ANTYJUDAIZM A ANTYSEMITYZM IDEOLOGICZNY

Rodzący się w II poł. wieku XIX nowoczesny, ideologiczny antysemityzm miał charakter zupełnie odmienny od wcześniejszego religijno-obyczajowego antyjudaizmu. Ten zawierał się w etnocentryzmie i ludowej tradycji chrześcijańskiej. Etnocentryzm ludowy kazał widzieć w Żydach odrębną religijnie grupę sprawców mordów rytualnych. Żydzi byli także w ludowej świadomości uczestnikami kaźni Jezusa, co napiętnowało ich po wieki. Lecz uczestnictwo w metafizycznym misterium Ukrzyżowania wcale nie wytworzyło jednoznacznie negatywnego ich wizerunku.
Za zabójstwo Chrystusa i mordowanie dzieci chrześcijańskich "na macę" Żydów karano pogromami, szczególnie w okresie wielkanocnym (np. pogrom warszawski z 1940), lecz także Żydzi jako figury symboliczne pojawiali się w chłopskich obyczajach. Jak udowadnia Alina Cała w "Wizerunku Żyda w polskiej kulturze ludowej" w chłopskich obrzędach przesilenia zimowego występowała postać Żyda, symbolizująca moc witalną i powodzenie. Żyd, uczestnik wielkiego misterium śmierci Pana miał moc błogosławieństwa. Wiązało się to z pogańskimi wierzeniami ludowymi, Żydzi utożsamiani z diabłem, który w ludowej świadomości posiadał cechy demonów pogańskich, mieli styczność z potęgami przyrody, odrodzenia natury.

Chłopi mieli do Żydów stosunek ambiwalentny. Niechęć wywoływał Żyd-kupiec, żyjący z bezproduktywnego, w oczach chłopów pośrednictwa. Obok potępiania obcej religii, pogańskiej i stanowiącej zaprzeczenie chrześcijaństwa chłopi pozytywnie jednak oceniali żydowską pobożność. Równie pozytywne odczucia budziły stosunki rodzinne wśród Żydów, także pracowitość. Inność Żydów - co nie znaczyło w antyjudaizmie wrogości, kazała wierzyć chłopom w wielką mądrość cadyków, cieszących się nieraz większym autorytetem niż katoliccy biskupi.
Wśród chłopów polskich wytworzył się model względnie bezkonfliktowego istnienia grup polskiej i żydowskiej. Przykładowo antyjudaizm nie blokował wcale asymilacji, ta oceniana była pozytywnie, bądź neutralnie.
Zasadniczą różnicą pomiędzy religijnym antyjudaizmem a ideologicznym antysemityzmem był, w przypadku tego pierwszego brak nieprzekraczalnej granicy między światem żydowskim i chrześcijańskim. Pogarda mieszała się z szacunkiem, zbrodnie ze zwykłym współżyciem. Dopiero nowoczesny antysemityzm zmistyfikował Żydów, odebrał im cechy ludzkie, jakakolwiek współpraca, czy próba przeniknięcia z jednego świata do drugiego była niemożliwa. Jeśli dla antyjudaizmu "przechrzta" był widomym znakiem zwycięstwa chrześcijaństwa, dla antysemityzmu neofityzm był wielokroć większym zagrożeniem, niż zamknięci mieszkańcy getta żydowskiego.
Wątpliwości co do przeważającego znaczenia antyjudaizmu w polskiej świadomości mają także autorzy badań nad antysemityzmem z 1992 r. Według nich antysemityzm religijny jest w zaniku, a do przekazu treści antysemickich nie były wykorzystywane kanały religijne (katechizacja, kazania). Przykładem słabości antysemityzmu religijnego - antyjudaizmu jest jego zanik u warstw wykształconych, czego nie da się powiedzieć o antysemityzmie nowoczesnym. Właściwie to samo można powiedzieć o wszystkich warstwach społecznych, zanikanie antyjudaizmu wcale nie wiąże się jednak z pomniejszeniem popularności nowoczesnego antysemityzmu.

Nowoczesny, ideologiczny antysemityzm dokonał rewolucji w stosunku Polaków do Żydów.
Prekursorem, dość pokracznym, trzeba to zaznaczyć było czasopismo "Rola", wydawane przez Jana Jeleńskiego. Autor ten zaczynał od antysemityzmu ekonomicznego, w kilku broszurach nawoływał do walki ekonomicznej z Żydami, także zasymilowanymi. Utworzenie przez niego w 1882 roku "Roli" jest wyraźną cezurą, od tej pory antysemityzm na ziemiach polskich będzie posiadał zaplecze instytucjonalne.
Antysemityzm ekonomiczny sąsiadował na łamach z jawnym rasizmem. W 1883 r. były pozytywista Jeske-Choiński pisał na łamach pisma: "Nie wierzę w jakąkolwiek asymilację semitów z narodami, wśród których żyją, dopóki trwać będą w wyznaniu mojżeszowym. Charakter semicki, wyrzeźbiony nadomiar bardzo subtelnie długowiekową poniewierką i szachrajką, różni się zanadto od naszego, abyśmy się mogli zlać, ot tak sobie, na żądanie kilku dziennikarzy [...]. Milszy nam ciemny ortodoks żyd, aniżeli cywilizowane zero, bo pierwszy wierzy w coś, jest czymś, a drugi nie daje żadnej gwarancji. Dla geszeftu sprzeda, przeszachruje wszystko, gdyż jest zwolennikiem bezwzględnego, podłego utylitaryzmu". Wchodząc w społeczeństwo polskie Żydzi mieli, według "Roli" wnieść wiele elementów rozkładowych: "cynizm, ateizm, lekceważenie ideałów i dóbr duchowych, chwalbę materialnych środków i złota, serwilizm i karierowiczostwo".

