lipca 1942 roku aresztował braci Antoniego i Jana J. za rzekomą działalność oporu, znęcał się nad nimi, a następnie przekazał ich do siedziby Gestapo w Modlinie. W marcu 1943 roku obaj bracia zostali deportowani do Auschwitz. Obaj przeżyli obóz i marsze śmierci i zostali wyzwoleni przez armię amerykańską w obozie koncentracyjnym Flossenbürg. Mąż świadka Feliksy K. również został aresztowany przez Gimpela 3 lipca 1942 r. Gimpel wydał mężczyznę w ręce Gestapo, które go zamordowało. Feliksa K. i świadek Teresa T. oskarżyły również Gimpela o doniesienie na krewnego lub przyjaciela, który uciekał przed Gestapo, w wyniku czego krewny został powieszony. Już wiosną 1961 r. odpowiedzialny funkcjonariusz Wydziału Śledczego w Neubrandenburgu oświadczył: "Przestępcze czyny Gimpela, których świadkami byli obywatele polscy, spełniają przesłanki określone w § 211 niemieckiego kodeksu karnego w związku z § 49 niemieckiego kodeksu karnego i należy je zakwalifikować jako pomocnictwo w zabójstwie". Po tej ocenie sprawa jednak, co zaskakujące, pozostała uśpiona. Dopiero w kwietniu 1963 roku Prokuratura Generalna NRD złożyła formalny wniosek o pomoc prawną dla Polski. Następnie, w połowie grudnia 1963 roku, do Prokuratury Generalnej dotarł "obszerny materiał", który miał zostać przetłumaczony, a następnie niezwłocznie przekazany do Neubrandenburga. Dokumenty te nie znajdują się jednak w aktach Stasi. 21 stycznia 1964 roku Wydział Śledczy w Neubrandenburgu wszczął "sprawę operacyjną" pod kryptonimem "Pest" za "pomocnictwo w zabójstwie". Dzień później prowadzący sprawę oficer odnotował: "Prostaczek niczego nie wyciągnął z przeszłości i nie próbował odpokutować choćby części swoich przewinień poprzez szczególnie dobrą pracę. Wręcz przeciwnie, oszukańczo uzyskał członkostwo w SED i nie prezentuje się w pozytywnym świetle." W związku z tym zaproponowano wszczęcie śledztwa i aresztowanie Gimpela. 24 stycznia 1964 roku naczelnik Wydziału IX (Śledczego) administracji powiatu Neubrandenburg przeprowadził następnie ocenę i ocenę prawną sprawy "Pesta" ("Schädling"). Posłużył się przy tym argumentem dobrze znanym z procesów zachodnioniemieckich nazistów. Twierdził, że nie ma dowodów na to, że podejrzany wiedział, co dzieje się z aresztowanymi osobami ani w jakim stopniu można domniemywać ich zabójstwo. Nie można było również udowodnić, że brał udział w przygotowaniach lub planowaniu aresztowań. Podobnie nie można było udowodnić, że brał udział w rozstrzelaniu obywateli polskich, a nawet że sam tego dokonał. Prawo "wymaga, aby pomocnictwo i podżeganie do popełnienia przestępstwa było podejmowane świadomie poprzez doradztwo i działanie". W związku z tym stwierdzono, że działania Gimpela udowodnione zeznaniami świadków nie byłyby obecnie wystarczające do skazania go za zbrodnie przeciwko ludzkości". Ta ocena naczelnika wydziału, śledczego, jest zaskakująca. Zamiast teraz zintensyfikować śledztwo i zarządzić przesłuchanie, do którego jeszcze nie doszło, zauważył: "Dalsze operacyjne postępowanie w sprawie prawdopodobnie nie przyniesie rezultatu i nie byłoby właściwe". Ostateczna decyzja miała jednak zostać podjęta w porozumieniu z prokuraturą. Nieznany autor dodał odręczną notatkę pod oceną naczelnika wydziału: "Sprawa została omówiona z Prokuraturą Generalną. Prokuratura Generalna również opowiada się za umorzeniem śledztwa [nieczytelne słowa w oryginale]. Prokuratura Generalna zasugerowała również przekazanie materiałów partyjnych do oceny". I tak właśnie uczyniono. Wydział Śledczy w Neubrandenburgu przekazał wyniki śledztwa Okręgowej Komisji Kontroli Partyjnej (BPKK) SED Neubrandenburg. BPKK poinformowała sekretarza partii SED w firmie, w której pracował Gimpel, o oskarżeniach i poleciła mu wszczęcie postępowania partyjnego. W tym celu sekretarz partii otrzymał zeznania świadków z Polski. 10 marca 1964 roku Gimpel musiał odnieść się do oskarżeń na zebraniu kierownictwa wydziałowej organizacji partyjnej (APO) swojej firmy. Tam polecono mu napisać "oświadczenie osobiste" na planowane zebranie członków SED. W nim Gimpel przyznał się do wielokrotnego bicia obywateli polskich oraz, na polecenie przełożonych i komisarza powiatowego (Landrata), do udziału w około "28 do 30 aresztowaniach". Zeznał również, że brał udział w "3 do 4 obławach" Gestapo na rozkaz. W aktach nie ma żadnych dalszych jego zeznań. 11 marca, po odczytaniu zeznań świadków i oświadczenia samego Gimpela, zwołane zebranie członków SED jednogłośnie podjęło decyzję o wykluczeniu go z partii. Prokuratura Okręgowa w Neubrandenburgu przeprowadziła następnie rozmowę z sekretarzem partii i innymi towarzyszami z fabryki, wyjaśniając, dlaczego nie postawiła Gimpela przed sądem. Były członek SA musiał zmienić miejsce pracy, po czym Prokuratura Okręgowa w Neubrandenburgu zamknęła akcję "Pest" w kwietniu 1964 roku. Ponieważ odpowiednie akta nie zostały jeszcze odnalezione, nie jest jasne, czy to faktycznie i wyłącznie względy prawne uniemożliwiły ściganie Gimpela. Warto jednak zauważyć, że wschodnioniemiecki wymiar sprawiedliwości w podobnej sprawie orzekł zupełnie inaczej. 17 czerwca 1966 roku, dwa lata po zamknięciu śledztwa Gimpela, Sąd Rejonowy w Schwerinie skazał byłego sierżanta żandarmerii Franza Habla (1907–1974) na dożywocie za powtarzające się zbrodnie przeciwko ludzkości. Porównanie spraw Gimpel i Habl jasno pokazuje, że decyzja o wszczęciu bardziej szczegółowego śledztwa i formalnego postępowania karnego w przypadkach podejrzenia zbrodni nazistowskich zazwyczaj nie była oparta na faktach samej sprawy, lecz zależała od konkretnych okoliczności i rozbieżnych punktów widzenia różnych decydentów. Ściganie zbrodni nazistowskich w NRD charakteryzowało się zatem konsekwentnie wysokim stopniem arbitralności."

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

W Nowym Dworze (woj. warszawskie) budowane są Mazowieckie Zakłady Przemysłu Tłuszczowego; zakończenie budowy przewidziane jest w r. 1964. Obecnie trwają prace budowlane części produkcyjnej oraz elektrociepłowni. W pierwszym etapie przy produkcji kostno-klejowej zakłady zatrudniać będą 500 pracowników. Drugi etap — po uruchomieniu ciągu tłuszczowego (1966 r.) — pozwoli na zwiększenie stanu zatrudnienia do 1500 osób.

Ojciec oskarżony o zabójstwo własnego dziecka

Bestialskie zakatowanie na śmierć 4-letniej dziewczynki przez ojca sadystę było przedmiotem śledztwa prowadzonego przez Prokuraturę w Nowym Dworze.

Jak wynika z aktu oskarżenia, który wpłynął do Sądu Wojewódzkiego w Warszawie, sprawcą zabójstwa jest rolnik Eugeniusz S. Ożenił się on w 1952 r. i do chwili obecnej dochowali się wraz z żoną pięciorga dzieci. Najmłodsza z nich dziewczynka Maria mając 10 miesięcy zachorowała na Heine Medina. Dziecko przebywało w sanatoriach, lecz mimo intensywnego leczenia po przebytej chorobie pozostał jej niedowład prawej nóżki.

Eugeniusz S. był nałogowym alkoholikiem, często urządzał awantury, które z reguły kończyły się pobiciem żony i dzieci. Ponieważ większość pieniędzy szła na wódkę, dzieci częstokroć były głodne i obdarte, szczególnie w tych okresach, gdy chorowita matka przebywała w szpitalu. Najwięcej cierpiała na tym najmłodsza Marysia, która z racji kalectwa wymagała szczególnie troskliwej opieki ze strony rodziców. Była ona jednak najgorzej traktowana przez ojca, który w sposób sadystyczny znęcał się nad nią.

W dniu 11 listopada ub. r. matkę Pogotowie przewiozło do szpitala. Dzieci pozostały pod opieką ojca, ten zaś absolutnie nie zwracał na nie uwagi. Wracał do domu późno w stanie nietrzeźwym. 13 listopada w nocy Marysia obudziła się w momencie, gdy ojciec jadł kolację. Chwycił on wówczas pręt metalowy, rzucił dziecko na podłogę i zaczął bić je gdzie popadło. Następnie podniósł z podłogi i rzucił dziewczynką o szafę. Marysia odbiła się o sprzęt i upadła nieprzytomna na podłogę. Ojciec sadysta chwycił wówczas pas i w dalszym ciągu znęcał się nad nieszczęśliwym dzieckiem, po czym rzucił je na posłanie.

W ciągu 24 godzin ojciec nie udzielił dziecku żadnej pomocy. W dniu tym dokonał on uboju tucznika i co jakiś czas pił wódkę. Gdy do mieszkania wszedł jeden z klientów po mięso, zauważył zmasakrowane konające dziecko. Natychmiast dał znać do MO. Dziewczynka w szpitalu po kilku godzinach zmarła.

Oskarżony w śledztwie nie przyznał się do winy, mówiąc, że dziecko spadło z drabiny. Obdukcja zwłok wykazała, że dziewczynka na całym ciele miała sińce od ciężkiego pobicia.

Powiat NOWODWORSKI

Siedziba Powiatowej Rady Narodowej: m. Nowy Dwór Mazowiecki

W skład powiatu wchodzi:

miast nie stanowiących powiatów — 4

gromad . . . . . . . . . . — 14

Miasta:

Legionowo
Nowy Dwór Mazowiecki
Serock
Zakroczym

Gromady:

Czosnów
Górki
Jabłonna
Janówek Pierwszy
Kazuń Polski (siedziba Kazuń Nowy)
Leoncin
Łomianki
Nowy Modlin
Nieporęt
Pomiechówek
Serock (siedziba m. Serock)
Skrzeszew
Sowia Wola
Wola Kiełpińska

NOWY DWÓR MAZOWIECKI

Miasto powiatowe przy ujściu Bugo-Narwi do Wisły, woj. Warszawa. W 1355 r. był tu warowny zamek; podgrodzie targowe uzyskało prawa miejskie w 1374 r. Miasto rozwijało się słabo, dopiero w XVIII w. Stan. Poniatowski (ojciec króla) otoczył je opieką i potwierdził jego przywileje. Mkw: 578 w 1797 r., 7829 w 1921, 7752 w 1958. Zabytki: spichrz nad wodą z pocz. XIX w., kościół paraf. z 1792 r. W herbie, wg projektu urzędowego z 1847 r., mury obronne — symbol ustroju miejskiego, fale rzeki i Nałęcz, herb Nowodworskich, dawnych właścicieli miasta.

---

- Mkw: To skrót oznaczający "mieszkańców" (liczba ludności w podanych latach).

- Bugo-Narew: W tamtym okresie (lata 60. XX wieku) oficjalnie stosowano taką nazwę dla dolnego odcinka Narwi.

- Nałęcz: Wspomniany w opisie herbu to biała chusta (pomłość) związana w krąg, widoczna w dolnej części tarczy.

Mazowieckie Zakłady Tłuszczowe mają ruszyć w bieżącym roku

(Informacja własna)

Z okien pociągu widać, jak tuż przy torach kolejowych w pobliżu Nowego Dworu powoli wyrasta duży zakład przemysłowy. Jest to budowa Mazowieckich Zakładów Tłuszczowych – największych w Polsce a prawdopodobnie i w całej Europie. Niestety, zakłady rosną rzeczywiście powoli i dopiero teraz, po kilku latach budowy, można oczekiwać rozpoczęcia pierwszej produkcji.

Dotychczas wykorzystujemy w niewielkim stopniu cenny surowiec, jakim są kości zwierząt po uboju. A z kości można produkować mączki nawozowe i paszowe, klej i tłuszcze, w tym glicerynę, dla przemysłu mydlarskiego i kosmetycznego. Obecnie wciąż jeszcze musimy sprowadzać znaczne ilości gliceryny z zagranicy.

W tej sytuacji, mając zagwarantowane dostawy kości z licznych zakładów przemysłu mięsnego postanowiono zbudować wielkie zakłady przeróbki kości w Nowym Dworze.

8 bm. obradowała na budowie zakładów egzekutywa Komitetu Powiatowego PZPR z udziałem członków Komitetu Wojewódzkiego i przedstawicieli załogi zakładów. Ustalono termin uruchomienia pierwszej części zakładów — ciągu kostno-klejowego na 15 grudnia br.

Czy termin ten będzie dotrzymany? Wiele zależy tu od Kablobetonu, który zbudował stację uzdatniania wody pitnej. Stacja jest gotowa, ale przecieka zbiornik retencyjny. Trzeba szybko dokonać poprawek, bo brak wody hamuje postęp całości prac. Bez wody nie może ruszyć elektrociepłownia (która jest już po rozruchu) a to oznacza brak prądu i pary.

Jeśli w tym roku trudności rozruchowe będą pokonane, a powinny być pokonane, w bm. zakłady otrzymają pierwsze dostawy kości (w dalszej przyszłości 15 tys. ton rocznie) — to w początkach przyszłego roku ciąg kostno-klejowy da pierwszą produkcję. Docelowa produkcja roczna będzie wynosiła — mączki nawozowej 1.400 ton, mączki paszowej 5.700 ton, klejów 2.180 ton — z czego część na eksport.

Budowa drugiego ciągu — tłuszczowego — ruszy może w roku przyszłym. Konieczne jest jednak w tym celu zatwierdzenie projektu wstępnego przez zespół ekspertów przy Ministerstwie Przemysłu Chemicznego. Urządzenia dla tego ciągu są już zamówione za granicą. Konieczne jest zsynchronizowanie budowy z dostawami tych urządzeń.

Zakłady będą zatrudniały w I etapie ok. 500 osób, w II etapie, gdy dodatkowo podejmą produkcję proszków i detergentów — 800–900 osób, a w III etapie 1.200. Budowa trzeciego etapu ma być zakończona do roku 1970.

...W godzinach popołudniowych odbyliśmy rajd po zalanych terenach. Woda stoi między zabudowaniami, wdarła się do wielu domów. Na wielkim rozlewisku sterczą kępy drzew. Kry nie widać. Z zagrożonych budynków ewakuowano chorych, dzieci i inwentarz. Na szczęście powoli woda zaczyna opadać. Niebezpieczeństwo zalania dalszych terenów minęło.

Jedziemy dalej. Nowy Dwór. Tu nowe wały skutecznie obroniły miasto. Z mostu w Modlinie jak okiem sięgnąć – woda. Wody Wisły korytem Narwi dotarły aż do samej zapory w Dębem. Pod wodą, jak co roku zresztą, znalazło się ok. 1000 hektarów łąk. Przy brzegach widać zwały kry. Woda podeszła niemal do samej stacji kolejowej.

Skręcamy na Kazuń. Szosa warszawska biegnie wzdłuż podtopionych łąk. Na korze drzew widać wyraźnie, że woda opada. Wracamy do Warszawy. W siedzibie Wojewódzkiego Komitetu Przeciwpowodziowego podają, że w miejscowości Skierdy w Dolinie Rajszewskiej znów powstała 15-metrowa wyrwa w grobli.
______________________________________________________________________________________________________________________________________

- Tekst opisuje dramatyczną sytuację powodziową w okolicach Nowego Dworu Mazowieckiego i Modlina. Wspomniana zapora w Dębem była wówczas nową inwestycją (oddano ją do użytku w 1963 roku), co idealnie koresponduje z datą powstania tekstu (1964).

OGŁOSZENIA DROBNE

Z G U B Y

ZGUBIONO świadectwo szkolne z X klasy Liceum Ogólnokształcącego dla Pracujących w Modlinie na nazwisko Maria Bołzan. 3158-1

PASTUSZEK Janusz, zgubił dowód osobisty, wydany przez KPMO w Nowym Dworze Maz., książeczkę wojskową, legitymację związkową, książeczkę oszczędnościową PKO i inne dokumenty. 4831-1

GABARKIEWICZOWI Wiesławowi — skradziono amatorskie prawo jazdy, dowód rejestracyjny motocykla Junak TH 8990, wydany przez Wydz. Komunikacji w Nowym Dworze Mazowieckim. R-5447-1

TRACZYK Czesław zgubił kartę rejestracyjną nr silnika 5306 wydaną przez Wydział Komunikacji PPRN Nowy Dwór Mazowiecki. R-440

LAUTERBACH Wiesław zgubił legitymację Szkoły Zawodowej w Nowym Dworze Maz. R-586

WARDZYŃSKI Adam zgubił dowód osobisty wydany przez KPMO w Nowym Dworze Maz. 6523-1

ROGOWSKIEJ Janinie skradziono następujące dokumenty: dowód osobisty, legitymację kolejową nr 357930 na zniżkę, kartę rzemieślniczą na prowadzenie gorseciarstwa, wydaną przez Wydz. Handlu w Nowym Dworze Maz., kartę rzemieślniczą na krawiectwo damskie oraz kartę rejestracyjną, wydaną przez Wydział Finansowy PRN w Nowym Dwore Mazowieckim. 6594-1

GÓRECKI Ireneusz zgubił legitymację wydaną przez PPRN — Nowy Dwór Mazow. R-5581-1

PANEK Stanisław zgubił dowód osobisty wydany przez Komendę MO Nowy Dwór. R-493

ZGUBIONO książeczkę wojskową na nazwisko Mazanek Leonard — wydaną przez WKR — Nowy Dwór Mazowiecki. 5883-1

BRZEZIŃSKI Mieczysław zgubił dowód rejestracyjny M-20 W-wa TC 3944 Nowy Dwór. R-525

ZGUBIONO prawo jazdy kategorii ciągnikowej, wydane przez Wydział Komunikacji w Nowym Dworze Maz. na nazwisko Roman Mańk, zam. Kałuszyn, p-ta Skrzeszew, pow. Nowy Dwór. 5401-1

BAKIERA Stefan zgubił prawo jazdy kat. III nr 2743/63, wydane przez PRN w Nowym Dworze Maz. 6257-1

KOPERSKI Henryk zgubił prawo jazdy III kat., wyd. w Nowym Dworze Mazowieckim. 6860-1

MALESZEWSKI Józef zgubił dowód osobisty i książeczkę wojskową wydane przez KPMO i WKR Nowy Dwór oraz książeczkę ubezpieczeniową wydaną przez PRPC W-wa. R-1447

ATRAKCYJNY plac budowlany w Nowym Dworze Maz. — sprzedam, wydzierżawię spółdzielni. Oferty pisemne: „R-6715” PAR, Poznańska 38. 6715-1

ZGUBIONO dowód osobisty, książkę wojskową i prawo jazdy kat. III, wydane przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Nowym Dworze Mazowieckim na nazwisko Składanek Antoni, zamieszkały w Dębem. 6755-1
____________________________________________________________________________________________________________________________________


W ogłoszeniu Jana Pastuszka pojawia się „legitymacja związkowa”. W tamtych latach przynależność do związków zawodowych była niemal powszechna i dawała dostęp do wczasów pracowniczych czy paczek świątecznych.

