Akcja bojkotu 1912 roku

BOJKOT 1912 ROKU

Prawdopodobnie wydarzeniem, które stało się przełomem w dziejach polskiego antysemityzmu, a może i także w polskich dziejach była akcja bojkotu z roku 1912. Symbolem tego przełomu stał się upadek dwu pism - "Roli" i "Izraelity". I "Rola", która zainicjowała nowoczesny polski antysemityzm, i "Izraelita", który próbował propagować na masową skalę asymilację Żydów stały się naraz anachroniczne. Prekursorska ideologia "Roli" ( wzbudzająca w cywilizowanych czasach pozytywizmu nawet obrzydzenie) stała się w 1912 r. oczywistością dla ogromnej większości prasy Królestwa. Prekursor nie był już potrzebny. "Izraelita" upadł głównie z przyczyny nieatrakcyjności społecznej asymilacji do polskości (jakaż inna była sytuacja w Niemczech), lecz symptomatyczna jest data, rok 1912, kiedy słowo "asymilator" stało się dla wykształconego ogółu polskiego obelżywe.

Hasło bojkotu rzuciła założona w tym samym roku endecka "Gazeta Poranna Dwa Grosze", pismo też symbolizujące nowe czasy. Na łamach "Dwugroszówki" podjęto akcję rzeczywiście masowego propagowania antysemityzmu gospodarczego, błyskawiczny sukces pisma, wręcz obezwładniający konkurencję, zaskoczył samych twórców. Gazeta założona 29 września 1912, według redakcji już 14 listopada osiągnęła nakład 30 tysięcy egzemplarzy, a 19 listopada 45 tysięcy.

By zrozumieć ogromny aplauz, wręcz narodową euforię jaka towarzyszyła bojkotowi należy słów kilka poświęcić sytuacji politycznej w Królestwie tego roku. Jesienią odbywały się kolejne wybory do IV już Dumy. Uczestniczyło w nim niemal pełne spektrum politycznych grup Królestwa - postępowi demokraci, endecja, "Bund" i "SDKPiL", zaangażowanie opinii publicznej Królestwa było więc powszechne. Największe emocje wywołał wybór posła z Warszawy, endecja forsowała Dmowskiego, pedecy zjednoczeni z endecką secesją utworzyli Koncentrację Narodową i przeciwstawili "ludożercy" własnego kandydata - Jana Kucharzewskiego. Mimo posiadania przez Koncentrację tylko 22 elektorów (mających dopiero wybrać posłów), w sytuacji posiadania przez różnej orientacji żydowski partie aż 46 elektorów (wpływ cenzusu majątkowego) kandydaturę Kucharzewskiego prezentowano z pozycji siły. Uznany za kandydata "narodowego" był przedstawiany jako jedyny możliwy, a wszelkie "reklamiarstwo" traktowano jako formalność.
Kucharzewski nie godził się na równouprawnienie Żydów traktując to jako zamach na polską większość, i w tej kwestii do końca był nieugięty. Żydzi, nie godząc się z tym, ostatecznie poparli kandydata lewicy Eugeniusza Jagiełłę.
Wywołało to szok, nawet u największych postępowców. Złamana został fundamentalna dla każdej etnocentrycznej kultury zasada - prawo decydowania o losach kraju, narodowego terytorium, zostało przez Żydów "zawłaszczone". Żydzi zażądali rzeczy niewyobrażalnej, prawa współdecydowanie o losach narodu dominującego.

Niepodzielni dotąd gospodarze - Polacy poczuli się jak goście we własnym domu, obcy chciał przestawiać meble. Uczucie to artykułowane było właściwie przez wszystkich, poczucie zagrożenia stało się powszechne.