Sam Jeleński w swoich poglądach ewoluował z pozycji pozytywistycznych na jawnie antysemickie. Będąc pozytywistą (fakt ten jest charakterystyczny, właściwie o wszystkich późniejszych antysemitach można powiedzieć - ex-pozytywiści), na początku lat 70-tych akcentował podział Żydów w zależności od stopnia ich asymilacji. Uznawał postępowych inteligentów pochodzenia żydowskiego za grupę pożyteczną. Negatywnie oceniał resztę Żydów. Po założeniu "Roli" Żydów w całości uważał za element szkodliwy, zaś inteligentów - asymilatorów, poprzednio chwalonych, uważał za szerzących szkodliwe hasła liberałów i bezwyznaniowców.
Już w latach 80-tych "Rola" postuluje, oczywiście w ramach walki o samostanowienie polskiej gospodarki bojkot ekonomiczny żydowskiego handlu. Sam Jeleński swoje poglądy na szkodliwość ekonomiczną Żydów budował na pozytywistycznym projekcie budowy społeczeństwa organicznego. Uznając konieczność aktywizacji gospodarki, skierowania ludności chłopskiej do miast odrzucił kunktatorstwo pozytywistów. Widział potrzebę działań rewolucyjnych, bojkotu, a wreszcie unarodowienia handlu i przemysłu, przez co rozumiał usunięcie Żydów.
Można go nazwać rozgoryczonym pozytywistą, wierzącym w projekt społeczno - gospodarczy pozytywistów, ale widząc ich nieskuteczność odrzucającym pozytywistyczne metody pracy organicznej. Identyczną postawę będą prezentować później publicyści "Głosu", także Prus po ochłonięciu z pozytywistycznych egzaltacji, a w 1912 r. właściwie już wszyscy.
Etnocentryzm "Roli" wyzwalał się w akcjach o najróżniejszym poziomie powagi, poczynając od akcji przeciwko organizacji wspólnych kolonii dzieci polskich i żydowskich, skończywszy na żądaniach emigracji Żydów. Pismo nie stroniło od potwierdzania na swych łamach najbardziej prymitywnych stereotypów, takich jak mordy rytualne i nie unikało pozytywnych opinii o pogromach.
Mimo popularności postulatów antysemickich w latach 80-tych XIX w. pismo nie znajdowało aprobaty w inteligenckich kręgach, było poza tym skandalizujące, podejrzewano je o kontakty z administracją rosyjską.

Przełomem, który ulokował antysemityzm na najlepszych salonach stało się założenie przez byłych współpracowników pozytywistycznej (!) "Prawdy" J. L. Popławskiego i J. K. Potockiego (Mariana Bohusza) w 1886 roku pisma "Głos".
"Głos" stworzyło środowisko inteligentów świadomych głębokiego kryzysu trapiącego społeczeństwo polskie. W prospekcie pisma, wydrukowanym w 1886, a będącym programem pisma czytamy, iż zasadniczym powodem kryzysu społeczeństwa polskiego jest dezintegracja, podział na kasty.
Kasta wyższa to inteligencja i szlachta, kasta niższa to chłopi. Kasty te dzieli przepaść, istnieją osobne, przeciwstawne sobie cywilizacje tych dwu kast. Szlachta zasklepia się w arystokratycznym konserwatyzmie
"Głos" zapowiadał koniec świata kastowego, a początek głębokiej zmiany społecznej. Postulowano rewizję reformy uwłaszczeniowej, program włościański tego pisma był na tyle radykalny, że "Głos" utożsamiano błędnie z rosyjskimi narodnikami. Zbliżyć miano inteligencję z ludem, sam lud zaś uczynić aktywnym narodowo. Ludzie "Głosu" świadomi beznarodowości ludu, chcieli rozszerzenia świadomości narodowej na chłopstwo, dotychczas obojętne na sprawę polską. Jak była to dramatyczna sytuacja, i jak wielki trud zamierzało podjąć środowisko "Głosu" świadczą współczesne nam badania, dowodzące, iż w latach 60-tych XIX wieku świadomością narodową objętych było ledwie 35% ludności polskojęzycznej.