 

MO / KPMO: Milicja Obywatelska / Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej. To tam zgłaszało się kradzieże i tam wyrabiało się ówczesne dowody osobiste (zastąpiona przez dzisiejszą Policję).

WKR: Wojskowa Komenda Rejonowa. Poprzedniczka dzisiejszych WKU (Wojskowych Komend Uzupełnień). To tam mężczyźni musieli rejestrować swoje „książeczki wojskowe”.

PRN / PPRN: Powiatowa Rada Narodowa / Prezydium Powiatowej Rady Narodowej. W tamtym czasie nie było starostw ani urzędów miejskich w dzisiejszym formacie. Rady Narodowe były terenowymi organami władzy państwowej.

Wydz. Komunikacji: Wydział Komunikacji (część PPRN). Tak jak dziś, zajmował się rejestracją pojazdów i wydawaniem praw jazdy.

PRPC: Prawdopodobnie skrót od Powiatowej Rady Pracy Chronionej lub innego organu związanego z ubezpieczeniami społecznymi w Warszawie (W-wa).

PKO: Powszechna Kasa Oszczędności. Instytucja istnieje do dziś, ale w 1964 roku posiadanie papierowej książeczki oszczędnościowej było standardem dla każdego, kto odkładał pieniądze.

PAR: Polska Agencja Reklamy. Centralna instytucja zajmująca się w tamtym czasie pośrednictwem w zamieszczaniu ogłoszeń prasowych (stąd adres: Poznańska 38 w Warszawie).

M-20: Kultowy model samochodu Warszawa M-20 (garbuska), produkowany w FSO.

Pechowy Nowy Dwór

HANNA KRALL

POWIAT Nowy Dwór posiada: zakład, który powinien zapewnić pracę, Zalew Zegrzyński, który powinien przynieść pieniądze i krajobraz, który ma zwabić turystów. Poza tym jest jeszcze kolekcja białej broni w prywatnym posiadaniu, a także szabla abisyńska z XVI wieku, którą – jak doniosła prasa – chciało nawet zakupić Muzeum Wojska Polskiego.

Pieniądze i praca bardzo są powiatowi potrzebne.

W każdym gospodarstwie powiatu mieszka przeciętnie pięć osób, a ponieważ są to gospodarstwa małe, więc z tych pięciu osób przynajmniej dwie są zbędne. Jeśli są to mężczyźni, pracują w Warszawie, jeżeli kobiety — muszą na pracę czekać. Jeden mężczyzna może wybierać z 400 wolnych miejsc, na 400 kobiet przypada jedno miejsce.

Mężczyźni wolą stolicę, dojeżdżają do Huty Warszawa i na Żerań. Dla kobiet z Nowego Dworu nie ma pracy w Warszawie.

Dla mężczyzn Nowy Dwór to sypialnia. Robotnicy, chłoporobotnicy i inteligenci są przez cały dzień w mieście, a w Nowym Dworze tylko śpią. W Warszawie spędzają wolny czas, nawiązują kontakty i utrzymują stosunki towarzyskie.

Działacze powiatowi narzekają, że w związku z tym miejscowa władza autorytetu nie ma. Jeśli ktoś chce się poskarżyć, wcale do powiatu nie pisze, tylko wprost do Warszawy. A powiat w ogóle traktują z góry, protekcjonalnie, bo każdy przecież w tej Warszawie kogoś ma i każdy daje do zrozumienia, że dzięki tym swoim chodom to, ho, ho!

Na Zalew i krajobraz liczyli bardzo. Miał im przynieść turystów, pieniądze, splendor.

Kiedy Zalew był już gotowy, okazało się, że jego pierwszym rezultatem są zalane wsie. Woda przedostaje się na pola koło Nieporętu, w Dolinie Skrzeszewskiej, w Janówku. Ludzie piszą skargi, władze obliczają straty (ok. 2 tys. hektarów zalanych łąk), komisje zjeżdżają i radzą jak temu zapobiec — przez budowę pomp i meliorowanie pól.

Zalew miał ściągać warszawskich turystów. Mazowieckie Zakłady Gastronomiczne otworzyły restaurację i bar, a przedsiębiorstwo „Wisła” camping. Wszystko było przygotowane dla gości i dla zysków, które miały strumieniami płynąć. Niestety, latem pogoda była fatalna i mało kto przyjeżdżał. Jedzenie się w restauracji psuło. Deficyt. Więc za którymś tam razem restauracja już niczego nie przygotowała, ale właśnie jak na złość pogoda się poprawiła, zjechali ludzie i nie mieli co jeść. Za trzecim razem, jak już się tak szczęśliwie złożyło, że i pogoda była, i ludzie, i jedzenie, to okazało się, że z restauracji prawie nikt nie korzysta, bo drogo: kategoria „S”.

Władze powiatu myślą o tym, by uszczęśliwić tą restauracją Warszawskie Zakłady Gastronomiczne, które by zabierały w razie niepogody jedzenie do Warszawy, myślą też o budowie tanich barów szybkiej obsługi. To są plany. Na razie zalew, który miał przynieść milionowe zyski, przynosi deficyt.

Krajobraz powiatu jest jego kolejną szansą: Wisła, Narew, Bug, jary pod Zakroczymiem, no i perła: Kampinos. Puszcza jest rezerwatem przyrody. Ale w puszczy znajdują się wsie. Żeby się do nich dostać trzeba iść 10 kilometrów od PKS pieszo. Latem jest piach do kolan, wiosną błoto do kolan, a zimą śnieg. Pieczywo przywożą tam dwa razy w tygodniu, nie ma lekarza, chcieli budować drogę, ale kierownictwo rezerwatu protestuje — wszystko musi być jak najnaturalniej, nieskalane nawet drogą.

Z puszczy-perły wychodzą na pola dziki. Zabijać ich, oczywiście, nie wolno, więc niszczą uprawy we wsiach wzdłuż całej puszczy.

Dziki, puszcza, natura — zachwyt turystów, strapienie powiatu.

Zakład chemiczny ma zapewnić pracę. Dwie instalacje tego zakładu są spóźnione o rok, trzecia, która miała być w przyszłym roku, będzie o dwa lata spóźniona. Biuro projektów zastosowało dwa eksperymenty, oba chybione. Pierwszy polegał na użyciu do budowy specjalnych płyt, które zaraz zaczęły przeciekać i załamywać się. Drugi eksperyment dotyczył technologii i wprowadził takie zamieszanie, że trzeba było pośpiesznie zmieniać całą dokumentację.

Wśród inżynierów zakładu nie było do niedawna ani jednego człowieka, który by się rzeczywiście znał na tej produkcji. Teraz jest jeden.

Dyrektorzy zmieniali się bezustannie — w tej chwili jest już siódmy skład dyrektorów.

W maju rozpoczął się rozruch. Można było nareszcie sprawdzić rzeczywiste umiejętności inżynierów i wtedy dopiero się okazało, że wielu ludzi ma bardzo mgliste pojęcie o produkcji. Od maja opuściło zakład 50 pracowników.

Trudności budowy wpływają na ogólną atmosferę, więc choć produkcji jeszcze nie ma, stosuneczki już są, już pisze się skargi, już zjeżdżają komisje do badania tych spraw.

Zakład da pracę tysiącu ludzi — kobietom przede wszystkim. Stworzy nareszcie prawdziwy przemysł w powiecie. Zakład jest nadzieją powiatu i chlubą władz.

Każdy chciałby zakładowi pomagać — i partia, i rada narodowa, i MO. Ale przecież takiego prawdziwego, dużego zakładu jeszcze w powiecie nie było. Więc nie wszyscy wiedzą dokładnie jak mu się pomaga.

Rada i partia starają się interesować wszystkim co jest w zakładzie. Ale stosunki „władza powiatowa — zakład”, to w takim małym miasteczku rzecz delikatna. Władza przyzwyczaiła się do skromnego powiatowego wymiaru. Zakład ma znaczenie i zasięg ogólnokrajowy. W końcu powstały takie stosunki, że dyrekcja zakładu w zupełnie drobnych sprawach zwracała się do powiatowego komitetu partii. Nowa dyrekcja uważa, że to przesada. Że zakład to zakład a władza to władza, i że problemy trzeba załatwiać przede wszystkim samemu i na własną odpowiedzialność.

Co zrobić, żeby odwrócić pech od powiatu — zamartwiają się działacze. Żeby woda nie zalewała łąk, dziki nie niszczyły pól, Zalew nie przynosił strat, a zakład — strapienia.

Na wodę, turystów, puszczę i przemysł nie mają żadnego wpływu. „Biedni jesteśmy — za biedni, żeby się z nami liczyć”. Przyszło im do głowy, że jak się o tym wszystkim napisze, będzie to już szansa zmiany na lepsze — może nawet początek. Bowiem są optymistami.

OGŁOSZENIA DROBNE

UWAGA Rady Narodowe, Wydziały Komunikacji, wykonujemy tablice rejestracyjne samochodowe, motocyklowe i rowerowe wg Monitora nr 40 i 43 z 64 r. Terminy realizacji bardzo krótkie. Rzemieślnicza Spółdzielnia Zaop. i Zbytu „Wielobranżowa” Nowy Dwór Maz. ul. Górska 1. R 1321

SANKOWSKI Marek zgubił świadectwo ukończenia Szkoły dla Pracujących w Okuninie, pow. Nowy Dwór Maz. R-59

KRZYWKOWSKI Zdzisław zgubił prawo jazdy kategorii II wydane w Nowym Dworze Mazowieckim. 9354-1

KUBICKI Józef zgubił dowód osobisty, wydany przez KPMO Nowy Dwór Mazowiecki. R-107

UNIEWAŻNIA się zgubioną książkę rejestracyjną ciągnika „Ursus C-328” nr rejestracyjny TE-5144, oraz przyczepy ciągnikowej D-3, nr rejestracyjny T-3299 wydaną przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Wydział Komunikacji, w Nowym Dworze-Mazowieckim. 7940-1

ZGUBIONO zaświadczenie tożsamości wydane na nazwisko Adaszewska Elżbieta przez KPMO w Nowym Dworze Maz. R-1759

ŻAKOWSKI Tadeusz zgubił prawo jazdy kat. II wydane przez Wydział Komunikacji Nowy Dwór Mazowiecki. 19789-1
_________________________________________________________________________________________________________________________________

Wspomniany w ogłoszeniu ciągnik to kultowa konstrukcja z zakładów w Ursusie, produkowana w latach 1963–1968. Był to nowoczesny następca modelu C-325, a w ogłoszeniu widzimy go niemal jako „nowość” rynkową.

- KPMO (Komenda Powiatowa Milicji Obywatelskiej) – w tamtym czasie Milicja Obywatelska (MO) pełniła funkcję dzisiejszej Policji. To właśnie tam wyrabiało się dowody osobiste (wspomniany dowód Józefa Kubickiego i zaświadczenie Elżbiety Adaszewskiej).

- Wydział Komunikacji przy Radzie Narodowej – odpowiednik dzisiejszego Wydziału Komunikacji w Starostwie Powiatowym. Rady Narodowe były organami władzy państwowej w terenie. To one zajmowały się rejestracją pojazdów (jak ciągnik Ursus C-328) i wydawaniem praw jazdy.

- Monitor nr 40 i 43 z 64 r. – mowa o „Monitorze Polskim”, czyli oficjalnym dzienniku urzędowym. Ogłoszenie spółdzielni odnosi się do konkretnych przepisów z 1964 roku, które prawdopodobnie zmieniały wzór lub zasady wytwarzania tablic rejestracyjnych (wtedy wchodziły m.in. nowe tablice dla rowerów).

- Szkoła dla Pracujących – specyficzny typ szkoły w PRL, umożliwiający uzupełnienie wykształcenia osobom już zatrudnionym. Było to bardzo popularne w okresie powojennej odbudowy i industrializacji.

- Prawo jazdy kategorii II – dawny system oznaczeń. Kategoria II (druga) uprawniała zazwyczaj do kierowania pojazdami ciężarowymi i zawodowego wykonywania zawodu kierowcy (dzisiejsze C).

PRZETARG

PREZYDIUM MIEJSKIEJ RADY NARODOWEJ Referat Gospodarki Komunalnej w Nowym Dworze Maz. ul. Warszawska nr 12 ogłasza przetarg nieograniczony na wykonanie ogrodzenia muszli koncertowej w Nowym Dworze Mazowieckim z siatki tkanej, umocowanej na słupkach stalowych na cokole długości 180 m bieżących. Ślepy kosztorys do wglądu codziennie w godzinach od 10—12 w Zakładzie Gospodarki Komunalnej w Nowym Dworze Maz. ul. Warszawska 12. Otwarcie ofert nastąpi komisyjnie w dniu 25 sierpnia o godz. 10 w Zakładzie Gospodarki Komunalnej w Nowym Dworze Maz. W przetargu mogą brać udział przedsiębiorstwa gospodarki państwowej, uspołecznionej i nieuspołecznionej. Zastrzega się prawo wyboru oferenta ew. unieważnienia przetargu bez podania przyczyn.

Drugi oddział kombinatu w Nowym Dworze rozpoczął produkcję

Dobiega końca budowa wielkiego kombinatu chemicznego — Mazowieckich Zakładów Tłuszczowych w Nowym Dworze. Po uruchomieniu działu przeróbki kości zwierzęcych, rozpoczął próbną produkcję duży oddział wytwarzania kleju. Do końca roku zakłady w Nowym Dworze dostarczą 150 ton wysokiej jakości kleju tzw. perełkowego, który znajduje zastosowanie w przemyśle skórzanym, papierniczym i in. Równolegle z produkcją kleju, uruchomiony został wyrób mączki kostnej, wykorzystywanej przez rolnictwo jako nawóz i dodatek do pasz. Do końca roku zakłady dostarczą 300 ton mączki.

Po pełnym rozruchu zakłady w Nowym Dworze przerabiać będą 15 tys. ton kości rocznie, produkując 2.100 ton kleju i 3 tys. ton mączki. (PAP)

„STRASZNY DWÓR”...

DRAMAT raczej, a nie opera rozgrywa się na tym terenie wciśniętym w ramiona Wisły i Narwi pod Nowym Dworem. Dramat inwestycyjny. Bohaterem toczącej się od lat kilku akcji są Mazowieckie Zakłady Tłuszczowe, trzecia inwestycja przemysłowa Mazowsza w tym pięcioleciu, największy zakład w swej branży. To nie dziennikarz był autorem określenia tej budowy — „Straszny Dwór”. Takie zyskała sobie miano. Nie bez przyczyny.

Byłem przy narodzinach tych zakładów, kiedy spychacze wjeżdżały na łany zboża i dyrekcja budowy urzędowała w domku campingowym. I może dlatego mam do tej budowy jakiś stosunek zupełnie osobisty. Stąd też częste wizyty na placu budowy i dzisiejsza szansa konfrontacji.

To się ciągnie...

Nie bez powodu nasza gazeta poświęciła tej budowie nowodworskiej tyle miejsca. Od startu bowiem był to typowy przykład źle prowadzonej inwestycji. Do błędów w projektowaniu dopasował się i generalny wykonawca Warszawskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego „Kablobeton”. Rezultatem było niewykonywanie rocznych, kwartalnych i miesięcznych harmonogramów.

W artykule zatytułowanym „Tarpany przez prefabrykaty” alarmowaliśmy o poprawę jakości materiałów budowlanych. Potem przyszedł montaż, opóźnienia dostaw, usterki budowlanych. Interweniował Komitet Wojewódzki doprowadzając do spotkania kierowników resortu chemii i budownictwa. Próbowano oczyścić atmosferę w stosunkach inwestor-wykonawca.

Próba się podobno udała. Tylko pacjent nie poczuł się lepiej. Sztucznie nie można było naprawić tych wszystkich braków, jakie towarzyszyły od początku tej budowie. Mimo olbrzymiej mobilizacji środków i ludzi, nie udało się uratować terminów uruchomienia pierwszych obiektów produkcyjnych.

Na naszą interwencję odpowiadano, że wszystko jeszcze jest do naprawienia, że zakład wyjdzie na czyste wody. „Niech tylko ruszy produkcja...”. Ruszyła. Na 22 lipca, ładnych parę miesięcy później, niż przewidywały plany, posypała się mączka paszowa, z końcem sierpnia udało się otrzymać pierwsze granulki kostnego kleju. „Tylko jakim odbyło się to kosztem — mówi nam główny technolog MZT pełniący zarazem funkcję sekretarza Komitetu Zakładowego, młody inżynier Andrzej Stomski. — I jaką cenę płaci się dzisiaj za każdą tonę przerobionych kości?”.

Fatalna próba

Kończy się wrzesień. Upalnie, podmuchy wiatru przynoszą zapachy nie do zniesienia. To kości zwierzęce. Kuchną na składowisku, w potężnych młynach na transporterach. Trwa wstępna eksploatacja pierwszego ciągu produkcyjnego — kostnego. Jednocześnie prowadzi się rozruch ciągu klejowego, który do końca br. dostarczyć ma 100 ton brunatnych granulek. Czeka na to przemysł meblarski i papierniczy, zapałczany i chemiczny. A na kostną mączkę rolnicy.