Dobrze charakteryzuje ówczesny stan umysłów polskich komentarz postępowej "Prawdy" z 9 XI, w którym jeden z najwybitniejszych publicystów liberalnych Wincenty Rzymowski oburzał się na "bezczelną" odezwę "żydowskich nacjonalistów" tzn. żydowskich wyborców, zgodnie z ordynacją wybierających z 33 Polakami kandydata do Dumy.
W odezwie "nacjonaliści" zapowiadają obronę praw i interesów ludności żydowskiej przy możliwym współdziałaniu z polskim społeczeństwem. Słowo "możliwe" wywołało wstrząs tak wielki, że zupełnie nikt nie zwrócił uwagi na deklarację współpracy. Aksjomat narodowej jednolitości i polskości terytorium narodowego, z czego wywodziła się formuła asymilacji jako polonizacji - wszystko to zostało podważone. Ogół Żydów (bo tak rozumiano odezwę) zadeklarowali swą kulturalną odrębność, a więc obcość, a więc wrogość.
Rzymowski komentując tak szokujący dla polskiego społeczeństwa fakt pisał o żydowskich aspiracjach narodowych, podkreślając odwieczne żydowskie geszefciarstwo: "Otóż, narodowość to nie jest przedsiębiorstwo.
Niechże przypomną sobie, gdzie byli wówczas, gdy ojcowie nasi usłali trupem pola Ostrołęki? Gdy ginęli w lasach 63 roku? Berek Joselewicz jest wyjątkiem, który niczego nie dowodzi, skoro wiemy, iż w szeregach naszych walczyła garść Włochów, Francuzów, a nawet Rosjan. Natomiast znaczna liczba Żydów doskonałe robiła interesy na dostawach furażu dla wojska, przyczym było dla nich rzeczą niesłychanie obojętną kto płaci; pytali się tylko: ile?"
Jeśli koniec lat 80-tych przyniósł "Lalkę", która ukazała "przeobrażanie" (jak to ujął recenzent "Głosu) asymilatorów, polskich patriotów w żydowskich geszefciarzy, rok 1912 przynosi całkowity zanik pamięci o żydowskim poparciu manifestacji patriotycznych z roku 1861 i śmierci Michała Landy, zabitego z krzyżem w rękach. W roku 1912 dla wybitnego liberalnego publicysty jest jasne, że obcy-Żydzi mogli tylko czerpać zyski z cierpień narodu polskiego.
I dziś, obcy czerpią zyski z naszego cierpienia - pisze Rzymowski - przecież akcja żydowskich nacjonalistów jest efektem "brutalności machiny państwowej i ucisku Królestwa" czyli dalszym ciągiem represji rosyjskich.
To utożsamienie Żydów z Rosją, a nawet z Niemcami powróci nieraz. Powróci także zarzut nacjonalizmu, jak nazwano deklaracje odrębności narodu żydowskiego. Nacjonalizmu, który nie chciał z Polską walczyć, proponował współpracę, ale zasłużył na swe miano odmową narodowo-kulturalnego uczestnictwa w polskim losie. Nazwawszy żydowskie aspiracje pojęciem dotychczas zastrzeżonym dla agresywnej doktryny Dmowskiego mogli liberałowie "Prawdy" ruszyć do ataku.

Moim skromnym zdaniem najciekawszym aspektem akcji bojkotu w roku 1912 był udział w niej środowisk, które można nazwać, z braku innego określenia postępowymi. Dlatego właśnie, mimo, że bojkot był inicjowany i głównie prowadzony przez prasę endecko-klerykalną dokonałem w przedstawieniu świadectw tego roku pewnej manipulacji. Właśnie wystąpienia środowisk postępowych znajdą się w pewnej nadreprezentacji, a to dla uzmysłowienia czytelnikowi rzeczywistego stanu zdziczenia opinii publicznej w tym czasie. Tak więc wspomnijmy o Postępowej Demokracji i "Prawdzie".

Działania pedeków z 1912 r. mogą się zrazu wydać zaprzeczeniem ich wcześniej głoszonej ideologii. Środowisko Postępowej Demokracji zorganizowało się w 1905 roku. W styczniu 1905 r. powstała pierwsza polska, liberalna partia inteligencka - Związek Postępowo-Demokratyczny znany jako Postępowa Demokracja. Styczniowy program Pedecji postulował przyznanie Królestwu autonomii, opartej na ustawie zasadniczej, uchwalonej przez sejm w Warszawie, wybrany w wolnych, równych, powszechnych wyborach. Postulowano przywrócenie języka polskiego w szkole i administracji, równouprawnienia wszystkich wyznań i narodowości , jako system polityczny dla Rosji widziano monarchię parlamentarną, dla Królestwa demokrację. Programem społecznym było upaństwowienie kolei, kopalń, lasów, przyznanie robotnikom prawa do związków zawodowych i strajków, także 8-godzinny dzień pracy.
Do czołowych działaczy należeli Aleksander Świętochowski, adwokaci Wacław Łypacewicz, Emil Waydel.
Z Pedecją współpracowała grupa "bezpartyjnych postępowców", na czele min. literat Andrzej Niemojewski.
Program równouprawnienia był atrakcyjny dla Żydów, około 1/3 członków tego ugrupowania stanowiły osoby pochodzenia żydowskiego. Pismami związanymi z pedecją były "Prawda" i "Myśl Niepodległa".

Organem postępowców było także założone w 1906 r. Towarzystwo Kultury Polskiej liczące kilkanaście tysięcy członków. Skupiona w szeregach Towarzystwa inteligencja zakładała szkoły, czytelnie, biblioteki, kasy zapomogowo-pożyczkowe, bezpartyjne związki zawodowe, budowano szpitale, domy ludowe, prowadzono kursy dokształcające.
W kwestii żydowskiej pedecy stali na stanowisku, że antysemityzm ma swe źródło w ciemnocie i dopiero oświecenie polskiego i żydowskiego ludu stworzy korzystne warunki dla asymilacji ludności żydowskiej, co było celem liberałów polskich. Praca kulturalna prowadzona przez inteligencję miała zahamować postępy ruchu syjonistycznego, "Syjonizm wymaga silnego przeciwdziałania ze strony przyjaciół świata kultury i postępu" - pisał Stanisław Kempner. Dla części inteligencji pochodzenia żydowskiego, zawarte w programie ZPD hasła równouprawnienia Żydów i swobód demokratycznych dawały pewne gwarancje bezpieczeństwa i stwarzały warunki ich pełnej asymilacji i akceptacji przez społeczeństwo polskie.