Pewien niezwykle ważny aspekt ideologii pisma jest starannie ukrywany przez współczesnych sympatyków, choćby w "Rodowodach niepokornych" Bohdana Cywińskiego, gdzie "Głos" opisany jest jako środowisko niewinnych, romantycznych inteligentów. W rzeczywistości środowisko "Głosu" połączyło najczystszą inteligencką ideę narodowej emancypacji ludu z nową formą antysemityzmu - rasizmem. Dopiero to pismo przyswoiło polskiej opinii inteligenckiej koncepcję antysemityzmu ideologicznego, pozbawionego prostackiego nalotu antyjudaizmu. Szereg tekstów przenoszących na polski grunt zachodnie nowinki rasowe pozwoliło zaakceptować antysemityzm przez opinię oświeconą. Publicyści powoływali się na ustalenia antropologii XIX - wiecznej, a więc powoływali się na naukę. Alina Cała pisze, iż to właśnie rasizm pozwolił polskiej inteligencji zaakceptować antysemityzm, nie narażając się na zarzut "ciemnoty".
"Głos" był pierwszym przedstawicielem inteligenckiego żydożerstwa, atakował przede wszystkim zasymilowanych. Ci, mimo przyjęcia kultury, mieli wciąż posiadać "żydowską duchowość", którą przenosili na ogół polski. Zasymilowani mieli być pasożytniczym organem, krępującym rozwój polskiej indywidualności. Skażeni żydowskością zawsze będą mieli skłonności "wallenrodyczne" i wobec tego najlepszym rozwiązaniem miała być emigracja Żydów. Emigracja rozwiązać miała także kwestię gospodarczej dominacji Żydów w Polsce, "spolszczenie" gospodarki stało się dla "Głosowiczów" priorytetem.
Program "Głosu" stał się dla inteligencji polskiej wyzwaniem, tak jak niegdyś program pozytywistów.

O brutalności pisma niech świadczą słowa napisane przez Popławskiego w 1886 roku: "...każde społeczeństwo w stosunku do żydów musi dążyć do ich zniszczenia - czy zaś ono nazywać się będzie wytępieniem, pozbyciem się, czy asymilacją - to istoty nie zmienia. I judofile, i antysemici chcą zniszczyć żydów jako żydów, tj. przedstawicieli społeczności odrębnej".
W programowym artykule "Antysemityzm a sprawa żydowska" z 4 numeru pisma Popławski formułuje pogląd grupy "Głosu" na sprawę kwestii żydowskiej. Żydzi jako naród są zwartą organizacją, rozumianą jako odrębność religijna, kulturalna. Powstałe przez wieki "wyosobnienie" jest tak radykalnie odmienne, że próby asymilacji zawsze będą budzić sprzeciw społeczeństw asymilujących. Antysemityzm jawi się Popławskiemu jako naturalny odruch samoobrony narodów przeciw ciału obcemu jakim są Żydzi. Autor widzi oczywistość konieczności zaniku żydowskiej odrębności, jednak nie godzi się na asymilację, jej pożyteczność czy szkodliwość karze badać antropologii. Pytanie "jakie rezultaty wydałoby takie zmieszanie dwóch ras?" pada w 1886 r, na długo przed podjęciem podobnych kwestii przez endecję.
W tekście "Liberalne wykręty" z 1890 r. autor pisze o zupełnej fikcji asymilacji żydowskiej, wśród inteligencji rzekomo zasymilowanej panuje rasowa solidarność z żydowskimi rodakami. Bowiem gdy wypływa kwestia żydowska, w razie zaburzeń społecznych wymierzonych w Żydów przedstawiciele zasymilowanej inteligencji mają czelność brać w obronę właśnie Żydów, nawet zaprzeczają istnieniu żydowskiego wyzysku. Wszystko to dlatego, że "warunki historyczne bowiem utrwaliły ich odrębność rasową".
Teza, przyjęta przez "Głos" o całkowitej odrębności psychicznej, rasowej Żydów musiała wywołać pytania o skutki asymilacji dla przyszłości narodu.
Witold Ziembiński w artykule "Czym jest Izrael?" z 1890 r. nie ma wątpliwości co do niezmiernie szkodliwych konsekwencji takiego procesu. Ze zmieszania dwu ras, polskiej i semickiej powstałby "nowy typ etniczny, w którym typ semicki miałby prawdopodobnie przewagę, w najlepszym zaś razie byłby zrównoważony. Nie tylko wszakże typ fizyczny narodu uległby zmianie - nie mniej odmienną byłaby jego fizjonomia duchowa. Usposobienie, skłonności, sposób obejmowania zjawisk świata zewnętrznego, moralność, nawet sposób wyrażania się - byłby zupełnie odmienny; społeczeństwo nowe nie czułoby żadnej serdecznej nici, łączącej je z dawniejszymi kraju mieszkańcami, ich współczesne dzieje nie miałyby żadnej duchowej z dziejami dawnymi wspólności. Formalnie tylko z nazwy języka byłby to naród polski, w gruncie byłaby to kreacja nowa, tak nam obca, jak obcym jest dziecię z innych rodziców, choć wspólne z nami noszące nazwisko". Typ polski, polska psychika, która wydała z siebie Kopernika, Kochanowskiego i Mickiewicza po prostu przestałaby istnieć. Żydzi, którzy przez swe pochodzenie, jak i wychowanie "przedstawiają typ jednostronny, moralnie zwyrodniony życiem pasożytniczym, fizycznie wyniszczony i skarłowaciały" asymilując się z Polakami doprowadziliby do powstania rasy nowej, w której cechy dodatnie zanikłyby, a cechy ujemne uległyby spotęgowaniu. Aby temu procesowi zapobiec, autor postuluje eliminację Żydów z polskiego społeczeństwa, widzi rozwiązanie w masowej emigracji. "Wyemigrowanie kilku milionów ludzi nie przedstawia dla Europy ani niebezpieczeństwa, ani trudności szczególnych."
Tekst ten z punktu widzenia zdrowego rozsądku jest niebywałym absurdem, w sytuacji kiedy kultura narodu polskiego jest dosłownie unicestwiana przez rusyfikację i germanizację, publicysta głównego inteligenckiego pisma twierdzi bez zająknięcia, że głównym zagrożeniem dla kultury, a więc narodu jest inwazja zasymilowanych Żydów. Tekst ten znakomicie ilustruje funkcjonowanie mechanizmu kozła ofiarnego, tak jak ilustrowała go historiografia Lelewela.
W innym tekście autor popierając emigrację Żydów do Palestyny pisze: "Kto wie, czy ta cząstka silniejszych duchowo żydów nie stanie się protoplastą nowego, dobrego żydostwa, gdy dawne, pozostałe w Europie, ostatecznie zwyrodnieje i rozpłynie się we wrogim sobie otoczeniu".