Ale wstępna eksploatacja to jeszcze nie normalna produkcja. Na to zakład nie jest jeszcze przygotowany, choć sam rozruch trwa już długo. To w jego trakcie zdarzył się tragiczny w skutkach wypadek: powstał pożar w dziale ekstrakcji, potem wybuch w przepompowni. Zginął człowiek. Przerwano na jakiś czas prace rozruchowe, zabrano się do usuwania wskazanych przez Komisję Powypadkową błędów projektowych.

Robiono to, o co inwestor walczył jeszcze poprzednio, niestety, bezskutecznie. Począwszy na materiałach budowlanych i konstrukcjach, a na technologii skończywszy, projekt budowy Mazowieckich Zakładów Tłuszczowych był swego rodzaju eksperymentem. Projektanci z gliwickiego „Biprokwasu” w poszukiwaniu nowatorskich rozwiązań i oszczędności posunęli się daleko. Za daleko. W rezultacie zamiast oszczędności — rosną straty. I będą rosnąć nadal. Inaczej być nie może, by produkcja mogła się normalnie toczyć.

Zaczęło się już od momentu przekazania obiektu inwestorowi do ruchu. Wykryto komisyjnie setki niedoróbek i usterek. Czas naglił, czekać dalej było nie sposób, obiekt inwestor przejął, mając solenną obietnicę „Kablobetonu” o szybkim usunięciu braków. Minęły 4 miesiące — 90 proc. usterek nie zostało usuniętych. „Przy byle próbie urządzeń — mówi inżynier Stomski — musimy uważać na każdy drobiazg. Żeby nie było takich niespodzianek, jak wytrysk kwasu przy wejściu do oddziału maceracji z pomalowanej, tyle tylko, że nie zespawanej rury”.

Zapomniano o zimie

Projektanci, zapatrzeni na zagraniczne wzory, wiele podstawowych urządzeń pozostawili na świeżym powietrzu. Tymczasem już wstępna eksploatacja wykazała, że urządzenia do suszenia mączki muszą być zakryte. Więc robi się własnym sumptem prowizorkę, by później ją rozebrać i dać obudowę stałą. Czy będzie przed mrozami? Nikt nie może na to dać pozytywnej odpowiedzi.

Podobnie ma się rzecz z magazynem kości i podajnikiem śrutu do działu klejowego; jak wieje wiatr, to spada nie tylko śrut; był już wypadek zerwania taśmy. Nic dziwnego, taśmociąg niczym nie przykryty znajduje się na znacznej wysokości.

Nie wiadomo, dlaczego projektanci skreślili kilka zbiorników do destylacji. A bez nich nie można uruchomić trzech ekstraktorów — stoją dziś bezużytecznie. Zapomniano także w projekcie o urządzeniu do rafinacji tłuszczu. Siłami inwestora buduje się je teraz, na czym oczywiście cierpi przygotowanie do eksploatacji innych urządzeń.

A w ogóle cała wstępna eksploatacja zakładu odbywa się warunkowo. Nie jest bowiem dotąd czynna oczyszczalnia ścieków nad Wisłą, budowa osadników jest jeszcze „w lesie”, zakład oczyszcza swe ścieki metodami chałupniczymi. Tylko, że wbrew przepisom.

Piętno

Rzeczywiście, to „Straszny Dwór”, tyle nagromadziło się na jednej budowie niedbalstwa, beztroski i niedowładu organizacyjnego wykonawców. Z takim „bagażem” inwestor, czyli dyrekcja zakładu, długo się nie będzie mogła pozbierać. I póki co — zbiera owoce wieloletniego nieporozumienia inwestycyjnego. Towarzyszy temu płynność kierowniczych kadr w zakładzie, co rzecz prosta — nie może nie mieć wpływu na obecny stan.

Gdyby przynajmniej świtała szansa poprawy... Nic z tych rzeczy.

Poprzednio spóźniano się z dostawami maszyn, teraz obrano inną metodę: na plac budowy przychodzą przesyłki zagranicznych urządzeń dla działu tłuszczowego. Działu, który w najlepszym wypadku gotów będzie za trzy lata. Niczym kartofle, cenne urządzenia (ok. 100 tys. dolarów) magazynuje się na powietrzu. Co robić, w magazynach miejsca nie starcza. A co będzie zimą? „Może uda się kupić gumowy namiot dmuchany — mówi tow. Stomski — ale i to nie zabezpieczy aparatury przed niszczeniem. W końcu chodzi o trzy lata...”.

Paradoks tego zakupu polega i na tym, że już dzisiaj urządzenia te nie są najnowsze. Jeżeli w ciągu 18 miesięcy nie zostaną sprawdzone w produkcji — tracą gwarancję. A wszystko to dzieje się w momencie, kiedy biura „Polfy” i „Prochemu” nie opracowały jeszcze nawet... dokumentacji technicznej dla nowego działu tłuszczowego.

*
Stało się, wiele rzeczy nie da się już naprawić. Tylko dlaczego w ogóle rezygnować z szansy zmiany opinii o Mazowieckich Zakładach Tłuszczowych? W końcu stawką jest inwestycja ćwierćmiliardowa, zakład potrzebny naszej gospodarce. Zjednoczeniu Chemii Gospodarczej, resortom chemii i budownictwa warto o tym przypomnieć. „Straszny Dwór” musi znowu stać się po prostu Nowym Dworem. Dosłownie i w przenośni...

MAREK CHMIELEWSKI
__________________________________________________________________________________________________________________________________

Tekst Marka Chmielewskiego to klasyczny przykład reportażu interwencyjnego z czasów PRL. Autor używa specyficznego języka, który z jednej strony musiał mieścić się w ramach cenzury, a z drugiej – miał za zadanie piętnować marnotrawstwo i nieudolność państwowych przedsiębiorstw.


Interpretacja: O co naprawdę chodzi w tym tekście?

Artykuł pod płaszczykiem opisu budowy fabryki jest druzgocącą krytyką systemu zarządzania:

- Gigantomania i „Eksperymenty”: Projektanci z „Biprokwasu” chcieli być nowatorscy, kopiując zachodnie wzorce (urządzenia na zewnątrz), ale zapomnieli o... polskim klimacie (zima). To pokazuje brak realizmu projektantów.

- Marnotrawstwo dewiz: Wspomniane 100 tys. dolarów na maszyny, które niszczeją pod gołym niebem, to w 1965 roku była kwota astronomiczna. Dewizy (waluty zachodnie) były towarem deficytowym, więc ich wyrzucanie w błoto było najcięższym zarzutem.

- „Sztuka dla sztuki” (Próba się udała, pacjent zmarł): Autor ironizuje, że choć spotkania na szczycie resortów się odbyły, to na budowie nic się nie zmieniło. Liczyły się „papiery” i odhaczanie terminów (np. huczne uruchomienie na 22 lipca – święto państwowe), a nie realna produkcja.

- Tragedia ludzka: Wspomnienie o wybuchu i śmierci człowieka nadaje tekstowi ciężaru. To już nie jest tylko problem „papierków”, ale realne zagrożenie wynikające z błędów konstrukcyjnych.


Tytuł „Straszny Dwór”

To błyskotliwa gra słów. Nawiązuje do:

- Opery Stanisława Moniuszki (polska klasyka).

- Lokalizacji: Zakład leży pod Nowym Dworem Mazowieckim.

- Atmosfery: Zamiast nowoczesnego zakładu, powstało miejsce „straszne” – pełne smrodu psujących się kości, wybuchów i niszczejącego sprzętu.

 

Interpretacja końcowa: Tekst miał wywrzeć presję na Ministerstwo Chemii i Budownictwa. W tamtym czasie taki artykuł w gazecie często był jedynym sposobem, by „góra” zauważyła bałagan na dole i wyciągnęła konsekwencje wobec dyrekcji czy projektantów.

 

- Pięciolecie (Plan pięcioletni): Podstawowa jednostka planowania gospodarczego w PRL. Autor wspomina o "trzeciej inwestycji Mazowsza w tym pięcioleciu", co podkreśla rangę projektu dla państwa.

- Zjednoczenie (np. Zjednoczenie Chemii Gospodarczej): Była to forma nadzoru nad grupą przedsiębiorstw z jednej branży. Zjednoczenia stały w hierarchii między ministerstwem a konkretną fabryką.

- Inwestor vs. Wykonawca: W tekście widać silny konflikt między „inwestorem” (dyrekcją zakładów MZT) a „wykonawcą” (firmą budowlaną Kablobeton). To klasyczny problem tamtych lat – wykonawca chciał tylko „oddać budynek”, nie dbając o to, czy maszyny w środku będą działać.

- Budowa „w lesie”: Potoczne określenie oznaczające bardzo wczesny etap prac, ogromne opóźnienia.

- Własnym sumptem / Metody chałupnicze: Oznacza radzenie sobie własnymi siłami, poza oficjalnym planem i projektem, często w sposób prowizoryczny i nieprofesjonalny (np. budowanie oczyszczalni „wbrew przepisom”).

- Towarzysz (tow. Stomski): Oficjalna forma zwracania się do członków partii (PZPR), pełniących funkcje kierownicze.

Imponująca panorama stadionu w Nowym Dworze. Z lewej boiska do koszykówki i siatkówki oraz lodowisko, z prawej stadion piłkarski z urządzeniami lekkoatletycznymi, w głębi boisko treningowe. Po wzniesieniu budynków i wybudowaniu basenu będzie to bardzo ładny kombinat.

Tego samego dnia o 7 rano, do Komendy Powiatowej MO w Nowym Dworze zgłosił się 25-letni Jerzy B. z Zakroczymia; zawiadomił on milicję, że w nocy 11 bm., kiedy stał na przystanku PKS w Nowym Dworze, został napadnięty przez dwóch nieznanych mu mężczyzn, pobity i obrabowany. Napastnicy ukradli mu zegarek i pieniądze. Milicja natychmiast wszczęła dochodzenie i w ciągu doby odnalazła sprawców rabunku. Byli to dwaj 16-letni chłopcy: Janusz B. i Jerzy G., obaj mieszkańcy Nowego Dworu. Zegarek i część pieniędzy odzyskano.
__________________________________________________________________________________________________________________________

- MO: Skrót od Milicja Obywatelska (ówczesna policja).

- bm.: Skrót od „bieżącego miesiąca”.

- PKS: Państwowa Komunikacja Samochodowa.

Rozbudowa kombinatu tłuszczowego w Nowym Dworze

Zakłady tłuszczowe w Nowym Dworze są jedną z największych inwestycji przemysłowych na Mazowszu. Powstaje tu duży kombinat chemiczny, przerabiający kości zwierząt na mączkę kostną, klej, tłuszcze i in.

Uruchomione zostały dwa główne zakłady: przeróbki kości oraz wytwórnia kleju. Oba te działy są systematycznie rozbudowywane; po pełnym rozruchu cały kombinat przerabiać będzie 15 tys. ton kości rocznie.

Powstaje jeszcze dział tłuszczowy, który wykorzysta dalsze produkty przerobu kości i dostarczy surowce do produkcji mydła, gliceryny, środków piorących i kosmetyków. (PAP).

Bug już niegroźny.

„Wielka woda” pod Modlinem

WARSZAWA (PAP)

Kulminacyjna fala powodziowa w poniedziałek minęła Warszawę i zbliżyła się do Modlina. Czoło jej spodziewane jest we wtorek rano w rejonie Wyszogrodu, gdzie przybór wody — według przewidywań — może dojść do wysokości 690 cm. Należy się liczyć z tym, że przypływ fali powodziowej zagrozi terenom w pobliżu wsi Wychódźc, pod Czerwińskiem — gdzie mieszkańcy ok. 26 gospodarstw ewakuowani jeszcze w okresie utworzenia się pod Wyszogrodem zatoru — nie mogą na razie wrócić do swych domów.

„Wielka woda” spowodowała zagrożenie Doliny Rajszewskiej w powiecie Nowy Dwór. Dolina ta jest częściowo tylko obwałowana. W ciągu ostatnich dni słabe wały zostały w najbardziej newralgicznych punktach umocnione i podwyższone. Mimo to woda podtopiła niżej położone tereny, co spowodowało konieczność ewakuacji kilkunastu najbardziej zagrożonych gospodarstw. Atak rzeki na Dolinę Rajszewską był jednak krótkotrwały. Po przesunięciu fali kulminacyjnej w kierunku Modlina woda zaczęła tam opadać. Bug na odcinku od Brześcia do Serocka jest wolny od lodu. Resztki kry zaczęły spływać w dół rzeki tworząc lokalne zatory koło Drohiczyna i Duchlina. W kilkunastu punktach utrzymują się jeszcze niewielkie pola lodowe powstałe ze skupisk kry — ciągną się one na przestrzeni 200–1000 metrów. Przybór rzeki spowodował zalanie niżej położonych podmokłych łąk i pól. Największe zalewy powstały w pow. Węgrów, w rejonie Sadownego i Prostyni. Wiele zabudowań znalazło się na wyspach odciętych „od stałego lądu” szeroko rozlanymi wodami Bugu.

W ciągu ostatniej doby opróżniono znacznie zbiornik w Dębem w celu zatrzymania kulminacyjnej fali na Bugu.

Chodzi o to, aby kulminacyjna fala wiślana nie spotkała się z falą bużańską. Dość trudna sytuacja wytworzyła się w rejonie ujścia Pilicy. Wysoki stan wody na tej rzece spowodował konieczność ewakuacji kilkunastu gospodarstw.

OGŁOSZENIA DROBNE

Z G U B Y

ŻUKOWSKI Tadeusz zgubił prawo jazdy kat. II, wydane przez PRN Wydz. Komunikacji w Nowym Dworze Mazow.

ZGUBIONO kartę rejestracyjną Nr 98986 na prowadzenie warsztatu stolarskiego, wydaną dla Siwek Tadeusza przez PPRN — Nowy Dwór.

UNIEWAŻNIAM zagubioną pieczątkę o treści: Roboty Remontowo Budowlane — Zenon Tarkowski, Warszawa, Al. Zjednoczenia 1, Zakład w Nowym Dworze Mazowieckim, ul. Górska 21.

ZGUBIONO zezwolenie na prowadzenie rzemiosła z tworzyw sztucznych, wydane przez PPRN w Nowym Dworze Mazowieckim na nazwisko Franciszek Trojanowski, Warszawa, ul. Liwska 8-2.
________________________________________________________________________________________________________________________________________

- PRN – Powiatowa Rada Narodowa.

- PPRN – Prezydium Powiatowej Rady Narodowej.

NOWY DWÓR MAZOWIECKI

C (dla rozmównicy) N (dla abonentów)

 

88 Straż Pożarna

9 Pogotowie Ratunkowe

07 Milicja Obywatelska

1 20 Affek Mirosław, inż., Warszawska 23

1 83 Albiniak Maria, Zakroczymska 8

35 Apteka nr 47, Kościuszki 3

1 04 Atys Andrzej, mgr inż., Warszawska 15

1 98 Awęcka Mirosława, Magistracka 1


Bank Narodowy Polski, Oddział, Słowackiego 6 — NARBANK —

40 —

50 —

61 — pełnomocnik Banku Rolnego, PZPR


1 85 Baraniecki Zbigniew, Warszawska 23

49 Bernaczek, Prosta 1

1 90 Bianke Henryk, Modlińska 7

1 09 Biblioteka Powiatowa i Miejska, W. Stalla 20

25 Biuro Zbytu Drewna, skład handlowy nr 6, Szerokołęczna 1

17 21 Bober-Pacuska Honorata, lek. med., Magistracka 1

98 Brzeziński Jan, właściciel taksówki nr 7, Modlińska 3

70 Buchalski Karol, Nadwiślańska 6

1 31 Chrzanowski Jerzy, Paderewskiego 15

1 70 Cichocka Maria, dr med. chorób dziecięcych, Warszawska 23

1 60 Ciszewski Kazimierz, pracownia Fo-To, Mickiewicza 4

1 45 Czarnecki Jerzy, Paderewskiego 16

1 50 Doha Anatoliusz, Focha 6

66 „Dom Książki”, księgarnia, Warszawska 5

83 Drzazgowski Jerzy, warsztat naprawy sprzętu rolniczego, Szerokołęczna 8

1 61 Frąckiewicz Czesław, Paderewskiego 4

1 41 Giera Stefan, pracownia krawiecka, Zakroczymska 14a

1 95 Głowacki Stanisław, Warszawska bl. 3a

1 28 Hołyński Aleksander, Warszawska 23

Instytut Fizjologii i Żywienia Zwierząt PAN

39 — zakład doświadczalny, Gospodarstwo Góra

1 26 Jasiński Marian, mgr, Warszawska 15

17 22 Jeziorkowska Irena, Magistracka 1

1 32 Kamela Jan, Paderewskiego 2

5 Kaniewski Stefan, Mickiewicza 9

92 Kasa Spółdzielcza, Prosta

1 57 Kaszyńska Michalina, dr med., Paderewskiego 26

11 Kaszyński Stanisław, Paderewskiego 26

1 06 Kino „Lenino”, Szerokołęczna 6

1 34 Kłos Józef, Boża Wola

1 10 „Konsumy”, bar-restauracja nr 14, Modlińska 105

60 Laskowski Henryk, Nowodworzanka 8

1 24 Lebiedzińska-Torbus Teresa, Paderewskiego 4

38 Lech Kazimierz, Mickiewicza 2

05 10 Liga Obrony Kraju, Zarząd Powiatowy, W. Stalla 6

1 73 Lajewski Piotr, Graniczna 4a


Łączność

44 Nadzór Telekomunikacyjny, Paderewskiego 16

1 23 — magazyn nadzoru technicznego

1 40 — posterunek monterski linii specjalnych


1 96 Łuczak Stanisław, Paderewskiego 22

1 88 Mazowieckie Zakłady Tłuszczowe w Budowie

81 Michalak Józef, Przechodnia 11

1 53 Miejski Handel Detaliczny Ciechanów, bar „Świt”, Zakroczymska 2


Milicja Obywatelska, Komenda Powiatowa, Słowackiego

07 — centrala

86 —

3 — komendant

77 — z-ca komendanta


1 68 Mołek Edmund, inż., Warszawska 15

14 Nadzór Wodny, Wschodnia 3

1 35 Nowak Jerzy, Paderewskiego 11

19 Nowoduńska Anna, Paderewskiego 22


Nowodworskie Zakłady Przemysłu Terenowego, Słowackiego 1

10 —

1 78 — zakład, Słowackiego 6


85 Orlik Władysław, Magistracka 3

1 93 Osiński Witold, Warszawska 15

46 Ośrodek Leczniczy, Łukaszewskiego 11

21 Państwowe Leśnictwo Góra, Boża Wola

69 Państwowy Ośrodek Maszynowy nr 31, Nowy Modlin

84 Państwowy Zakład Leczniczy Zwierząt, Szerokołęczna 5

84 Państwowy Zakład Ubezpieczeń, Daszyńskiego 11

1 27 Parafia Rzymsko-Katolicka, kancelaria, Warszawska 1

9 Pogotowie Ratunkowe, Sienkiewicza


Polska Zjednoczona Partia Robotnicza, Komitet Powiatowy, Warszawska

45 — I sekretarz

61 — kancelaria

62 — sprawozdawczość

1 12 — propaganda


1 07 Polski Czerwony Krzyż, Zakroczymska 8

17 Polskie Koleje Państwowe, Stacja

1 16 Popielarski Edward, Nowołączna 140

1 75 Postój Taksówek Osobowych, Warszawska

1 03 Powiatowy Cech Rzemiosł Różnych, Mickiewicza 2


Powiatowy Związek Gminnych Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”, Nowołączna 140 — PEZETGEES —