W niezwykle obszernej korespondencji z Belgii z roku 1899 "Głos" zapoznaje krajowego czytelnika z najnowszymi tendencjami europejskimi wobec Żydów. Wystąpienie belgijskiego adwokata, socjalisty E. Picarda było, jak zastrzega się redakcja "powierzchowne i zbyt pochopne".
Przedstawił on koncepcję antysemicką niezbyt odbiegającą w treści od innych, ale, co mogło w niej ujmować umysły bardziej dojrzałe odznaczała się ona syntetycznością.
Historia świata to historia walki dwóch ras dominujących: aryjczyków i semitów. Świadczą o tym już starożytne wojny perskie z Grekami. Kserkses atakujący na czele semickiej Azji cywilizowaną aryjską Europę - oto początek historii i początek wiecznej wojny semicko - aryjskiej.
Aryjska Europa atakuje Azję w 300 lat później, podboje Aleksandra Wielkiego to następna faza walki ras. Picard podkreśla, że konflikty wewnątrzrasowe, jakie czasami miały i mają miejsce, wobec zagrożenia przez inną rasę ustają. Instynkt rasowy, który zauważyć możemy także wśród zwierząt jest ważniejszy, niż instynkt narodowy, wojny między narodami jednej rasy natychmiast ustępują miejsca współpracy w chwili zagrożenia.
Aryjskie Imperium Rzymskie zostaje zaatakowane od wewnątrz przez semitów syryjskich - cesarzy Karakalli i Heliogabala, wprowadzających semickie obyczaje do Rzymu. Imperium oczywiście w niedługi czas po tym rozpada się, na część europejsko-aryjską i azjatycko-semicką. Średniowieczne wojny krzyżowe to nic innego jak wojna aryjskiej Europy i semickiej Azji.
Po tej części historiozoficznej Picard przechodzi do opisu psychicznych cech semickich i aryjskich. Aryjczycy odznaczać się mają duchem wynalazczym, kto zaś słyszał o semicie wynalazcy? Cechą szczególną aryjczyków ma być wrażliwość społeczna, sprawa skrzywdzonych i poniżonych bliska jest subtelnej duszy aryjskiej. Autor nie musi przytaczać przykładów na potwierdzenie tezy o braku takowej wrażliwości u semitów, kwestia jest oczywista.
Religia semitów to molochizm, semici wyznają krwawego Molocha, którego nazywają Jahwe, lub Allach, barbarzyństwo tej religii tak całkowicie ukształtowało semitów, że chrześcijaństwo, typowo aryjska religia zupełnie nie mogło przyjąć się u nich.
Sztuka u semitów nie istnieje, Mahomet zabraniał malarstwa i rzeźby, także i Żydzi nie mają sztuki. Zaś sztuka aryjska to piękno najczystsze, Grecja to najwyższy szczebel aryjskiego piękna. Czytając i dziś Homera czujemy wzruszenie, odzywa się w nas duch prawdziwie aryjski. Nie do końca jeszcze zniszczał ten duch, tak jak w Hiszpanii, która zalewana była w przeszłości i rządzona przez semitów, obecny zastój umysłowy i zacofanie to efekty semickiego podboju.
Tzw. kwestia żydowska jest niczym innym jak tylko starciem dwu ras, jest wyrazem niemożliwości utrzymania równowagi, bowiem Żydów jest coraz więcej i mają coraz większą władzę. Rozmnażają się oni z zadziwiającą szybkością, jest ich w Europie 16 milionów. Jedynym celem Żydów jest zgromadzenie kapitałów w swym ręku, są oni mistrzami spekulacji i gier giełdowych, co ogółowi pożytku nie przysparza.
Posiadając kapitał Żydzi opanowali prasę, we Francji, w Rosji i Austrii prasa jest już żydowska. Posiadając prasę i kapitał Żydzi mają władzę, władzę ogromną, o czym świadczy powiedzenie Rotszylda z 1840 r. "Wojny nie będzie, bo mój dom nie życzy sobie tego". Posiadając wpływ niejawny, rozplatając sieć niewidzialnych nici Żydzi nie muszą obsadzać jawnych stanowisk, by mieć wpływ na rządy.
Antysemityzm jest próbą rozwiązania kwestii żydowskiej, uwolnienia się rasy aryjskiej spod władzy semitów. Antysemityzm to zwykła samoobrona.
Antysemityzm posiada także swój aspekt socjalny, walka z semitami to walka z kapitalizmem. Żydzi posiadając kapitały uniemożliwiają jakikolwiek reformy, tak więc utożsamiając kapitalizm z Żydami socjalista Picard może z czystym sumieniem napisać "kwestia socjalna rozwiązuje semicką".