1 19 — centrala

75 — Wiejski Dom Towarowy

79 — warsztat mechaniczny

80 —


63 Powiatowy Związek Kółek i Organizacji Rolniczych, Warszawska 4

1 02 Prokuratura Powiatowa, Słowackiego 5

72 Przedsiębiorstwo Budownictwa Terenowego, Warszawska — PEBETE —

47 Przedszkole Państwowe, Szerokołęczna


Rady Narodowe

Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, Warszawska

1 01 — przewodniczący

4 —

85 — urząd stanu cywilnego, Paderewskiego 22

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Zakroczymska

78 — centrala

89 —

90 —

52 — przewodniczący

27 — z-ca przewodniczącego

91 —

13 — wydział finansowy, Słowackiego 6

22 —

97 — wydział podatków wiejskich

59 — wydział skupu, — POWSKUP —

8 — wydział komunikacji drogowej, Sienkiewicza 33

15 41 — nadzorcówka wodno-melioracyjna, Wólka Górska


1 17 Rejon Dróg Wodnych, Boża Wola

6 Rejonowe Kierownictwo Robót Wodno-Melioracyjnych, Kierownictwo budowy, Pólko

53 Rejonowe Przedsiębiorstwo Gospodarki Zwierzętami Rzeźnymi, Kościuszki 2

1 15 Rejonowe Przedsiębiorstwo Młynów Gospodarczych w Wołominie, młyn, Szerokołęczna

41 Restauracja, Kościuszki 1

1 21 „Ruch”, Przedsiębiorstwo Upowszechnienia Prasy i Książki, Warszawska 2

11 32 — Kościuszki 4

20 Ryndak Janusz, Warszawska 23

29 Rzeźnia, PZPR 14

1 05 Sąd Powiatowy, Warszawska 35

1 69 — sala rozpraw nr 2, Graniczna 1

1 58 Siwek Helena, Prosta 9

1 71 Skolimowski Zygmunt, Daszyńskiego 5

15 42 Smuła Andrzej, inż., Wólka Górska

74 Sobierański Edward, Modlińska 6


SPÓŁDZIELNIE

Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, Janówek

68 — punkt skupu, PZPR

34 — skład węgla, Kolejowa

54 — Nowołączna 140

Powszechna Spółdzielnia Spożywców, Warszawska

16 — dyrekcja

42 — księgowość i finanse, Przechodnia-Piaskowa

30 — planowanie i dział piekarniczy, Paderewskiego 16

96 — nr 19 Rynek 3

1 74 — dział transportu, PZPR 3

73 Rzemieślnicza Spółdzielnia Pracy „Nadnarwianka”, Warszawska 18

23 Rzemieślnicza Spółdzielnia Pracy Szewców, PZPR

32 —

1 56 Spółdzielnia Kominiarzy, Pólko

76 Spółdzielnia Owocowo-Warzywnicza, Nowołączna 6

1 14 —

1 67 Spółdzielnia Produkcji Materiałów Budowlanych i Usług „Samopomoc Chłopska”, zakład nr 5, przy moście na Wiśle

56 Spółdzielnia Rybacka „Wisła”, Mickiewicza 8


15 02 Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna Powiatowa

88 Straż Pożarna, Daszyńskiego 11

1 22 — Komenda Powiatowa

2 Surażyńska, Zakroczymska 42

1 89 Susłow-Świerczewska Krystyna, Łapowa 4

1 36 Szczęsny Adam, lek. med., Warszawska 23


SZKOŁY

24 Szkoła Podstawowa nr 1, Słowackiego

36 — nr 2, Długa 2

1 81 Liceum Ogólnokształcące, dyrekcja, Modlin

51 Zasadnicza Szkoła Zawodowa, Pólko 1

1 64 — warsztat, Górska 3


1 37 Szmyd Franciszek, lek. med., PZPR 10

1 87 Szostak Irena, kwiaciarnia, Zakroczymska 2


Szpital Powiatowy

1 — centrala

26 —

15 01 — oddz. zakaźny


1 86 Szujski Stefan, Warszawska 19

1 51 Szumski Romuald, Nadwiślańska

1 44 Tomczykowski Eugeniusz, Graniczna

1 29 Trybel Teofil, Warszawska 5

37 Tuszyński Wincenty, adw., Paderewskiego 16


Urząd Pocztowo-Telekomunikacyjny, Paderewskiego 16

31 — naczelnik

1 48 — kontrola, kasa

67 — kancelaria, księgowość

1 46 — kontrola tf. tg.

1 43 — ref. adm.-gospodarczy

65 — dział nadawczo-oddawczy

1 17 — telegraf

1 00 — rozmównica publiczna


1 76 Warszawskie Przedsiębiorstwo Budowlane nr 3, budowa 923, Dębinka

1 11 Warszawskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Inżynieryjno-Przemysłowego, baza sprzętu, Nowołączna

Warszawskie Przedsiębiorstwo Budownictwa Przemysłowego „Kablobeton”

1 18 — budowa bloku mieszkalnego, Słowackiego

1 65 — budowa Mazowieckich Zakładów Tłuszczowych, Janówek

1 39 Warszawskie Przedsiębiorstwo Obrotu Produktami Naftowymi „CPN”, stacja benzynowa, Warszawska

1 49 Wasiuk Stefan, Modlińska 17a

1 55 Wawrzonkiewicz Tadeusz, Górska 4

1 33 Wicherkiewicz Stanisław, Paderewskiego 2

1 38 Wietrzykowska Jadwiga, adw., Paderewskiego 4

1 38 Wietrzykowski Jerzy, lek. med., Paderewskiego 4

1 30 Witkowski Kazimierz, Paderewskiego 10

1 66 Wojewódzkie Przedsiębiorstwo Handlu Meblami, pawilon meblowy, Pólko

82 Wojskowa Komenda Rejonowa, Paderewskiego

1 25 Wróblewski Jerzy, monter, Warszawska 12a

25 20 Wyrób Elementów Budowlanych i Nagrobków, Rakowski Franciszek, W. Stalla 8

43 Wytwórnia Wód Gazowych, rozlewnia piwa, PZPR

57 Zakład Energetyczny Warszawa-Teren, posterunek monterski, Zakroczymska

1 42 Zakład Robót Wiertniczych i Budowy Studzien, E. Wadzyński, St. Modlin

33 Zakład Stolarski M. Trętowski i S-ka, W. Stalla 8

1 80 Zakład Wytwórczy Serów Topionych, Modlin

93 Zarząd Gospodarki Mieszkaniowej, Kościuszki 2

1 79 Zdrodowski Franciszek, inż., Słowackiego 7a

71 Zjednoczone Stronnictwo Ludowe, Powiatowy Komitet Wykonawczy, Warszawska 18

11 31 Związek Harcerstwa Polskiego, Warszawska 4

1 62 Związek Młodzieży Socjalistycznej, Mickiewicza

1 52 Związek Nauczycielstwa Polskiego, Kościuszki 4

67 Żmijewski Tadeusz, PZPR 8

1967. Nowy budynek sądu na ul. Słowackiego.

źródło grafiki i opisu - Kalo NDM

 

_______________________________________________________________________________________________________________

...wraz z uzyskaniem przez miasto statusu siedziby powiatu, podniesiono rangę Sądu Grodzkiego i stał się on Sądem Powiatowym. Od roku 1952 do 1967 mieścił się przy ul. Warszawskiej 27, kiedy to Sąd uzyskał własną siedzibę przy ul. Słowackiego, ale od 1976 r. przemianowany został na Sąd Rejonowy.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Dolce vita w Nowym Dworze

KRYSTIAN BRODACKI

OD stacji kolejowej droga wprowadza między chaotycznie rozlokowane zabudowania, które zdają się, podobnie jak nogi przechodnia grzęznąć w piasku. Domy raczej zaniedbane. Dużo jeszcze drewnianych.

Pierwsza napotkana spora budowa — Zasadnicza Szkoła Zawodowa — jest po tym wstępie miłą niespodzianką. Dalej widać jeszcze szkielet długiego i wysokiego domu mieszkalnego. Z prawej ciągną się rozlewiska, ograniczone wałem przeciwpowodziowym, z którego gdy wejść nań otwiera się widok na „wielką wodę” Wisły i Narwi. Nowy Dwór — swoista mazowiecka Wenecja, nawet z wodą w piwnicach.

Choć pierwsze ślady historyczne wskazują na istnienie Nowego Dworu już przed 1355 r., miastem powiatowym został dopiero w 1952 r. Położony u ujścia Narwi do Wisły, a zatem sąsiadujący z napoleońsko-mikołajewską twierdzą Modlin, był N. Dwór w myśl carskich ukazów miastem drewnianym, przewidzianym do oczyszczającego przedpole spalenia w razie wojny. Pierwsze murowane domy pojawiły się tu nie na długo przed 1939 rokiem. W czasie działań wojennych został zniszczony w ponad 70 proc. i utracił połowę ludności. Jeśli dziś można go nazwać miastem, to jest to zasługa już władzy ludowej. Po przyłączeniu Modlina liczy 14 tys. mieszkańców. W centrum Nowego Dworu cieszy oko kilkanaście nowych, 3-u i 4-piętrowych domów, a dalsze są w budowie. Zachowało się jednak sporo „drewniaków”. Miasto ma przeto charakter mieszanki nowoczesności — ze slumsami.

Z czego żyje powiat?

Powiat nowodworski — 98 tys. ludności, — graniczy z Wielką Warszawą. Do niedawna zaliczany był do okręgów głównie rolniczych, choć nie wiem, czy słusznie. Gdy mianowicie zliczyć razem powierzchnię lasów (część Puszczy Kampinoskiej), wód (Jez. Zegrzyńskie i rzeki) oraz nieużytków, okaże się, iż będzie to ok. 68 proc. powiatu. Tylko więc 32 proc. terenów nadaje się pod uprawę, głównie ziemniaków i żyta. Rozwinęło się też sadownictwo i cieplarniana hodowla warzyw. Gospodarstwa są w większości małe: od 10 arów do 5 ha.

Z pracy na roli czy nawet w miejscowym przemyśle w Legionowie, Zakroczymiu, Łomiankach, Serocku czy samym N. Dworze — ludność powiatu nie jest w stanie utrzymać się. Tysiące pracowników codziennie jeździ do pracy w Warszawie.

W powiecie nowodworskim ludzie żyją stale w lęku przed wodą. Zwykle 3 razy do roku ogłaszany jest alarm powodziowy. Wał ochronny, usypany już po wojnie, oraz stopień wodny na Bugu w Dębe — poważnie zmniejszyły niebezpieczeństwo. Jeśli jednak nie powódź, to przecieki pod wałem zalewają corocznie spore obszary. Ale zapewne nikt z tutejszych obywateli nie przypuszczał, że właśnie woda stanie się wielką dla powiatu szansą: turystyczną i przemysłową.

Powódź turystyczna

Na terytorium powiatu powstał przecież Zalew Zegrzyński, a jeśli do tego dodać, że w jego granicach mieści się również duża część Puszczy Kampinoskiej oraz dziesiątki kilometrów malowniczych brzegów Wisły, Wkry i Narwi — łatwo zrozumieć warszawską decyzję o zaliczeniu tego regionu do szczególnie atrakcyjnych turystycznie. Nowy Dwór stał się, przynajmniej — de nomine stolicą turystycznego zagłębia.

Wyrosło tu ostatnio ponad 20 ośrodków wczasowych, których ekskluzywność zagwarantowali właściciele: m. in. Komisja Planowania, Polskie Radio i Telewizja, Politechnika Warszawska, Polski Związek Wędkarski...

Turystyczna powódź zaskoczyła władze miasta, chyba nie mniej, niż słynny wylew w latach 50-tych, kiedy po rynku Nowego Dworu można było pływać łódką. Miarą tego zaskoczenia może być i to, że powiat dysponuje 1293 stałymi i 2600 sezonowymi miejscami noclegowymi oraz odpowiednio 1472 i 646 miejscami konsumpcyjnymi tzw. zbiorowego żywienia. Ale to jest martwa statystyka. Bowiem miejsca te są niedostępne ogółowi. Takich miejsc konsumpcyjnych, z których każdy może skorzystać, jest tu w sezonie 850. A turystów? — W dni pogodne z soboty na niedzielę wg szacunku PRN ok. 80.000 gości!

Od 1 stycznia br. PRN w Nowym Dworze powołała specjalne przedsiębiorstwo turystyczne. „Będziemy się starali opanować sytuację — powiedział mi sekretarz Prezydium Stefan Malezyński — tak, aby każdy indywidualny turysta mógł u nas jakoś się posilić i znaleźć nocleg. Chcielibyśmy też, aby powiat coś na turystyce skorzystał. Jak dotąd mamy z turystyki dużo satysfakcji, ale mało dochodów”.

Smak deglomeracji

Bardziej przejrzyście rysuje się szansa przemysłowa.

Wiadomo, że przemysł chemiczny potrzebuje dużo wody. W powiecie nowodworskim wody nie brakuje. Teren jest przygotowany, bo są rozbudowane bocznice kolejowe i wygodne drogi dojazdowe. Ważne dla powiatu decyzje przypieczętowała deglomeracja Warszawy.

W trójkącie, którego wierzchołkami są: N. Dwór, Legionowo i Serock pojawią się w najbliższym czasie 4 przedsiębiorstwa, przeniesione z Warszawy, a mianowicie: Przedsiębiorstwo „Hydrobudowa”, Spółdzielnia Pracy Zjednoczone Zakłady Gumowe, Centrala Surowców Włókienniczych i Skórzanych, Spółdzielnia Pracy „Sprzęt Rybacki”.

W 1966 r. powiat nowodworski — w sensie statystycznym — zmienił się z rolniczo-przemysłowego w przemysłowo-rolniczy, bo... wartość produkcji przemysłowej po raz pierwszy przekroczyła wartość produkcji rolnej. Pięknie, lecz... skoro produkcja rolna w ogóle nie jest tu zbyt wielka, nie trzeba było dużego wysiłku ze strony przemysłu, by wartościowo zwyciężyć. (Szkoda, że w oficjalnej nomenklaturze gospodarczej miernikiem oceny rozwoju są tylko przemysł i rolnictwo. Mówi się: „rolniczo-przemysłowy” albo „przemysłowo-rolniczy”. I koniec. Jak gdyby nie było innych dziedzin działalności, mogących stanowić podstawowe źródło utrzymania ludności. Czy nie należałoby, charakteryzując powiat nowodworski, dodawać jeszcze jeden przymiotnik, np. tak: „przemysłowo - turystyczno - rolniczy”? Przecież z samej obsługi turystów mogłoby tu chyba wyżyć kilka tysięcy ludzi! Jeśli nawet nie za rok — to na pewno za lat kilka. Obecnie 14.600 osób pracuje poza granicami powiatu. Tutaj natomiast przyjeżdża ok. 1500 osób. Spora część z nich to fachowcy, których powiat nowo powstającemu przemysłowi nie może zapewnić. Liczba codziennych „emigrantów” wobec deglomeracji — powinna zmaleć. Tu dochodzimy jednak do trudności zasadniczej: mieszkań.

Na przykładzie Nowego Dworu

Ostatni dom, budowany w N. Dworze przez PRN stanie w 1969 r. Potem dla mieszkańców miasta pozostaną 3 możliwości: budownictwo spółdzielcze, indywidualne i... wyprowadzka. Spółdzielnia Mieszkaniowa „Dążność” (w powiecie są jeszcze 2 spółdzielnie) w ciągu 8 lat istnienia zbudowała 4 domy dla przeszło 90 rodzin. Ok. 217 członków, zgłoszonych do spółdzielni przez zakłady pracy i 235 kandydatów „indywidualnych” oczekuje na mieszkania, a codziennie zgłaszają się przeciętnie trzech nowych. Spółdzielnia ma dość śmiałe plany, stale ograniczane zmorą numer 1 — mocą przerobową przedsiębiorstw budowlanych. Cóż z tego, że limity są coraz większe (na 1969 r. — 20 mln zł), skoro już rok temu nie wykorzystano 70 proc. przyznanych środków. A wykorzystać się nie dało, gdyż przedsiębiorstwo budowlane zlecenia na roboty przyjęło, ale wykonać ich nie potrafiło. Jednak spółdzielcy mają pewną perspektywę. Lękam się natomiast wspominać o mieszkańcach 180 domów już dziś przeznaczonych do rozbiórki. Jak i o tych, którzy po wykwaterowaniu z zagrożonych budynków czekają od kilku lat na mieszkanie w trzech barakach tzw. rotacyjnych.

Nie wiem, jak władze miejskie poradzą sobie z tymi problemami. To bardzo pięknie, że już w 1968 roku zaczynają budowę domu kultury, której koszt w czynie społecznym pokryją zakłady pracy i datki ludności. Pewnie — istniejące obecnie jedyne kino to za mało, a nowa sala na 400 osób, klub-kawiarnia itd., na pewno się przydadzą. Ale dom kultury będzie kosztował ok. 12 mln zł. Byłoby z tego ładnych kilka domów mieszkalnych...

Przemysł stwarza czasem pewne fetysze: „będzie fabryka to i będzie dobrze”. Tak, ale gdy ludzie po pracy — porządnymi ulicami porządnego miasta wracać będą do porządnych mieszkań. Nowy Dwór Mazowiecki, mimo dużych zmian na korzyść, jeszcze robi wrażenie nieuporządkowanego. Inwazja cywilizacji przemysłowej powinna go jednak zastać bardziej przygotowanym — aby istniejące tu anomalie mieszkaniowe nie uległy dalszemu zaostrzeniu.

Wieczór. Kelnerka wyrzuca z baru gości. „U nas nie wolno śpiewać!!!” Ulicami snuje się zapach koński — w dzień miasto pełne jest chłopskich wozów. Pokrzywione domy przy ul. Daszyńskiego zdają się czaić jak do skoku — na pięknych, kilkupiętrowych konkurentów, zaopatrzonych w wodę bieżącą, gaz, łazienki... Kobiety, wracając z rekolekcji na temat alkoholizmu, rozprawiają o miejscowych pijakach... W dzielnicy Nowodworzanka gasną już światła... Miasto układa się do snu. No, niezupełnie! Przecież właśnie dziś w kinie „Lenino” idzie seans nocny: Felliniego „Dolce vita”! Idę!

K. BRODACKI
____________________________________________________________________________________________________________________________________

Artykuł Krystiana Brodackiego z 1967 roku to fascynujący zapis momentu transformacji Nowego Dworu Mazowieckiego – z zaniedbanego, "drewnianego" miasteczka w ośrodek przemysłowo-turystyczny. Tekst jest nasycony specyficznym słownictwem epoki PRL oraz barwnymi metaforami.

Interpretacja i kontrasty

Autor stosuje technikę reportażową opartą na silnych przeciwieństwach, co pozwala mu przemycić krytykę ówczesnej rzeczywistości:

- Nowoczesność vs. "Slumsy": Brodacki zestawia nowo budowane 4-piętrowe bloki z "pokrzywionymi" drewniakami i brakiem kanalizacji w starej zabudowie.

- Potencjał vs. Niemoc: Z jednej strony opisuje ogromne szanse płynące z bliskości Zalewu Zegrzyńskiego i nowo przenoszonych fabryk, z drugiej wytyka niewydolność firm budowlanych, które nie potrafią wykorzystać przyznanych pieniędzy.

- Turystyka "martwa": Autor zauważa paradoks – mimo tysięcy gości, miasto nie ma odpowiedniej bazy gastronomicznej dostępnej dla każdego, a większość ośrodków jest "zamknięta" dla konkretnych zakładów pracy.

- Kultura vs. Potrzeby bytowe: Brodacki stawia retoryczne pytanie o zasadność budowy drogiego domu kultury w momencie, gdy setki ludzi czekają na mieszkania w barakach.

3. Symbolika tytułu i zakończenia

Tytułowe "Dolce vita" (Słodkie życie) to ironiczne nawiązanie do słynnego filmu Federico Felliniego.

W tekście "słodkie życie" to obietnica nowoczesności, która zderza się z szarą rzeczywistością: zapachem końskim na ulicach, problemem alkoholowym i brakiem mieszkań.

Zakończenie reportażu, w którym autor idzie do kina "Lenino" na nocny seans filmu Felliniego, domyka klamrę kompozycyjną – pokazuje Nowy Dwór jako miejsce, gdzie wielka światowa kultura spotyka się z błotem mazowieckich ulic.


- Deglomeracja: Proces rozpraszania przemysłu i ludności z dużych ośrodków (tu: z Warszawy) do mniejszych miast satelitarnych, mający na celu odciążenie metropolii.

- PRN (Prezydium Rady Narodowej): Ówczesny organ władzy administracyjnej na szczeblu powiatu lub miasta.

- Czyn społeczny: Nieodpłatna praca wykonywana przez obywateli na rzecz ogółu (np. budowa domu kultury), często inicjowana lub wymuszana przez władze.

- Limity (budowlane): Odgórnie wyznaczone przez państwo kwoty pieniężne lub przydziały materiałów na konkretne inwestycje w gospodarce planowej.

- Baraki rotacyjne: Prowizoryczne budynki mieszkalne przeznaczone dla osób, których domy uległy zniszczeniu lub zostały rozebrane, mające w założeniu służyć tylko na krótki czas.

- De nomine: Łaciński zwrot oznaczający „z nazwy” – autor sugeruje, że Nowy Dwór jest stolicą turystyczną tylko na papierze.

Nowy Dwór Mazowiecki

miasto, siedziba władz powiatowych, port rzeczny, leży na prawym brzegu Bugu, 2 km od jego ujścia do Wisły, 29 km na północny zachód od Warszawy.

N.D. wymieniony został po raz pierwszy jako gród książęcy w 1355 r. Targowy charakter zawdzięczał położeniu w węzłowym punkcie dróg wodnych. Prawo miejskie chełmińskie otrzymał w 1374 r. od księcia Siemowita III. W tymże roku książę darował N.D. synom Tomisława z rodu Nałęczów; ich potomkowie przybrali nazwisko Nowodworskich. N.D. stał się ośrodkiem handlu solą i zbożem oraz punktem kontroli transportu wodnego. Na komorze celnej pobierano opłaty za przewóz towarów Wisłą. Rozwój miasta hamowały jednak częste powodzie. W czasie wojny szwedzkiej na polach pobliskiego Modlina w 1656 r. powstał obóz warowny, założony na polecenie Karola Gustawa, co spowodowało zniszczenie miasta. W 1670 r. N.D. otrzymał potwierdzenie swoich praw, w późniejszych jednak latach spadł do rzędu wsi. Prawa miejskie odzyskał w 1782 r. dzięki staraniom właściciela gen. S. Poniatowskiego, bratanka królewskiego. Miasto otrzymało wówczas nowe rozplanowanie ulic i rynku oraz kościół parafialny. Książę S. Poniatowski założył na terenach miejskich fabrykę sukna. Usiłował podtrzymać i rozwinąć tę fabrykę także następny właściciel N.D., L. Gutakowski, jednakże upadła ona w 1820 r. Dłużej utrzymały się założone tu równocześnie zakłady budowy statków. Katastrofalny dla miasta był rok 1813. Powódź zniszczyła zabudowę, oblężenie Modlina przez wojska rosyjskie dopełniło ruiny N.D. Upadła wtedy hebrajska drukarnia założona tu w 1782 r. przez kupca warszawskiego J. Kriegera.

W okresie Królestwa Polskiego i w latach późniejszych miasto rozwijało się pomyślnie dzięki sąsiedztwu twierdzy modlińskiej, której potrzeby zaspokajało. Uwidoczniało się to we wzroście liczby mieszkańców: 578 - w 1797 r., 950 - w roku 1825, 3246 - w 1860 r. Ożywił się także handel. W 1824 r. N.D. uzyskał prawo do 4 jarmarków rocznie. Przedmiotem handlu były m.in. wełna, sukno, drewno, zboże, bydło. Było tu wówczas 16 kramarzy, 14 'przekupników', 7 piekarzy, 6 rzeźników, 4 handlarzy soli. Około 1830 r. rząd Królestwa Polskiego, który wszedł w posiadanie N.D., zatwierdził przywilej lokacyjny z 1782 r. i przywrócił miastu utracony w ostatnich latach status prawny. Aby poprzeć rozwój handlu zbożem, Bank Polski wzniósł w 1844 r. przy ujściu Bugu kilkupiętrowy magazyn zbożowy, urządzony w ten sposób, że statki mogły wpływać do jego wnętrza. Magazyn ten nie spełnił swojego zadania i zakupiony przez rząd w 1853 r. zamieniony został na obiekt wojskowy. Czynnikiem, który dodatnio oddziałał na rozwój miasta, było otwarcie w 1876 r. kolei nadwiślańskiej, której północny odcinek biegł przez Warszawę, N.D. do Mławy. W 1881 r. N.D. liczył 5268 mieszkańców i 336 domów, w 1897 r. - mimo niedawnej klęski powodzi - liczba ludności wynosiła 7252, liczba domów - 370. Mieszkańcy trudnili się handlem (6 jarmarków rocznie), rzemiosłem i rolnictwem. Były tu fabryki: porcelany, mydła i świec, krochmalu, i tartak. Znaczne szkody wyrządził miastu pożar w 1907 r. Ponownie N.D. został spalony w czasie ofensywy niemieckiej w 1915 r. Zniesiono wtedy zakaz budowy murowanych domów, wprowadzony poprzednio ze względu na bliskość twierdzy. W 1921 r. miasto liczyło 7829 mieszkańców, a w 1939 - 10 206. Było tu wówczas kilka drobnych zakładów przemysłowych, w tym fabryka fajansu, browar i młyn, 3 tartaki oraz ok. 20 zakładów rzemieślniczych i ponad 300 punktów handlowych. Część ludności znajdowała zatrudnienie w Warszawie. W okresie okupacji hitlerowskiej odbyły się tu publiczne egzekucje, w których rozstrzelano ponad 75 osób. Miejscowi Żydzi (ponad 5000 osób) zostali wymordowani w obozach zagłady. Spalono także 350 budynków. Działające w okolicy oddziały partyzanckie wysadziły w 1943 r. na linii N.D. - Legionowo pociąg wojskowy.

W 1952 r. N.D. stał się siedzibą władz powiatowych, co wpłynęło korzystnie na jego dalszy rozwój. Miasto o powierzchni 10,26 km² liczyło w 1961 r. 13 698 mieszkańców. Większość z nich utrzymuje się z pracy w 13 miejscowych zakładach przemysłowych, m.in. w Zakładach Przemysłu Terenowego. Około 2500 osób dojeżdża do pracy w Warszawie, Legionowie i Nasielsku. W mieście jest szpital, czynne są 2 szkoły podstawowe i 2 zawodowe oraz najważniejsze placówki socjalne. Ośrodkiem rozplanowania miasta jest wydłużony prostokątny rynek; prostokątna sieć uliczna powstała w wyniku regulacji po ponownej lokacji. Miasto ma wśród zabytków klasycystyczny kościół parafialny z 1792 r. oraz wspomniany monumentalny spichlerz projektu Jakuba Gaya. Kościół ewangelicki z ok. połowy XIX w. wzniesiono na miejscu ratusza.

* Miasta polskie w tysiącleciu. Tom 2, 1967.

Szwagierska szajka pod kluczem

Przed Sądem Powiatowym w Nowym Dworze Maz. rozpocznie się wkrótce rozprawa przeciwko parze zuchwałych włamywaczy: 26-letniemu Tadeuszowi Z. i 28-letniemu Jerzemu R.. W latach 1965—69 dokonali oni 49 włamań i kradzieży na terenie woj. warszawskiego, głównie w powiatach: Nowy Dwór, Ciechanów, Płońsk i Pułtusk.

Gdy los zetknął ich cztery lata temu obaj mieli już za sobą przeszłość kryminalną i odbytą karę więzienia. Przypadli sobie do gustu. Zaraz też postanowili na nowo podjąć przestępczy proceder. Korzystając z nie najlepszych zamków i kłódek oraz słabego dozoru obiektów rabowali wszystko, co wpadło im pod rękę. W ciągu 1965 r. kilkanaście razy włamali się do sklepów zabierając pieniądze, radioodbiorniki, maszyny do szycia, obuwie i alkohol. Ze sklepu w Modlinie skradli akordeon.

Wreszcie po kradzieży motocykla rabusie zostali ujęci przez milicję. Ale roczny pobyt w więzieniu nie wpłynął na zmianę przyzwyczajeń dobranej pary. Wyszedłszy na wolność pracowali zarobkowo ledwie kilkanaście miesięcy. Pokusa łatwych zdobyczy była silna.

Stały kontakt i planowanie wypadów ułatwiał im teraz fakt, iż przez ożenek Tadeusza Z. z siostrą Jerzego R. złodzieje stali się szwagrami.

Przerzucając się szybko z miejsca na miejsce dokonywali kolejnych kradzieży. Po zdobycz jeździli motocyklem, rowerami, wozem konnym, zimą saniami ojca Tadeusza Z. Znowu włamywali się do sklepów, kas PKP, mieszkań, domków campingowych, nawet do... lokali prezydiów rad narodowych. Starym zwyczajem zabierali co się da: w Legionowie — silniki elektryczne, we wsi Stanisławów pod Nowym Dworem — tucznika, w osadzie Wójtostwo — kilkanaście kur.

Para szwagrów-przestępców wpadła w końcu w ręce wojewódzkich organów milicji po włamaniu do sklepu spożywczego należącego do GS w Pomiechówku. W czasie rewizji w mieszkaniach podejrzanych ujawniono wiele skradzionych przedmiotów.

Przed sądem stanie także dwóch mężczyzn, którzy współdziałali z przestępcami. Powołano 52 świadków.

Chuligański występ taksówkarza z Nowego Dworu

Na Dworcu-Śródmieście, wysiadł wieczorem 9 bm. Tadeusz L. wraz z żoną i z bagażami. Szukając przed dworcem taksówki, znalazł prywatną nr TM-1483, z Nowego Dworu, własność Saturnina M. Mimo iż nie miał on prawa konkurować z taksówkami stołecznymi, zabrał Tadeusza L., aby zawieźć go na ul. Marymoncką. Po drodze, nie pytając o zgodę dobierał na trasie przygodnych pasażerów, zatrzymywał się, inkasował za każdym razem pieniądze. Wreszcie dojechali na miejsce. Licznik wybił 23 zł, taksówkarz zażądał 25 złotych.

Państwo L. byli nieco zirytowani postępowaniem kierowcy, toteż nie uważali za konieczne dawać „napiwku”. Podczas sprzeczki na ten temat, obaj panowie wyszli z wozu, aby poprosić patrolującego milicjanta z KDMO Żoliborz o rozstrzygnięcie sporu. Kiedy jednak we trzech podchodzili do samochodu, taksówkarz wyrwał się nagle naprzód wskoczył do wozu i ruszył z miejsca, wraz z panią L. i z bagażami. Tadeusz L. chwycił za klamkę i samochód wlókł go ok. 60 m. po jezdni. Na interwencję milicjanta, kierowca wreszcie stanął. Tadeusza L. z wstrząsem mózgu trzeba było odwieźć do szpitala.

Saturnin M. został zatrzymany. Nie miał on prawa, przypominamy o tym Czytelnikom, dobierać dodatkowych pasażerów bez zgody głównego pasażera, a w wypadku gdy ten się zgodzi w myśl przepisów prawnych nie wolno kierowcy pobierać od nich opłat. W takim wypadku, rachunek wg licznika reguluje tylko główny pasażer.

Kościół ewangelicki

Najmłodszą w sensie historycznym świątynią nowodworską był zbór protestancki wznoszący się równolegle do ulicy Sukiennej na terenie, który obecnie należy do parku miejskiego. Powstał dla wspólnoty ewangelicko augsburskiej, której wyznawcy mieszkali w mieście i okolicach od XVIII w.

Rzemieślnicy i rolnicy sprowadzeni głównie z Niemiec początkowo zbierali się w domu prywatnym, następnie zaś na górnym piętrze ratusza miejskiego. Gdy ten uległ zniszczeniu w 1813 r. z braku innego miejsca nadal wykorzystywano grożącą zawaleniem salę. Wtedy to powstał pomysł by ewangelicy przejęli minę i przebudowali ją na swoją świątynię. Komisja Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego zatwierdziła projekt 9 IX 1825 r. Dzięki niemu wiadomo, że główne wejście do budynku znajdowało się od południa, od strony rynku. Nad nim wznosiła się niewielka wieżyczka. Fasada posiadała pięć jednakowych, półkolistych okien, centralne nad wejściem, pozostałe w pozornych niszach. Dach pokryty był dachówką a ściany zbudowano z cegły. Świątynia nie była zbyt duża, miała wymiary 30 x 15 x 8 metrów. Bryła raczej nie odbiegała wyglądem od pierwotnego kształtu ratusza.

Zmieniono jednak wnętrze. Zachowany plan przebudowy ukazuje wewnątrz jedną salę z wydzielonym przedsionkiem i zakrystią. Najprawdopodobniej w czasie remontu usunięto ściany działowe, tak by uzyskać większą przestrzeń mieszczącą ławki dla parafian i ołtarz z kazalnicą dla pastora. Ściany wewnątrz były bielone, na podłodze położono tarcicę. Całość oświetlał pająk drewniany na 8 świec, wymieniony następnie na żyrandol. Ponieważ w kościołach protestanckich dużą rolę odgrywa śpiew zbór zaopatrzono w organy. Wyposażenie kościoła było skromne, bez obrazów i ozdób, co wynikało z wymogów stawianych świątyniom protestanckim, które miały unikać wszystkiego, co rozpraszałoby uczestników nabożeństw.

Na przełomie XIX i XX w. "Wygląd kościoła pozostawia wiele do życzenia. Budynek stary już i odrapany prosi o odnowienie". Na dodatek wskutek rozwoju parafii stał się on zbyt mały i w dni świąteczne nie mógł pomieścić wszystkich przybywających wiernych. Po kilku latach starań o rządowe pozwolenie na remont i równie długo trwających zbiórkach pieniężnych w 1906 r. dokonano przebudowy. Świątynia zmieniła swój wygląd na ten, który znamy z fotografii lub zachowaliśmy w pamięci. Wybudowano ją w "stylu gotyckim". Od strony ulicy Mickiewicza (Wybickiego) stanęła nowa wieża z wejściem głównym, przy przeciwległym szczycie dobudowano zakrystię, w której również znalazły się drzwi. Zamurowano dotychczasowe wejście od strony rynku (parku), rozebrano znajdującą się nad nim wieżyczkę. Powiększono otwory okienne i umieszczono w nich żelazne ramy. Również wewnątrz dokonano zmian, sufitowi nadano formę sklepienia, po bokach urządzono chóry. Wzniesiono ołtarz wzorowany na gotyku, wstawiono nową ambonę i ławki. Zawieszono obraz "Chrystus błogosławiący". W kościele umieszczono też dwie tablice pamiątkowe, niestety nie wiadomo czego one dotyczyły. Przy okazji założenia w 1928 r. instalacji elektrycznej dokonano drobnych poprawek, kościół wymalowano, zreperowano dach i wymieniono na nim krzyż.