Podobne pomysły, łączenia socjalizmu z antysemityzmem znajdowały często swój wyraz na łamach "Głosu", podejmowali je publicyści uznający się za radykalnych socjalnie inteligentów. Antysemityzm nabierał już znamion troski obywatelskiej. J. L. Popławski w 1886 r. pisał o oczywistych dla niego związkach antysemityzmu i socjalizmu: "Organizacja społeczna żydostwa oparta na eksploatacji innych warstw rozbita będzie tylko przez taką reformę stosunków społeczno - ekonomicznych, która uczyni niemożliwym wszelki wyzysk, przez kogokolwiek i w jakiejkolwiek formie dokonywany. Osłabić, a nawet stopniowo zniweczyć tę organizację mogą właściwe środki działalności państwowej i reglamentacji społecznej, bądź to ograniczając wyzysk w ogóle, bądź znosząc odrębność żydowską".
W artykule z 1889 r. "Antysemityzm wśród inteligencji" Popławski z radością stwierdził rozszerzanie się antysemityzmu na szerokie kręgi inteligencji. Także i klimat społeczny zmienił się, gdy sięga się pamięcią o 15 lat wstecz, "dawno minęły te czasy, kiedy pismo czynić musiało akt żalu za grzechy, za to, że ośmieliło się wspomnieć żartobliwie o nosach garbatych".
Autor przypomina kilka znanych ówczesnej opinii publicznej faktów, dowodząc, że świadczą one o całkowitej zmianie poglądów na "humanitarne" rozwiązanie kwestii żydowskiej. Tak więc przy okazji niezatwierdzenia przez sąd pięciu młodych adwokatów-Żydów gazety miały pisać o tym z pochwałą, a " 'Kraj', który umie tak zręcznie lawirować" ogłosił konieczność nie tylko ograniczeń, ale i wyodrębnienia inteligencji żydowskiej środkami administracyjnymi. Bolesław Prus, najwytrwalszy obrońca żydów, w ostatnich czasach tak zaczął pisać, że oburzony "Izraelita" nazwał go za to "bezwstydnikiem". Popławski zaznaczył, że Prus jest publicystą niezależnym, ale zarazem znakomicie wychwytującym odczucia opinii publicznej. Prus, już z powodu powstania fundacji barona Hirscha wypowiedział się za ograniczeniem żydów "w pewnym względzie", obecnie zaś uznaje słuszność ograniczeń procentowych w szkołach.
Głosy takie, zaznacza z zadowoleniem autor, coraz wyraźniej brzmią w prasie polskiej. Powodem popularności antysemityzmu wśród warstw inteligenckich mają być pewne właściwości etyczne, obyczajowe i społeczne nowopowstałej inteligencji żydowskiej. Ta bowiem rekrutuje się z masy żydowskiej, wszelkiego rodzaju oszustów i lichwiarzy, z klasy najbardziej zdemoralizowanej. Ta nowa inteligencja tylko zewnętrznie zasymilowała się, wewnętrznie bowiem pozostała żydowska.
O fikcyjności i szkodliwości asymilacji tak pisze Popławski: "Ograniczenia przyjmowania żydów do szkół nie usuwa zapewne napływu żywiołów nieuspołecznionych, ba dokonywać się musi przypadkowo i często, być może, oddala najlepszych, wybierając najgorszych, ale stało się to koniecznym. Inaczej bowiem zamiast powolnej asymilacji mielibyśmy raczej zżydzenie inteligencji i to w najgorszym znaczeniu tego wyrazu. Jeżeli organizm mój nawet z pożytkiem dla siebie w określonym przeciągu czasu zasymilować może pół-funta mięsa, to spożycie od razu 3-4 funtów wywoła w nim poważne zaburzenia, o ile nadmiaru w gwałtowny sposób z siebie nie wyrzuci. Cóż dopiero, jeżeli ten produkt, który zasymilować mamy, niezdrowy jest i zakażony i wcale nie przystosowany do spożycia, tak że budzi w nas idiosynkrazję."
Należy zaznaczyć, że postulat ograniczenia dostępu Żydów do szkół Popławski zgłasza już w 1889 r., w piśmie, które prócz agresywnego antysemityzmu nie ma nic wspólnego z ideologią nacjonalistyczną.