W 1945 r. parafia ewangelicka przestała istnieć. Opuszczona świątynia, lekko uszkodzona, stała nadal. Ponieważ nie miała gospodarza, zdarzało się, że wynoszono z niej elementy wyposażenia. Chodnik i żyrandol przyniesione do kościoła katolickiego miały zostać na polecenie ówczesnego proboszcza księdza Henryka Jóźwika odniesione na poprzednie miejsce. Co się z nimi stało nie wiadomo, na pewno nie pozostały w kościele św. Michała. Wspomniany proboszcz odmówił również, gdy władze państwowe chciały przekazać mu świątynię ewangelicką w administrację. W końcu budynek zmieniono na magazyn, w 1961 r. określano go jako zaniedbany, a na początku lat siedemdziesiątych XX w. rozebrano.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Produkcja na rynek krajowy i eksport

Rozbudowa zakładów chemicznych w Nowym Dworze Mazowieckim

Dobiega końca kolejny etap budowy dużych zakładów chemii gospodarczej w Nowym Dworze Mazowieckim. Zakłady te przerabiają różnego rodzaju surowce odpadowe, m.in. kości zwierzęce i zużyte tłuszcze na półprodukty dla chemii gospodarczej.

Od kilku lat pracuje już wytwórnia mączki kostnej i kleju. Dostarcza ona duże ilości wysokogatunkowego kleju dla potrzeb przemysłu meblarskiego, skórzanego, papierniczego. Część produkcji kleju przeznaczona jest na eksport m.in. do Anglii, Kanady, Australii.

Duże znaczenie ma powstanie oddziału tzw. chemizacji tłuszczów. Jest to zespół instalacji i urządzeń do przeróbki i uszlachetniania tłuszczów, który dostarcza — jako końcowy produkt — tzw. kwasy tłuszczowe, używane do wyrobu środków piorących. Niedawno nastąpił rozruch ostatniej instalacji tego oddziału — tzw. destylacji kwasów tłuszczowych.

Istniejące już dwa oddziały nowodworskiego kombinatu stwarzają bazę surowcową dla dalszego rozwoju chemii gospodarczej. W oparciu o dostarczane surowce i półprodukty pracować będą dalsze obiekty. Rozpoczyna się budowę dużej wytwórni proszków do prania, która dostarczać będzie kilkadziesiąt tysięcy ton rocznie proszków „Ixi” i „Pollena”. Rozważa się także możliwość budowy w nowodworskich zakładach dużej wytwórni mydeł toaletowych. (PAP)

1923. Drewniana wspinalnia oddana do użytku w 1923 r. na placu Solnym w pobliżu mieszczącej się strażnicy przy ul. Daszyńskiego.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

 

Makieta strażnicy przechowywana przez nowodworską Ochotniczą Straż Pożarną.

 

1940. Strażnica na Placu Solnym na niemieckim zdjęciu lotniczym.

 

1947. Widok na zalany plac Solny z wieżą strażacką od strony ul. Daszyńskiego.

[źródło grafiki i opisu - Historia Nowego Dworu Maz. i okolic]

 

1965. Ulica Daszyńskiego. W tle nieistniejąca już drewniana wieża strażacka na placu Solnym i istniejący do dziś drewniany zabytkowy budynek przy ul. Daszyńskiego 18.

 

1969. Widoki na drewnianą wieżę strażacką na placu Solnym i zabytkowy budynek przy ul. Daszyńskiego 18.

 

Lata 60-te XX wiek - wieża strażacka.

źródło grafiki i opisu - Kalo NDM

 

źródło grafiki - Andrzej Dziadczak (koloryzowanie, obróbka AI)
 

 

Około roku 1970 wieża strażacka została rozebrana.

Po uzyskaniu niepodległości w 1918 r. za sprawą jednego z dawnych pracowników poczty, który powrócił z Moskwy, uruchomiono w Nowym Dworze koło Modlina urząd pocztowo-telegraficzny w dawnych rosyjskich koszarach w budynku dowództwa balonowego. W roku 1919 urząd wrócił do dawnego budynku Kuźmy Abramowa. Rosła wielkość obsługi; klientów. W związku z tym w 1927 r. urzędowi nadano klasę IV. Przybywało mieszkańców miasta i okoliczna ludność też korzystała coraz więcej z usług poczty. W dotychczasowej siedzibie (wtedy jeszcze przy ul. Warszawskiej u Abramowa) obsługa klientów stawała się uciążliwa.

W tym to czasie dr Nawaduński budował dla siebie dom (obecny adres - ul. Paderewskiego 22). W porozumieniu z nim część budynku przystosowano dla potrzeb nowej poczty. Przeniesienie jej nastąpiło w 1936 r. i tam Poczta Polska funkcjonowała do 1939 r. Rozwijały się też usługi telegraficzne i telefoniczne. W 1926 r. wymieniono 50 numerową ręczną centralę telefoniczną na półautomatyczną z powiększeniem numerów do 100, z możliwością rozbudowy do 300 numerów i wprowadzono całodobową obsługę z możliwością łączenia się z abonentami w Modlinie, Zakroczymiu i Pomiechówku.

Na początku okupacji hitlerowskiej Niemcy urządzili w lokalu poczty swoją wojskową komendanturę. Korespondencja do adresatów w mieście docierała na pocztę polową komendantury niemieckiej. Stąd odnoszona była do magistratu na Warszawską do rąk niemieckiego woźnego. Ten nie znał terenu. Magistrat powołał więc pocztyliona bez wynagrodzenia. Roznosił on przesyłki otrzymując 10 fenigów (fenigów) od adresata za każdą doręczoną przesyłkę. Wreszcie uruchomiono w dawnym lokalu pocztę, ale niemiecką, bez polskiego personelu. Obsługiwała jednak wszystkich.

Po wojnie już 27 stycznia 1945 r. uruchomiono urząd pocztowy, a przesyłki do Warszawy wożono rowerem, potem już ambulansem kolejowym nawet do Iławy. Uruchomiono centralę telefoniczną. Zaczynać trzeba było od ręcznej centrali o 20 numerach. W 1947 r. powiększono do 30, a w 1948 r. do 50 numerów. Wykonano połączenia telefoniczne z Górą i Jabłonną. W następnych latach łączność telefoniczna rozrasta się i obejmuje wiele gmin. W 1947 r. urząd przemianowany zostaje na klasę II. W 1952 r. powołano w Nowym Dworze Obwodowy Urząd Pocztowo-Telekomunikacyjny obejmujący początkowo 16 placówek. W roku 1953 uruchomiono automatyczną centralę stu numerową, potrzeby usług pocztowych i telekomunikacyjnych wzrastały. To dało asumpt do tego, że w 1965 r. wysunięto budowę nowego pawilonu Centrali telefonicznej i nowego budynku poczty. W rezultacie 30.11.1971 r. oddano do użytku nowy obiekt przy ul. Modlińskiej 2, z włączeniem automatycznej centrali do węzła warszawskiego.

* Ryszard Gołąb - Ilustrowana monografia miasta Nowego Dworu Mazowieckiego z historią Twierdzy Modlin, 2006.

Wjechał na „kozła”

W rejonie Nowego Dworu (woj. warszawskie) maszynista nie zwrócił uwagi na to, że kończy mu się żelazna droga. Parowóz przeskoczył „kozioł oporowy” i zarył się w ziemi. W sprowadzeniu maszyny na dobrą drogę uczestniczyła brygada dźwigowa z Tarnowskich Gór — ustawiając podczas 40-minutowej operacji lokomotywę o wadze 93 ton na szynach.

Fabryka krochmalu

W dobie gdy na półkach sklepowych nęcą nas dziesiątki słodyczy powoli zapominamy, że niegdyś tak nie było. Kto dziś wie, że pierwsza guma do żucia była zrobiona z żywicy, a zamiast cukierków spożywano suszone owoce lub scukrzony miód. Pod koniec XIX w. i przez wiele dziesięcioleci wieku następnego jednym z podstaw owych produktów do wyrobu słodyczy był krochmal. Tam gdzie go wytwarzano często produkowano jednocześnie cukierki. Tak też było w Nowym Dworze.

W nowodworskich dokumentach metrykalnych po raz pierwszy informacja o istnieniu w mieście fabryki produkującej krochmal pojawia się w 1883 r., a dotyczy pracującego tam robotnika o nazwisku Kalinowski. Jest to potwierdzenie faktu, że przetwórnia wówczas już działała. Historia firmy zaczęła się trzy lata wcześniej w Holandii. W 1880 r. W.A.Scholten, właściciel kilkunastu fabryk przetwarzających ziemniaki zaczął poszukiwać miejsca pod nową inwestycję. Nasze miasto wydało mu się idealne. Surowiec do produkcji uprawiany był w najbliższej okolicy, a w razie niedoboru łatwo było go sprowadzić transportem wodnym lub kolejowym. Szybko zrealizowano holenderski projekt i w Nowym Dworze ruszyła produkcja pochodnych skrobi, syropu ziemniaczanego, mączki. Głównymi odbiorcami naszych produktów były: papiernia w Pabianicach, fabryki włókiennicze w Łodzi, firmy farmaceutyczne w Petersburgu, zakłady w Odessie i Rostowie.

Kłopoty w świetnie rozwijającym się przedsiębiorstwie pojawiły się w drugiej połowic lat 80. XIX w. Po pierwsze ukazał się edykt carski zabraniający cudzoziemcom prowadzenia działalności przemysłowej na terenach należących do Rosji. Próby Scholtena uzyskania naturalizacji spełzły na niczym. Po drugie podczas wielkiej powodzi w 1888 r. krochmalnia zastała zalana z część urządzeń uszkodzona. Produkcję wstrzymano na kilka tygodni. Wielka woda spowodowała także masowe gnicie ziemniaków, tak że ich ceny gwałtownie poszły w górę. Wreszcie 10 IV 1890 r. w fabryce wybuchł pożar, zniszczeniu uległa większość zabudowań. Pojawiły się podejrzenia o celowe podpalenie w celu wyłudzenia odszkodowania.

Właściciel zdecydował, że nowodworski zakład nie będzie odbudowany. Pracę straciło około 1.000 osób nie licząc rolników, którzy stracili ważny rynek zbytu.

Mało brakowało, a w zrujnowaną fabrykę przekształcono by na koszary. Jednak po oględzinach, inżynierowie wojskowi stwierdzili, że zachowane budynki nie nadają się na ten cel. Kolejnym pomysłem władz była rozbiórka, ale w 1893 r. znalazł się kupiec, a właściwie dwóch. Panowie Piotr Górski i Edward Morawski zapłacili za pozostałości fabryki Sholtena 15.000 rubli, otrzymali nową koncesję. 16 IX 1893 r. stołeczna prasa informowała, że "Opuszczone od kilku lat budynki fabryki syropu w Nowym Dworze przeszły na własność obywatela ziemskiego, p. G. Nabywca sprowadza nowe machiny i urządza w budynkach fabrykę syropu z kartofli." Nowi właściciele nie byli nowicjuszami w przetwórstwie ziemniaczanym, wcześniej bowiem byli właścicielami podobnego zakładu w Wachowie nad Wisłą.

Po ponownym uruchomieniu fabryka wytwarzała krochmal, syrop krochmalny, dwuwęglan sodu i cukierki. Położona była pomiędzy dzisiejszymi ulicami Okunin, Nowołęczną i Towarową.

Fabryka na początku XX w. zatrudniała 130 ludzi, m.in. Jana Szynklewskiego - kasjera. Była jednym z większych przedsiębiorstw w mieście. Uchodziła za nowoczesną gdyż posługiwano się w niej najpierw dwoma, a przynajmniej od 1909 r. trzema silnikami parowymi o łącznej mocy początkowo 160, potem 200 koni mechanicznych. Po wprowadzeniu dodatkowego motoru dochód zwiększył się z 200.000 na 400.000 rubli. Co najmniej od 1905 r. funkcję kierownika sprawował Wacław Morawski, dwudziestosześcioletni inżynier elektrotechnik. Biuro sprzedaży mieszczące się w Warszawie na ulicy Bielańskiej prowadził P. Szmidt.

W 1910 r. przedsiębiorstwo zmieniło swój status, stało się spółką akcyjną. Towarzystwo Akcyjne zatwierdzone zostało przez ukaz carski z 5 XII tegoż roku. Statut spisano 10 XII 1910 r. przed notariuszem Zygmuntem Wasiutyńskim w Warszawie.

Firma przyjęła nazwę: "Fabryka Przetworów Kartoflanych - Nowy Dwór - P. Górski i E. Mórawski Spółka Akcyjna". Kapitał akcyjny spółki wynoszący 4.140.000 zł podzielono na 2.760 akcji na okaziciela po 1.500 zł każda. Jako jej cele określono: "1) zakładanie, nabywanie, organizowanie i prowadzenia fabryk w zakresie przemysłu przetworów kartoflanych, 2) kupno i sprzedaż wszelkich artykułów potrzebnych do fabrykacji powyższej , 3) prowadzenie handlu produktami fabryk powyższych w jak najszerszym tego słowa znaczeniu, 4) prowadzenie wszelkich interesów handlowo-przemysłowych związanych z powyższymi zadaniami spółki."

W okresie I wojny światowej fabryką zarządzał Zdzisław Pomianowski. Z pierwszych dziesięciu powojennych lat zachowało się kilka nazwisk osób, które w fabryce pracowały a nierzadko nawet tam mieszkały. Byli to: Władysław Jackowski - kasjer, Jan Jasiewicz - stróż, Lucjan Gryszkiewicz - ślusarz, nieznany z imienia Affek - cukiernik, Kazimierz Keres - inżynier chemik.

Edward Morawski "wice prezes Towarzystwa Rolniczego, założyciel Szkoły Handlowej w Suwałkach. Twórca przemysłu stropowego, obywatel ziemski" zmarł w Nowym Dworze w Wigilię 1919 r. Mimo to jeszcze kilka lat firma figurowała w wykazach jako "P. Górski i E. Mórawski, Towarzystwo Akcydensowe "Nowy Dwór" fabryka syropu kartoflanego". W 1922 r. gdy dyrektorem zarządzającym był już Wacław Morawski, kapitał przedsiębiorstwa wynosił 5 milionów marek, zatrudniało ono mniej, bo już tylko 90 osób.

W kwietniu 1938 r. fabryka spłonęła, pozostały ruiny zabudowań i osypujący się komin. Olbrzymi pożar widać było z daleka, zaobserwowały go między innymi osoby znajdujące się na moście narwianym. I w tym przypadku szeptano o celowym podpaleniu. Przyczyną miał być dług. Zadłużenia już wcześniej prześladowały przedsiębiorstwo jednak do 1938 r. firma jakoś sobie radziła. Czasami w sposób nietypowy. Otóż Towarzystwo Przetworów Rolnych "Nowy Dwói" zaciągnęło pożyczkę. Jako gwarancję wystawiono weksel. Nadszedł czas spłaty, ale przedsiębiorstwo nie kwapiło się z uiszczeniem zobowiązania. Wierzyciele mieli dość oczekiwania i oddali sprawę do sądu. Rozprawa miała odbyć się latem 1934 r. i w tym momencie jak wybawienie pojawiła się powódź oraz przepisy wydane przy okazji ogłoszenia stanu klęski żywiołowej. Zanim sąd wezwał przedstawicieli Towarzystwa do spłaty wierzytelności i zanim komornik przystąpił do działania, do Sądu Okręgowego w Warszawie wpłynęło podanie zredagowane przez adwokata Żylińskiego. Ów przedstawiciel palestry przedstawił się jako rzecznik Towarzystwa Przetworów. W swoim piśmie zwracał się o udzielenie nowodworskiej fabryce moratorium. Zgodnie z przepisami w czasie klęsk żywiołowych przewidywano ulgi dla dłużników. Oczywiście miały one dotyczyć tych, którzy w wyniku powodzi doznali znacznych strat materialnych. W takim przypadku zapowiadano albo odroczenie spłaty, albo rozłożenie jej na raty. Prawdopodobnie tworzący przepis prawodawcy chcieli nim objąć gospodarstwa wiejskie, które na skutek kataklizmu utraciły swoje plony.

Pan Żyliński w swoim podaniu argumentował: "Firma 'Nowy Dwór', mając posiadłości w Nowym Dworze pod Warszawą, poniosła na równi z innymi tamtejszymi rolnikami dotkliwe straty w związku z wylewem Wisły." Prawdą było, że zalane zostały kartofliska należące do fabryki, ale czy taki argument wystarczył nie wiemy. Jak wiadomo nie było to ostatnie zadłużenie firmy. Nic dziwnego, że pożar z 1938 r. szeptana propaganda uznawała za celowy.

Zakładu nie odbudowano. Opuszczony teren stał się miejscem masowej egzekucji dokonanej przez hitlerowców w sierpniu 1944 r. Po wojnie zorganizowano tu skład węgla, a w ocalałym budynku mieszkalno - biurowym znalazło swoją siedzibę liceum pedagogiczne prowadzone przez Zofię Mórawską. Ostatecznie w 1961 r. otwarto procedurę likwidacji spółki a zakończono ją 31 VIII 1971 r.

* Maria Możdżyńska - (Nie)Legendy nowodworskie, 2014.

Banda gwałcicieli z Nowego Dworu — wkrótce stanie przed sądem

Kilka miesięcy temu opinią publiczną wstrząsnęła wiadomość o serii wyjątkowo brutalnych gwałtów dokonywanych przez grupę młodych ludzi w Nowym Dworze Mazowieckim. Jedna ze zgwałconych dziewcząt została zamordowana.

Na konferencji prasowej 27 bm. St. Kołodziej, naczelnik wydziału śledczego Prokuratury Wojewódzkiej dla woj. warszawskiego, zapoznał dziennikarzy z wynikami śledztwa. Akt oskarżenia skierowano już do sądu.

Długa jest lista przestępstw, za które odpowiadać będzie 17 mieszkańców Nowego Dworu. Pierwsze popełniali oni w 1968 r.; większość oskarżonych nie miała wówczas jeszcze ukończonych 17 lat. Przez blisko trzy lata młodociani przestępcy kradli, rabowali, gwałcili. W czasie śledztwa ujawniono 8 kradzieży, 15 włamań, 3 napady rabunkowe, 20 zbiorowych gwałtów, w tym 3 wobec dziewcząt poniżej 15 lat. I wreszcie przestępstwo najcięższe: w maju 1970 r. zabójstwo 18-letniej Grażyny B., która zagroziła gwałcicielom, iż zawiadomi milicję. Ciało zamordowanej nożem dziewczyny znaleziono zatopione w rzece.

Do wykrycia sprawców doprowadziło śledztwo prowadzone w innej sprawie — włamania do pawilonów handlowych w Legionowie.

Wszystkie te przestępstwa, których szczególne nasilenie wystąpiło w 1970 roku, zdarzyły się w jednym niewielkim mieście. Jak to było możliwe — pytali dziennikarze — że w Nowym Dworze nikt nie zainteresował się ekscesami młodych ludzi. Co robiły w tym czasie organy powołane do strzeżenia porządku w mieście?

Obecny na konferencji naczelnik Wydziału Dochodzeniowo-Śledczego Komendy Wojewódzkiej MO wyjaśnił, iż ofiary gwałtów nie zgłaszały przestępstw, a tylko wtedy organy ścigania mogą wszcząć postępowanie. Często — jak się teraz okazało — pod wpływem groźby albo na prośbę rodziców gwałcicieli. Fakty te nie zwalniają jednak organów ścigania od odpowiedzialności za to, co się działo.

Prokurator wojewódzki skierował ostatnio do prokuratorów powiatowych pismo, w którym zaleca szczególnie surowe traktowanie sprawców gwałtów przez składanie wniosków o karę w najwyższym przewidzianym wymiarze (do 15 lat przy gwałtach zbiorowych). Śledztwo w tych sprawach powinno też ulec maksymalnemu skróceniu. (wł.)
_____________________________________________________________________________________________________________________

Kronika sądowa: Pierwszy dzień procesu bandy z Nowego Dworu

W Sądzie Wojewódzkim dla woj. warszawskiego rozpoczął się proces 18-osobowej bandy przestępców, działających na terenie Nowego Dworu. W pierwszym dniu procesu sąd sprawdził personalia oskarżonych; odczytany został również akt oskarżenia.

Samo sprawdzenie personaliów 18 oskarżonych zajęło dwie godziny czasu. Ogólnie można tak scharakteryzować 17-osobową grupę (osiemnastym na ławie oskarżonych jest 35-letni paser, który skupował od bandy ukradzione przez nich towary): większość ma 18–20 lat, tylko czterech jest nieco starszych, o dwa, trzy lata. Pochodzą z rodzin zarówno robotniczych jak i inteligenckich, wielu miało rozbite domy rodzinne przez odejście ojca. Wszyscy ukończyli szkołę podstawową, większość rozpoczęła naukę w szkołach zawodowych lub dla pracujących; nieliczni tylko uczyli się lub pracowali w chwili aresztowania. Wielu było już karanych przez sądy dla nieletnich, sądy powszechne bądź kolegia. Żaden nie przyznaje się do nadużywania alkoholu.

Głównym oskarżonym jest 19-letni Mirosław F[ajfer] karany już przed dwoma laty za chuligaństwo. Akt oskarżenia zarzuca F. dokonanie w dniu 21 maja 1970 r. zabójstwa młodej dziewczyny, Grażyny B., która zgwałcona przez F. i jego kolegów zagroziła zawiadomieniem milicji. F. stoi również pod zarzutem dokonania wspólnie z kolegami 10 innych gwałtów zbiorowych oraz wspólnego dokonywania włamań do szkół, sklepów i mieszkań prywatnych.

Oprócz F. na ławie oskarżonych zasiadają: Ireneusz S[z]...ski, Janusz B...ski, Ryszard i Wiesław M...scy, Janusz S...ki, Mirosław i Andrzej A...scy, Jan K...ka, Ireneusz S...ski, Cezary K...ka, Tadeusz K...ka, Andrzej P...ski, Andrzej R...ka, Mieczysław L...ka, Stanisław S...ski.

Akt oskarżenia zarzuca oskarżonym dokonanie w okresie od 1969 do 1971 r. 20 gwałtów zbiorowych, 24 włamań, kradzieży i rozbojów.

Działali nie całą bandą, lecz w rozmaicie dobieranych grupach, po dwóch, trzech, pięciu, sześciu — toteż niejednakowa obciąża ich wina: jednym oskarżyciel publiczny stawia po kilkanaście zarzutów, inni oskarżeni są o dokonanie tylko jednego przestępstwa.

Proces budzi duże zainteresowanie. W pierwszym dniu rozprawy sala Sądu Wojewódzkiego nie mogła pomieścić wszystkich, którzy chcieli przysłuchiwać się procesowi.

Wśród publiczności znaleźli się również koledzy oskarżonych, zachowujący się wyraźnie prowokacyjnie, wprowadzający klimat zastraszenia na korytarzu w pobliżu sali. Milicjanci, zajęci powstrzymywaniem publiczności szturmującej wejście do sali, nie mieli możliwości działania hamującego na zachowanie się tych młodych ludzi.

Dziś składać będą wyjaśnienia oskarżeni. Obrońcy osk. F. adw. Grębowski i Wurzel wnieśli o wyłączenie jawności rozprawy w czasie niektórych wyjaśnień i zeznań świadków.

Z powództwem cywilnym wobec M. F. i jego kolegów wystąpiła matka zgwałconej i zamordowanej Grażyny B. (kez)
_______________________________________________________________________________________________________________

Kronika sądowa: Proces bandy z Nowego Dworu

W drugim dniu procesu 17-osobowej bandy młodocianych przestępców z Nowego Dworu, składali wyjaśnienia czterej pierwsi oskarżeni. Sąd słuchał ich wyjaśnień, dotyczących zgwałcenia a następnie zabójstwa Grażyny B.

Jak podawaliśmy, akt oskarżenia zarzuca Mirosławowi F. że 21 maja 1970 r. spowodował śmierć Grażyny B. zadając jej cios nożem; [nazwisko zamazane] oraz Ireneuszowi S..., Januszowi B... i Ryszardowi M... że wspólnie, kolejno zgwałcili Grażynę B.; F. — że zrabował zegarek ofiary; B... — że pomógł w ukryciu przestępstwa topiąc zwłoki dziewczyny w rzece. Sąd wyjaśniał okoliczności dotyczące tylko tych zarzutów, nie zajmując się chwilowo innymi przestępstwami, które wyłożone są w akcie oskarżenia.

Wszyscy czterej oskarżeni nie przyznali się do postawionych zarzutów, odwołując te zeznania, które składali w czasie śledztwa. Stwierdzili, że w śledztwie przyznawali się pod namową współwięźniów, że pisali własnoręcznie oświadczenia pod dyktando tamtych, że również pod dyktando pisali grypsy z więzienia.

Zaprzeczanie absolutnie wszystkiemu spowodowało w rezultacie, że wyjaśnienia oskarżonych brzmiały nielogicznie. Linia obrony oskarżonych, polegająca na zaprzeczaniu wszystkiemu, nie była przekonywająca.

Także w drugim dniu procesu na sali pojawiło się wielu kolegów oskarżonych. Znowu zachowywali się prowokacyjnie, kilku z nich trzeba było usunąć z sali rozpraw. Poinformowano mnie, że obrońcy J... (tego z oskarżonych, który w śledztwie ujawnił szczegóły przestępstw bandy, a następnie te zeznania odwołał), na korytarzu przecięto nożem togę. A więc ktoś przyszedł do sądu z nożem!...

Oskarżeni są pewni siebie (Borowski nawet uśmiechał się przy składaniu wyjaśnień w tej tak ponurej sprawie), a obecni na sali koledzy oskarżonych spokojnie żują gumę i z uznaniem komentują postawę sądzonych.

Przebieg procesu nie wpływa niestety wychowawczo na obecną na sali młodzież.

W dalszym ciągu procesu składać będą wyjaśnienia następni oskarżeni. Na 6 października wezwani są pierwsi świadkowie. Sąd przychylił się do wniosku obrońców F. adw. adw. Jacka Grębeckiego i Stefana Wurzla o częściowe uchylenie jawności procesu i część rozprawy odbywać się będzie przy drzwiach zamkniętych. (kez)
_______________________________________________________________________________________________________________________

Proces sprawców gwałtów w Nowym Dworze Mazowieckim

WARSZAWA (PAP)

Przed Sądem Wojewódzkim dla woj. warszawskiego rozpoczął się 19 bm. proces przeciwko sprawcom gwałtów, kradzieży i włamań dokonanych na terenie miasta i powiatu Nowy Dwór Mazowiecki. Na ławie oskarżonych zasiadło 17 osób w wieku od 18 do 23 lat. Jeden z nich oskarżony jest ponadto o zabójstwo jednej z ofiar zbiorowego gwałtu. W procesie tym odpowiada również 35-letni paser, który nabywał przedmioty skradzione przez pozostałych oskarżonych.

W pierwszym dniu procesu odczytany został akt oskarżenia. Stwierdza on m. in., że 21 maja 1970 r. zgwałcona została przez 4 spośród oskarżonych nad Bugo-Narwią w Nowym Dworze Grażyna B. Kiedy dziewczyna oświadczyła, że niezwłocznie zamelduje o gwałcie na milicji, została uderzona nożem przez jednego ze sprawców gwałtu, co spowodowało jej śmierć.

Akt oskarżenia wymienia dalej kilkanaście zbiorowych gwałtów, których dopuścili się oskarżeni w ciągu 1970 i 1971 r. Wśród ofiar były również 13 i 14-letnie dziewczynki. W akcie oskarżenia wylicza się również szereg włamań, rabunków i kradzieży dokonanych przez oskarżonych w latach 1969–1971 na szkodę jednostek uspołecznionych i osób prywatnych.
_______________________________________________________________________________________________________________________________
 

Kronika sądowa: Głos obrony w procesie nowodworskim

Wczoraj 25 bm., w kolejnym dniu rozprawy przeciwko grupie młodocianych z Nowego Dworu przemawiali obrońcy oskarżonych.

Adwokaci, rozpoczynając swe wystąpienia, wskazywali na klimat społecznego potępienia, w jakim toczy się proces. Ogromny rozgłos — niepotrzebnie wywołany przez prasę, mówili niektórzy mecenasi, deformuje spojrzenie na winę oskarżonych i prowadzi do szkodliwych uogólnień. Powierzchowna jest reakcja opinii publicznej, sytuacja prawna nie jest tak oczywista.

Brak jest bezspornych i przekonywających dowodów winy Mirosława F. oskarżonego o zgwałcenie i zabójstwo Grażyny B. — stwierdził adw. Jacek Grębecki. Oskarżenie opiera się jedynie na poszlakach.

W niektórych zeznaniach pokrzywdzonych dziewcząt istnieje wiele niejasności, nie zawsze też w sposób pewny rozpoznawały one poszczególnych sprawców gwałtu podczas śledztwa — podnosili obrońcy. W wielu przypadkach adwokaci negowali fakt zaistnienia gwałtu dowodząc braku wyraźnego oporu ze strony dziewcząt bądź też wykluczali gwałt zbiorowy i dokonany ze szczególnym okrucieństwem.

Obrońca Janusza B... (oskarżonego o 21 przestępstw, w tym 15 gwałtów) mec. Krystyna Pociej, zakwestionowała opinię biegłych, którzy wypowiedzieli się, iż popełniając przestępstwa jako nieletni działał on z rozeznaniem. Nie sposób ocenić tego faktu — uzasadniła — podczas tylko kilkugodzinnego badania, zwłaszcza że oskarżonemu prokurator zarzuca aż tyle przestępstw.

Niektórzy adwokaci sugerowali, iż oskarżeni podczas śledztwa kłamliwie obciążali się wzajemnie (nie obciążając siebie), chcąc skorzystać z nadzwyczajnego złagodzenia kary stosowanej m. in. w przypadku, gdy sprawca przyczyni się do ujawnienia przestępstwa.

Inne jeszcze argumenty obrony dotyczyły subiektywnych i obiektywnych okoliczności, które doprowadziły nieletnich i młodocianych z Nowego Dworu do przestępstwa. Brak zainteresowania i opieki ze strony rodziny, brak w miasteczku warunków do rekreacji i właściwego spędzania wolnego czasu sprzyjał związaniu się grupy przestępczej, w której słabi podporządkowali się silnym.

Adwokaci wnosili bądź o uniewinnienie oskarżonych od zarzucanych im czynów, bądź o wymierzenie łagodnych kar, umożliwiających reedukację.

Tyle w dużym skrócie obrońcy, których wystąpień sąd będzie słuchał także i dzisiaj.

Zgodnie z kronikarskim obyczajem w kolejnych sprawozdaniach zrelacjonowaliśmy tylko głosy oskarżenia i obrony. Powstrzymujemy się na razie od komentarzy. Wkrótce sąd wyda wyrok. (wł.)
________________________________________________________________________________________________________________________

Epilog zbrodni w Nowym Dworze: M. Fajfer skazany na 25 lat więzienia

(Informacja własna)

Wczoraj, 31 ub. m., przed Sądem Wojewódzkim dla woj. warszawskiego zakończył się trwający półtora miesiąca proces przeciwko grupie młodocianych z Nowego Dworu.

Sąd uznał 16 oskarżonych winnymi większości zarzucanych przez prokuratora przestępstw.

Ze szczególnym napięciem oczekiwano werdyktu wobec Mirosława Fajfera, na którym ciążył najpoważniejszy zarzut zabójstwa 18-letniej Grażyny B. po dokonanym na niej gwałcie. Sąd uznał zebrane dowody za przekonywające i skazał M. Fajfera na 25 lat pozbawienia wolności i 10 lat pozbawienia praw publicznych. Był to najwyższy wyrok w nowodworskiej sprawie, w której większość zarzutów dotyczyło zbiorowych gwałtów. M. Fajfer odpowiadał za 13 gwałtów.

W stosunku do trzech oskarżonych: Władysława Jedlińskiego, Janusza Borowskiego i Tadeusza Konopki zapadły najsurowsze kary przewidziane przez kodeks za przestępstwa gwałtów — 15 lat pozbawienia wolności. Na 13 lat zostali skazani: Ryszard Marcinkowski, Janusz Sawicki i Andrzej Armijak.

Pozostałym oskarżonym sąd wymierzył kary poniżej 10 lat pozbawienia wolności (od 1 do 9 lat) w zależności m. in. od charakteru przestępstwa i stopnia zdemoralizowania sprawcy. W stosunku do nieletniego Ireneusza Sz. (odpowiadał za udział w jednym gwałcie) sąd orzekł umieszczenie w zakładzie poprawczym, zawieszając tę karę na 3 lata. Jednego z oskarżonych sąd uniewinnił od zarzutu gwałtu.

W przemówieniu uzasadniającym wyrok przewodniczący składu sądzącego wskazał na wyjątkowo odrażający charakter przestępstw w Nowym Dworze.

Zasiadający na ławie oskarżonych razem z młodocianymi z Nowego Dworu Henryk Peranowski z Warszawy, który kupował od nich skradzione przedmioty, skazany został za paserstwo na 5 lat.

Do sprawy nowodworskiej wrócimy w oddzielnym artykule. (wł.)
_________________________________________________________________________________________________________________


W 1972 roku, po zniesieniu kary śmierci w niektórych przypadkach lub jako alternatywa dla niej, 25 lat pozbawienia wolności było karą nadzwyczajną. Ówczesny kodeks karny przewidywał standardowo kary do 15 lat. 25 lat (tzw. "ćwiartka") było karą osobną, orzekaną za najcięższe zbrodnie (jak zabójstwo Grażyny B.).

Wycinek ujawnia rzadką w tamtych czasach krytykę organów ścigania. Dziennikarze pytali: "Co robiły w tym czasie organy powołane do strzeżenia porządku?". Odpowiedź milicji, że "ofiary nie zgłaszały przestępstw", obnaża ówczesny problem społeczny — ogromny wstyd i strach ofiar gwałtów, potęgowany przez naciski rodzin sprawców.

Sprawa bandy z Nowego Dworu Mazowieckiego była jedną z najgłośniejszych spraw kryminalnych tamtego okresu. Pokazała skalę brutalności grup młodocianych i zmusiła ówczesne władze do debaty nad bezpieczeństwem w małych miastach oraz skutecznością systemu resocjalizacji.

 

W tekstach pojawia się szereg terminów, które dziś mogą brzmieć nieco archaicznie lub mają konkretne znaczenie procesowe:

- Paserstwo: Kupowanie, przechowywanie lub pomoc w sprzedaży przedmiotów pochodzących z kradzieży. W procesie skazano 35-letniego Henryka Peranowskiego, który był jedyną starszą osobą w grupie (tzw. "paser").

- Jednostki uspołecznione: Termin z epoki PRL określający mienie państwowe lub spółdzielcze (np. państwowe sklepy, szkoły, urzędy). Kradzież na szkodę takich jednostek była wówczas traktowana surowiej niż kradzież mienia prywatnego.

- Młodociany: Według ówczesnego kodeksu karnego (z 1969 r.), sprawca, który w chwili popełnienia czynu nie ukończył 21 lat, a w chwili orzekania — 24 lat. Sąd kładł nacisk na ich "rehabilitację" i "wychowawczy" aspekt kary, co widać w argumentacji obrony.

- Powództwo cywilne w procesie karnym: Mechanizm (tzw. proces adhezyjny), w którym ofiara lub jej rodzina (w tym przypadku matka Grażyny B.) domaga się odszkodowania finansowego bezpośrednio w trakcie procesu o przestępstwo.

- Kolegia (Kolegia ds. Wykroczeń): Organy administracyjne, które przed reformami sądownictwa rozstrzygały o mniejszych przewinieniach (np. zakłócaniu porządku).

- Grypsy: Nielegalna korespondencja więzienna. Oskarżeni twierdzili, że byli zmuszani do pisania przyznań pod dyktando innych więźniów.

Wprost - 16 lutego 2015

Helena Kowalik

Z ojca na syna

Osiemnastu wyrośniętych nastolatków nie mieści się w ławie oskarżonych warszawskiego sądu. Trzeba ich posadzić na miejscu dla publiczności i oddzielić kordonem milicjantów. Jednego funkcjonariusze otaczają szczególną opieką. Podczas konwojowania koledzy chcieli sprawić mu łomot. Nie pomagają nawoływania funkcjonariuszy o spokój. Co chwilę ktoś na sali krzyczy: "Faja, trzymaj się" albo "Sikawica, siemano". I zaraz głośny śmiech, pogardliwe miny, wypinanie się, że wszystko jest git. Ten chroniony, Bolesław Zys pseudo Wapniak, ma powód do strachu. Gdyby w czasie przesłuchania nie wygadał się o zgwałceniu, zamordowaniu i utopieniu Grażyny B. (jak się wyraził, popłynęła do Gdańska), w ogóle nie byłoby procesu. Dziewczyna zaginęła przed rokiem i śledztwo szybko umorzono.