W 1889 r. Marian Bohusz pisał: "Idzie li tylko o zaznaczenie tego faktu, iż klęską jest dla społeczeństwa istnienie w nim ciała obcego, że obcy ów naród pod wpływem szczególnych warunków dziejowych musiał znikczemnieć i że jako taki nie może na otoczenie swe zbawiennego wpływu wywierać".

Recenzując książkowe wydanie "Lalki" publicysta "Głosu" w 1890 r. zwrócił przede wszystkim uwagę na zmianę poglądów pisarza na kwestię żydowską i konsekwencje tego dla artystycznej wymowy powieści. W tekście "Świat marionetek" czytamy "Na Prusie publicyście, który tak ściśle dopełnia Prusa powieściopisarza, przeobrażenie to dokładnie sprawdzić możemy. Odbiło się to nawet na artystycznym odtworzeniu dwóch żydów, grających pewną rolę w powieści, doktora Szumana i Szlangbauma. Autor chciał uratować prawdę artystyczną, zaznaczył bowiem, jak charaktery tych ludzi stopniowo ulegają metamorfozie i przemianę tę starał się uzasadnić psychologicznie. Ale ponieważ są to postacie epizodyczne, których np. przez cały drugi tom (wydanie książkowe było 3-tomowe - AK) prawie, że nie widzimy, trudno więc było odcieniować dokładnie zmianę ich charakterów, równolegle ze zmianą poglądów autora. Szuman i Szlangbaum w trzecim tomie i ci sami w pierwszym - to zupełnie inni ludzie. Autor, przedstawiając obu czytelnikowi, nie tylko nie podkreśla, ale nawet nie zaznacza tych właściwości ich umysłu i temperamentu, które przynajmniej istnieć musiały w stanie utajonym, jeżeli później rozwinęły się tak bujnie.
Rozumiemy bardzo dobrze możliwość tej zmiany, bo każdy z nas potrafiłby wyliczyć i wskazać w kole swoich znajomych czy ex-znajomych cały poczet podobnych przeobrażeń, mniej lub więcej wyraźnych, lecz tu nie tyle może o rezultat, ile o sam proces przeobrażania się chodzi. A dokładna drobiazgowa analiza tego procesu nie tylko z artystycznego, ale i ze społecznego punktu widzenia byłaby niezmiernie ważną."
Publicysta znakomicie wychwytuje pęknięcie w powieściowych postaciach Żydów, które jest skutkiem "zmiany poglądów autora". Mało tego, recenzent narzeka, że prawda psychologiczna jakby nie nadąża za tempem światopoglądowej galopady Prusa. I należy zaznaczyć, że te w sumie złośliwie brzmiące uwagi napisał recenzent łasy na akcenty rasowe. Tyle, że trochę ich za mało jak na jego wymagania.

Idea sojuszu inteligencji i chłopstwa, poszerzenia zasięgu polskości poza ludność miejską - taki był pozytywny program "Głosu", lecz polskość miała być "uatrakcyjniona" antysemityzmem. Środowisko "Głosu" bodaj jako pierwsze zastosowało tę metodę, później z sukcesem kontynuowaną przez liczne organizacje endeckie. Nowi Polacy, poddani do roku 1918, kiedy polskość obejmowała już 80% ludności polskojęzycznej, gwałtownej "polonizacji" uznawali za oczywistą własną tożsamość opartą na przeciwstawieniu Żydom.
"Głos" dokonał niezwykłego wyczynu - świadomość kryzysu, która objęła ówczesną inteligencję skanalizował etnocentrycznie, nowa inteligencja zagrażająca pozycji starej stała się moralnie podejrzana, walka o polską gospodarkę miała oznaczać wypieranie Żydów z ich pozycji, kulturalne wyjałowienie jakie grozi narodowi, wreszcie polonizacja szeregów chłopstwa stała się dzięki antysemityzmowi kwestią niezwykle prostą. Żydzi mieli zbawić Polskę, oczywiście, przez ich ukrzyżowanie.