Ale na skutek gadulstwa Bola, podejrzanego o włamanie się w nocy do pawilonu Samopomocy Chłopskiej i kradzież zegarków, milicja złapała trop i herszt młodocianej bandy z Nowego Dworu Zygmunt Szajer został oskarżony o zamordowanie Grażyny. W sumie 17 mieszkańców Nowego Dworu Mazowieckiego otrzymało zarzuty wielokrotnych zbiorowych gwałtów na 13-, 14-letnich uczennicach. Byłoby ich w ławie dla oskarżonych 18, ale ten najmłodszy, zarażony syfilisem Sulikowski, rzucił się pod pociąg. Jak straciła życie 18-letnia Grażyna? W majowy wieczór 1970 r. wracała do domu ze szkoły. Z krzaków koło twierdzy modlińskiej wyszedł Zys. "Przejedziemy się?", zaproponował. Po chwili dołączyli: Zygmunt Szajer, Andrzej Witkowski, Ryszard Kubik i Marek Sulikowski. Dziewczyna znała ich z podstawówki. Na wale przeciwpowodziowym Szajer chwycił ją za rękę i ściągnął na dół, nad rzekę. Tam Kubik trzymał za włosy, a Witkowski zrywał z niej ubranie. Gwałcili po kolei. Przez cały czas nóż Szajera tkwił wbity w piasek koło jej głowy. Gdy podczas drugiej tury dziewczyna traciła przytomność, Szajer polewał ją wodą z zardzewiałej puszki po konserwach.

Wreszcie pozwolili jej się podnieść. Wtedy zagroziła im: "Pójdę na komendę". "Nigdzie, k…, nie pójdziesz, nikomu już nic nie powiesz" - odpowiedział Szajer i pchnął ją sprężynowym nożem w okolicy serca. Witkowski przyciągnął starą łódź, wrzucili do niej konającą i wypłynęli na Narew. Zwłoki ofiary wyłowiono z Wisły tydzień później.

Młody jest, musi się wyszumieć

Po roku aresztu gwałciciele już się nauczyli od starszych więźniów odwoływać wyjaśnienia jako rzekomo wymuszone biciem w śledztwie. Ale przemycanie grypsów jeszcze im nie wychodziło. Wszystkie zostały przechwycone. "Jeśli oskarżony twierdzi, że przyznał się do gwałtów pod przymusem, dlaczego wziął udział w wizji lokalnej?" - zapytał prokurator. "Bo Nowy Dwór" - odpowiedział Sikawica, rozglądając się z porozumiewawczym uśmiechem po sali. Dziennikarzom obserwującym proces nie trzeba było więcej tłumaczyć. Oskarżony chciał się przejechać z aresztu do rodzinnego miasteczka, aby go podziwiali wystający na chodnikach kumple. Dla nich był git człowiekiem. Należał przecież do "bandy byków" (wszyscy mieli tatuaż byka na ramieniu) terroryzującej Nowy Dwór i okolice. A także podmiejskie pociągi, z których wyrzucali konduktorów i "niepodchodzących" im pasażerów. Tylko frajer mógł nie wiedzieć, kto się kryje za pseudonimami: Faja, Wapniak, Sikawica, Halibut, Kolor czy Saba.

Janusz Rolicki z "Kultury" pierwszy spośród sprawozdawców sądowych zorientował się, że małe kropki na twarzach oskarżonych to demonstracja przynależności do tzw. git ludzi. Rozszyfrował też znaczenie kropek w zależności od miejsca ich "wydziargania" i zadał sobie trud poszukania gitowców (w 1972 r. było to pojęcie jeszcze obce socjologom) w szkołach Nowego Dworu. W przekonaniu wielu nastolatków zakwalifikowanie ucznia do grypsujących było wielkim wyróżnieniem. Aby dostać się do gitów, trzeba było zdać egzamin. Mogło to być rozbicie w szkole wszystkich muszli klozetowych, zdemolowanie sklepu albo położenie się na jezdni tuż przed nadjeżdżającym samochodem. Jeden z oskarżonych w procesie gwałcicieli popisał się wejściem na gzyms 30. piętra Pałacu Kultury. Przez kilka godzin stał w slipach na narożniku, rzekomo szykując się do samobójczego skoku.

Jeśli uczeń poskarżył się wychowawcy na gitowców, otrzymywał od nich wyrok. Mogło to być skotłowanie glanami, pocięcie kurtki żyletką, wyrzucenie zeszytów do ubikacji albo wyprostowanie nożem, czyli rozharatanie skarżypycie policzka od ust do ucha. Git człowiek, który choć raz posłuchał nauczyciela, dostawał łomot, bo się skiepścił. Kurwy - tak się mówiło w środowisku git ludzi o każdej dziewczynie - są od tego, aby je gwałcić. Liczbę gwałtów należało zapisywać, aby się chwalić przed kolegami. Gdy na procesie chłopców z Nowego Dworu miały zeznawać (przy drzwiach zamkniętych) ofiary ich gwałtów, główny oskarżony Faja tuż przed wejściem sędziów zapytał głośno kumpli na sali: "Kurwy już przyszły? Ale będzie ryk". Odpowiedział mu zbiorowy rechot.

Strojenie min się skończyło, gdy ofiary gwałtu w szczegółach opowiedziały, czego doświadczyły od oskarżonych. Uczennica szkoły wieczorowej: - Wracałam z lekcji do domu. Koło księgarni stali Kolor z Wapniakiem i Sikawicą. Najpierw mnie zaczepiali, a gdy nie reagowałam, szli za mną aż do przystanku PKS. Chciałam wejść do autobusu, ale Kolor zagrodził mi drogę i uderzył w twarz. Przewróciłam się na chodnik, a kierowca zatrzasnął drzwi i odjechał. W pobliżu stał milicjant. Powiedziałam mu, co się stało, pokazałam, który to Kolor. "Wracaj do domu" - poradził. - "Gdy się ściemni, może być gorzej". Nadjechał kolejny autobus. Gdy wsiadłam, koło mnie stanął Wapniak. "Już nie żyjesz" - powiedział. Udało mi się ukryć w tłumie wysiadających na następnym przystanku. Nazajutrz zobaczyła w szkole na przerwie tych trzech. Czekali, aż skończą się lekcje.

"Już na boisku wykręcili mi ręce i pociągnęli w kierunku pobliskiego cmentarza. Płakałam, wtedy Sikawica uderzył mnie dwa razy w twarz. Jakiś starszy mężczyzna przechodził obok i zwrócił im uwagę, że używają brzydkich wyrazów. Ale widząc, co się dzieje, przyspieszył kroku, choć wołałam o pomoc. Potem gwałcili mnie po kolei, to się powtarzało". Inna ofiara zbiorowego gwałtu, lat 14: "Nie chciałam żyć, oni pozbawili mnie dziewictwa. Zażyłam 20 tabletek. Odratowali mnie w szpitalu". Matka niepełnoletniej na pytanie sędziego, czy zgłosiła gwałt córki na milicji: "Jeszcze by tego brakowało! Rozniosłoby się po mieście. Jaki porządny chłop chciałby ją potem za żonę? Wszyscy wiedzą, że ten tu [kobieta wskazała oskarżonego Bolesława Zysa] zatrzymany w areszcie za inny gwałt siedział tam tylko do przyjazdu ojca pułkownika, który załatwił mu zwolnienie".

Zys potwierdził: "Komenda w Nowym Dworze nie prowadziła postępowania. Ani też wtedy, gdy porwaliśmy z plaży taką jedną i chcieliśmy ją przewieźć w krzaki na drugi brzeg Narwi. Ona się darła już na sam widok wyciągniętej kosy. Usłyszał to milicjant z komisariatu rzecznego i kazał nam ją wypuścić. Więcej się nie czepiał". O braku interwencji milicji mówiło wielu świadków z Nowego Dworu. Matka Sikawicy zeznała, że raz poszła do dzielnicowego z prośbą, aby coś powiedzieli jej synowi, bo zamiast się uczyć, zaprasza do ich domku nad Narwią dziewczyny. Ona wychowuje go samotnie, jest w robocie od rana do wieczora. "Czego mu pani tak żałuje? Młody jest, musi się wyszumieć" - usłyszała. A na korytarzu sądowym rodzice gwałcicieli dziwili się na głos: "Po co te dziewczyny szły z naszymi synami w krzaki? Same są sobie winne".

Mamo, wyrób mi alibi

W połowie procesu (trwał osiem tygodni) oskarżeni wyraźnie stracili rezon. "Kochana mamo", napisał w grypsie 18-letni Sikawica, "wyślij mnie list ekspres polecony, przez który dasz znać czy załatwiłaś mnie świadków do tego morderstwa na Grażynie oraz czy te dziewczyny, co podałem ich adresy zmienią swoje zeznania że ja ich nie gwałciłem. Jeżeli mnie to załatwisz, to znaczek przyklej na kopercie w rogu a jak nie to normalnie a będę wiedział, co robić czy już zacząć jechać wariata. I przyślij mi rakietę [paczkę - red.] masz przecież talon. Twój kochający syn". Ten gryps, podobnie jak następne, sędzia odczytał na rozprawie.

"Mamo bardzo cię proszę o ile chcesz żebym dostał mały wyrok to idź do [tu nazwisko i adres]. Poproś ją, żeby gdy będzie miała ze mną konfrontacje powiedziała, że mnie przy tym nie było i nie ja ją gwałciłem. Mamo mnie grozi bardzo wysoki wyrok za tą Grażynę wyłowioną z Wisły dlatego powiedz, że ja 21 maja 1970 roku byłem w domu i nigdzie nie wychodziłem. Gdyż ja do tego początkowo się przyznałem gdyż nie miałem wyjścia, bo milicja już wszystko wiedziała, ale teraz będę się wypierał". Po tygodniu: "Mamo załatw mi z tymi dziewczynami gdyż już miałem z jedną konfrontacje i ta kurwa mnie rozpoznała. To, co zeznaliśmy z Fają o użyciu noża można odwołać że nas psy pobiły i sprawa upadnie, ale ty wyrób mi alibi".

Trzy dni przed ogłoszeniem wyroku: "Kochana Mamusiu. Za to morderstwo czeka mnie straszny wyrok ja na sprawie będę udawał wariata ciebie proszę abyś powiedziała że w dzieciństwie miałem zapalenie opon mózgowych tylko gdzieś się zapodziała dokumentacja ze szpitala. Idź do szkoły, poproś kierownika żeby wydał zaświadczenie, że ja byłem niedorozwinięty jak się będzie stawiał daj mu parę groszy, wtedy na pewno wyda, on hajcem [pieniędzmi - red.] nie śmierdzi". Tuż przed wyrokiem Janusz Rolicki napisał w tygodniku "Kultura" o skazanych: "Oni są już straceni. Wierzą tylko w oszustwa i prawo pięści, niech więc ręka sprawiedliwości będzie ciężka". Zygmunt Szajer został skazany na 25 lat więzienia - była to najwyższa kara w kodeksie przewidziana dla młodocianego.

Andrzej Witkowski, autor przechwyconych grypsów, miał wyjść na wolność po 15 latach. Pozostali oskarżeni otrzymali wyroki o kilka lat niższe. Sędzia odrzucił argumenty obrony, że młodociani nie byli w stanie zapanować nad swymi popędami seksualnymi. Powołał się na opinię biegłego: "Sprawca gwałtu zbiorowego nie jest zdeterminowany tego rodzaju obsesją. On chciał tylko rozładować agresję. Gwałcona dziewczyna jest takim samym obiektem, jak szyba, którą można rozbić jednym uderzeniem cegły". Po procesie komenda wojewódzka MO zorganizowała konferencję prasową, na której jej przedstawiciele tłumaczyli, dlaczego organa ścigania nie zapobiegły rozszerzającej się fali gwałtów. Otóż policja i prokuratura miały związane ręce, bo poszkodowane nie meldowały, co je spotkało. Przez prasę przetoczyła się dyskusja, czy gwałty powinno się ścigać z urzędu, czy też - jak dotychczas - tylko na wniosek osoby poszkodowanej. O ile publicyści byli zgodni, że nie należy czekać na inicjatywę pokrzywdzonych (Marek Rymuszko, "Prawo i Życie"), ponieważ dotychczasowy przepis stał się wygodnym parawanem kryjącym bierność miejscowych organów ścigania, o tyle prawnicy mieli różne zdania. Sędzia Michał Kulczycki opowiedział się na łamach "Życia Warszawy" za utrzymaniem obecnego przepisu z uwagi na jego humanitaryzm. "Nasz ludowy ustawodawca pozostawia ofierze wolny wybór: czy chce na nowo, często na oczach wszystkich, przeżywać swój dramat, czy też wolałaby pozostawić to w tajemnicy". Z sędzią polemizował jego kolega po fachu Janusz Eksner: "Gwałt zbiorowy to nie jest czynność intymna; dokonuje się go publicznie, jak chuligaństwo i tymi samymi metodami. Powinien być ścigany na wniosek prokuratora".

Do redakcji "Kultury" napisał pierwszy sekretarz powiatowy PZPR w Nowym Dworze: "Nie zostawiajcie nas tak samych", prosił, "zrobiliśmy tyle na naszym terenie, a teraz, po obmalowaniu przez was naszego miasta, ludzie plują na Nowy Dwór. Odwołaliśmy komendanta MO i jego zastępcę". Reporter pojechał na spotkanie z władzami miasteczka. Oczekiwał pretensji za "obmalowanie" miasta, tymczasem władza wypłakiwała mu w mankiet swoją bezsilność. Nie dają sobie rady z nowym pokoleniem, które w PRL wyrosło przy pobliskiej twierdzy Modlin. Melina na melinie, a wykwaterowywanie z bunkrów do bloków idzie opornie. Gdy oświetlono otaczający twierdzę park, następnej nocy wszystkie żarówki zostały rozbite. Niestety, nie ma ustawy, która by kierowała chuliganów do pracy. A na współpracę ze społeczeństwem nie można liczyć, i to nie tylko w Nowym Dworze. Na poparcie tej tezy organizatorzy spotkania wyciągnęli świeżą "Trybunę Ludu", gdzie opisano zbiorowy gwałt we wsi Zręcz Duży, powiat Busko: grupa podchmielonych wyrostków skatowała, a następnie zgwałciła młodą wczasowiczkę.

Gdy ta wołała o pomoc, w zagrodach nagle zgasły światła. Zdołała się wyrwać swym oprawcom i wbiegła do domu sołtysa, ale ten wyrzucił ją za próg, mimo że widział czekających przy furtce bandytów. Ponownie zgwałcona, odzyskała przytomność na skraju wsi w krzakach. Po pewnym czasie do redakcji przyszły wytyczne z wydziału prasy KC, aby kończyć już te jeremiady o gwałtach. Jako pierwszy zdyscyplinował się tygodnik "Kierunki". Uświadomiono społeczeństwu, że "28 lat temu wstąpiliśmy na drogę, która warunkuje u nas niespotykany dotąd rozwój społeczny i gospodarczy. Miliony ludzi przenoszą się ze wsi do miast, awans kulturowy i cywilizacyjny jest faktem oczywistym. Ale razem z tym awansem rodzą się zjawiska negatywne. Są one marginesem. Socjalizm […] daje nam wyjątkową szansę przeciwdziałania tym zjawiskom. Trzeba tylko umieć ją wykorzystać".


Korzystałam z relacji sądowych zamieszczonych w tygodnikach, które wymieniłam w reportażu. Nazwiska skazanych w procesie gwałcicieli zostały zmienione.

4 zabitych i 2 rannych

Tragiczna katastrofa na przejeździe PKP

Tragiczna w skutkach katastrofa wydarzyła się 31 marca na strzeżonym przejeździe kolejowym w Nowym Dworze. Samochód marki „Warszawa” należący do cukrowni im. Nowotki w Ciechanowie, prowadzony przez Władysława Kwiatkowskiego, na skutek podniesionych zapór, wjechał na szyny, wprost pod pociąg relacji Warszawa–Gdańsk. W rozbitym doszczętnie samochodzie śmierć poniosły cztery osoby, a dwie zostały ciężko ranne.

Na miejscu zginęli: Władysław Kotwicz zam. w Ciechanowie, Tadeusz Kazuń zam. w Ciechanowie, Czesław Chuśchał i Szczepan Jankowski — obaj zamieszkali w Wyszogrodzie. Ciężkich obrażeń doznali: kierowca „Warszawy” Władysław Kwiatkowski oraz Janusz Zakolski.

Jak ustalono podczas wstępnego dochodzenia — winę za spowodowanie tragicznej katastrofy ponosi dróżnik Antoni Galiński, który nie opuścił zapór. Zachodzi podejrzenie, że dróżnik był w stanie nietrzeźwym. Został on aresztowany. Śledztwo trwa.

Nowy dworzec w Nowym Dworze

W Nowym Dworze Mazowieckim buduje się nowoczesny dworzec autobusowy i kolejowy. Oba je połączono pod jednym dachem, wykorzystując wolną przestrzeń wzdłuż torów kolejowych na usytuowanie stanowisk dla autobusów. Gotowy jest już wysoki peron, budynek jednak i pojazdy zostaną przekazane później, niż pierwotnie przypuszczano, bo dopiero w połowie 1974 r.

Nowy dworzec to jedna z wielu inwestycji tego miasta. Trwają tam bowiem intensywne przygotowania do zasadniczej przebudowy śródmieścia: wyburza się rudery, zaś stare budynki, przewidziane do adaptacji, otrzymują nowe elewacje. W tym roku np. rozebrano 75 zniszczonych domów, i otynkowano 32 budynki.

W roku 1973 przęsła zachodniej, poniemieckiej nitki mostu stałego [Pancera, na Narwi], zastąpiono przęsłami ESTB [Emergency Steel Truss Bridge, czyli awaryjny stalowy most kratownicowy.] pochodzącymi z mostów w Toruniu (dwa) i Malborku (jedno).

* Jarosław Loretz - Przejdziem Wisłę i nie tylko: dzieje mostów na Mazowszu, 2021.

Targowisko miejskie. Nowodworski Rynek. Przez kilka pokoleń funkcjonował pomiędzy ulicami Warszawską, Zakroczymską, Magistracką i Daszyńskiego. Jeszcze w połowie lat 50tych XX w. Rynek tak wyglądał: furmanki, poręcze do przywiązywania lejc, góry błota, murowana zaokrąglona budka z piwem od strony ulicy Warszawskiej. Na platformie konnej przywozili piwo w drewnianych skrzynkach. Potem przeniesiono miejskie targowisko na Plac Solny. Dawny Rynek zamieniono w skwer z fontanną. Ostatecznie po 1974 targowisko przeniesiono poza miejski obszar zabudowany w okolicę wału narwianego.