Rasizm "Głosu" miał dwojakie znaczenie. Pierwsze to uzasadnienie dla etnocentrycznej koncepcji narodu etnicznie homogenicznego. Jeśli pozytywiści nazwali Żydów obcymi polskości i żądali wynarodowienia, by z terytorium narodowego obcość wykluczyć to zasadą nadrzędną był interes narodu polskiego. Zgodnie z tą ideą asymilatorzy przekroczyli bramy polskości, jednak niektórych pozytywistów ta inwazja obcości (przecież niezbyt wielka) przeraziła. Rasizm "Głosu" miał naukowo uzasadnić całkowite odrzucenie obcych. Wrota polskości miały zatrzasnąć się dla obcych, nawet asymilatorów.
Inne znaczenie rasizmu to skanalizowanie zagrożenia kulturowego, grożącego ze strony obcych, a więc realnych procesów rusyfikacji i germanizacji. Tak jak po 1830 naraz pojawił się obok Rosji wróg urojony, Zachód, tak i w latach 80-tych XIX w. pojawia się wróg urojony - Żydzi, stając się urojonym zagrożeniem kulturowym. Egzaltacja patriotyczna elit była tak silna, że różnice między rusyfikacją, germanizacją, a "ekspansją Zachodu" i "zalewem asymilacji" były zacierane. Popularność rasizmu kulturowego, szczególnie bujnie szerzącego się w 1912 r. ma swoją przyczynę właśnie w podstawowym dla polskiego inteligenta imperatywie obrony kultury polskiej, strach przed skrytą żydowskością asymilatorów miał podłoże w strachu przed zagładą kultury polskiej.
Antysemityzm antropologiczny, podkreślający fizyczne degeneracje Żydów występował śladowo, bo nie miał tak jak kulturowy antysemityzm wyraźnej narodowej funkcji. Strach przed "żydowskim wodogłowiem" był wciąż oznaką ciemnoty, lecz obawa, iż masowa asymilacja zniszczy polską kulturę była dla ówczesnych inteligentów całkowicie uzasadniona.

Nie od rzeczy jest wspomnieć, że ów rasistowski antysemityzm podkreślający niemożność asymilacji Żydów i ich wrogość i obcość wobec polskości, gdy już zostali zasymilowani, otóż ten antysemityzm stał się znaczącym elementem postawy wielu najróżniejszych środowisk i ugrupowań Polski międzywojennej wobec Żydów. Rasizm psychiczny podsycony i "umasowiony" przez Marzec '68 r. funkcjonuje w najlepsze po dziś dzień, szczególnie dając znać o sobie przy okazji politycznych kampanii wyborczych. Po dziś dzień dla wielu Polaków, nawet jeśli nie są jawnymi antysemitami i szanują Żydów, zachowujących odrębność, istnienie Polaków pochodzenia żydowskiego jest zbyt trudnym do zaakceptowania zjawiskiem. Nominalna tolerancja rozbija się o głęboko zakodowane w polskiej mentalności przekonanie, że Żydzi zasymilowani, czyli asymilatorzy, czy też raczej ich dalecy potomkowie są polskości obcy, jeśli nie wrodzy. Publiczne wypowiedzi, przeróżne "listy proskrypcyjne" krążące po kraju, ściszone rozmowy prowadzone w domowych pieleszach przez osoby, które przenigdy nie nazwałyby się same antysemitami - przykładów silnego w Polsce u progu XXI wieku rasizmu duchowego jest wiele, aż za wiele, aby go konsekwentnie nie zauważać, jak się powszechnie czyni. Zauważają go tylko bezpośrednio zainteresowani, czyli "Żydzi mianowani". Formułę "gdybym był Żydem wcale bym się nie wstydził, ale ja przecież..." wypowiadał już i prezydent Wałęsa, ale i Józefa Hennelowa. Takie deklaracje aryjskości dowodzą, że być Żydem w antysemickim kraju to piętno, upokarzające wyzwisko, "mianowani", dowodząc swej niewinności, może nieświadomie, potwierdzają, że żydowskość także w ich świadomości to tyfus plamisty, skutecznie izolujący od zdrowej reszty.
W tej potrzebie "rasowej czystości" wyraża się specyfika etnocentryzmu polskiego, który nie wyklucza z narodowej wspólnoty potomków innych narodowości niż żydowska. Skojarzenie Żyd - obcy - wróg, głęboko tkwiące w świadomości polskiej i powszechność rasizmu wyklucza właściwie uznanie za Polaków ludzi z domieszką "krwi żydowskiej". Brzmi to szokująco, ale jest niestety prawdą. O "wrażliwości rasowej" Polaków świadczą kompleksowe badanie nad antysemityzmem przeprowadzone w 1992 r. - na pytanie, czy ktoś urodzony w żydowskiej rodzinie, ale czujący się Polakiem, będzie w rzeczywistości Polakiem, czy Żydem - 60% badanych odpowiedziało - będzie Żydem.

"Głos" jako własny program gospodarczy przyjął zupełnie jawnie postulat "odżydzenia" gospodarki; tekstów opisujących żydowską dominację w polskiej gospodarce jest w piśmie wielokroć więcej, niż traktujących o rasizmie. Jak pokaże przyszłość, klęska programu pracy organicznej w Królestwie musiała doprowadzić do masowej akceptacji antysemityzmu gospodarczego tzn. postulatów eliminacji Żydów z gospodarki. Inaczej niż w Wielkopolsce, gdzie praca organiczna przyniosła sukces, w Królestwie rzeczywiście od 2 połowy XIX wieku nastąpił gwałtowny wzrost gospodarczy, ale nie było w tym prawie polskiego udziału. Polacy z zaboru rosyjskiego zwyczajnie nie potrafili rozwijać przemysłu i handlu, pozytywizm natknął się na barierę kulturową.
Czy mogło rozwijać kapitalizm społeczeństwo agrarne, chłopsko - szlacheckie, ceniące uroki jedynie fizycznej pracy na roli, gardzące "oszukańczym pośrednictwem" - handlem. Było ono też katolickie, a nie protestanckie, pracy jako takiej bardzo nie ceniło, do pieniądza i wszelakich operacji finansowych odnosiło się z pogardą, lub zabobonnym strachem. Było mało mobilne, z ogromną przewagą analfabetów, raczej wiejskie, niż miejskie. Czy ci ludzie mogli zbudować kapitalizm?
Wobec klęski pozytywnego programu pracy organicznej, przyjęto powszechnie negatywne metody walki o gospodarkę drogą eliminacji Żydów. Postulat przewarstwienia Żydów, ustąpienia przez nich miejsca polskim kupcom i burżuazji głosili już Orzeszkowa i Prus w pięknych pozytywistycznych czasach. Był to jednak tylko jeden z elementów pozytywistycznego programu, inni pragnęli asymilacji Żydów i, tym sposobem eliminacji żydowskiej dominacji.
Wobec oporu materii "Głos" przyjął program walki gospodarczej z Żydami za naturalny. Nadał mu walor walki patriotycznej, walki o gospodarcze samostanowienie narodu polskiego.

Innym pismem odkrywającym antysemityzm, jako patriotyczny obowiązek była "Niwa", dwutygodnik ten był z początku pismem pozytywistów umiarkowanych, potem przez kilkanaście lat wyrażał poglądy ugodowych konserwatystów. Od roku 1894 r. pismo zmieniło nazwę na "Niwa Polska" i zaczęło propagować zasady "asemityzmu" jak eufemistycznie nazwano antysemityzm. Program asemityzmu zaczerpnięto od wydawanego w Krakowie jezuickiego "Przeglądu Powszechnego", jego redaktorem był ksiądz Marcin Morawski. Asemici uznawali psychikę żydowską za spaczoną przez Talmud i żydowski nacjonalizm (przekonanie o narodzie wybranym). Tak uformowany przez wieki naród musiał w dziejach odegrać negatywną rolę popierając sekty, masonów, także antychrześcijański liberalizm. Wykorzystując liberalne ustawodawstwo ekonomiczne zmonopolizowali pewne gałęzie działalności gospodarczej, spekulując i demoralizując społeczeństwo. Żydzi poparli hasło leseferyzmu.
Asemici (i ich ideolog ksiądz M. Morawski) wyrzekali się przemocy wobec Żydów. Sprzeciwiali się asymilacji, albowiem mas asymilować nie sposób, zaś asymilatorzy stają się materialistami, wyrzekając się religii. Za konieczne uważał ks. Morawski izolację towarzyską, szczególnie należało według niego strzec przed demoralizacją młodzież.

"Głos" przetarł antysemityzmowi inteligenckiemu drogę. "Niwa" startowała ze swym programem "asemityzmu" w połowie lat 90-tych. Cóż to jednak za banał, odkrywać antysemityzm w latach 90-tych XIX wieku! Wtedy już większość była w jakimś stopniu porażona prostotą programu "Głosu". Rzeczywiście, palma pierwszeństwa należy się "Głosowi", pismu rozczarowanych pozytywistów. Oni pierwsi odkryli, że antysemityzm zawiera w sobie całe przestrzenie znaczeniowe. Program gospodarczy - walkę z handlem żydowskim i promowanie jego kosztem polskiego. Emigracja Żydów obiecywała tak wiele... Wreszcie pogarda dla asymilatorów oznaczała dla "Głosowiczów" obronę polskiej kultury, narodowej świadomości, stanu posiadania inteligencji.
Dzięki nim antysemityzm przestał być przesądem, stał się prawem, a nawet obowiązkiem patrioty, wrażliwego na dobro publiczne.

Bez nich rok 1912 nie byłby możliwy.
* Cała A. "Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864 - 1897)", PIW 1989
* Cała A. "Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej", Warszawa 1992
* Jaszczuk A. "Spór pozytywistów z konserwatystami o przyszłość Polski 1870-1903", PWN 1986

* wszystkie podkreślenia w tekście są mojego autorstwa

Andrzej Krzemiński