Wśród wielu przykładów współdziałania pedecji ze środowiskami żydowskimi wymienić trzeba wybory do I Dumy Państwowej - w 1906 r. żydowska organizacja Związek Równouprawnienia, pod szyldem której działali także syjoniści stworzył koalicję wyborczą ze Związkiem Postępowo-Demokratycznym.
Także w wyborach do II Dumy - na początku 1907 r. zawarto ponowną koalicję Pedecji ze Związkiem Równouprawnienia, którym faktycznie kierowali już syjoniści (sama organizacja skupiała najróżniejsze odłamy ruchu społeczno-politycznego Żydów, od asymilatorów do narodowców żydowskich). Koalicja zwana Zjednoczeniem Postępowym (prócz Żydów także PPS - "Proletariat") wystawiła w Warszawie kandydaturę Aleksandra Świętochowskiego i Ludwika Krzywickiego.

Pamiętając o tym wszystkim i konfrontując z doświadczeniami bojkotu łatwo stwierdzić, jak słabym nalotem był liberalizm wśród polskich środowisk postępowych. Można wymienić wiele nazwisk antysemitów, którzy w młodości związani byli czy to z socjalizmem, czy pozytywizmem, czy nawet z tzw. wolnomyślicielstwem. Fasada postępowości była zawsze powierzchowna, w sytuacjach ekstremalnych, bo za taką uznany został bojkot zatryumfował głęboko wpojony etnocentryzm. Nie inaczej będzie za 6 - 8 lat.

## Samoobrona gospodarcza

"Kurier Warszawski" 20 XI w apelu "Wytrwamy" grzmiał: "Po całym kraju idzie szmer głuchy, jakby masy olbrzymie ze snu się obudziły. Ludzie się łączą, rozglądają wokoło i nawołują: Czuwajmy! Rozpoczyna się rewizja naszych sił i środków ekonomicznych. Dzień każdy przynosi jakiś nowy projekt obrony narodowej przed niebezpieczeństwem, na które otworzyły nam oczy wybory warszawskie".
Bojkot zostaje powszechnie zaakceptowany nie jako akcja polityczna endecji, lecz jako akt patriotycznej walki w interesie Ojczyzny. Podjęły kampanię antysemicką środowiska dalekie od endecji, czy nawet środowiska liberalne. Budowa swojskiej, polskiej gospodarki poprzez eliminację obcych z niej wpływów - był to argument trafiający do serc polskich. Bojkot był powszechnie nazywany samoobroną.

W "Prawdzie" W. Rzymowski przekonywał o konieczności podjęcia bojkotu podając argument zapóźnienia cywilizacyjnego kraju. Europa rozwija się bowiem od lat przeszło 500, rozwija się przemysłowo, kulturalnie, a to przez rozwój miast i mieszczaństwa. Polska przegapiła wiek XIX, wiek międzynarodowego wyścigu przemysłowego, wyprzedzają nas już i Czesi, Chorwaci, już niedługo prześcigną nas i Czarnogórcy. Polskich miast od wieków nie zamieszkiwali polscy mieszczanie, miasta zdominowane były przez "obce żywioły, obce naszej kulturze i narodowości". Samoobrona jest próbą nadrobienia 500 lat zacofania, nie zaś aktem nienawiści. "Jakże mielibyśmy jeszcze nienawidzieć Żydów? - My tylko ich bojkotujemy: zaś bojkot to kwestia uczuć, to kwestia rachunku [...]. Nie czujemy do Żydów nienawiści, bo zbyt wiele nienawidzieć jesteśmy zmuszeni - w Polsce: nienawidzimy jej słabości i przeklinamy jej upośledzenie; nienawidzimy jej ciemnoty, jej zaniedbania, jej odłogów, jej nędzy, jej ran niezagojonych..."
Uzasadnieniem antysemityzmu jest...patriotyczna troska o los kraju, antysemityzm jest walką o polską gospodarkę. Tak się właśnie zakończył pozytywizm.
Identyczną motywację akcji samoobrony przedstawiła "GP2G" już 5 października - kraj należy odrodzić duchowo i materialnie. Akcja ma skutkować dźwignięciem handlu, przemysłu. Stawką jest dobrobyt lub nędza mas.

## Piąta kolumna

16 XI "Prawda" obwieściła, iż prąd nacjonalizmu objął już przygniatającą większość Żydów w Królestwie i ta większość wypowiedziała Polakom wojnę. Odpowiedzią będzie wojna, tego wymaga od Polaków instynkt samoobrony narodowej. Walka będzie nieubłagana i wytrwała, acz kulturalna (!-AK). Celem walki będzie unarodowienie przemysłu i handlu krajowego, polszczenie miast i miasteczek polskich, dziś przeważnie przez ludność żydowską zamieszkiwanych. Brak mieszczaństwa polskiego grozi zagładą narodowości. Asymilacja zbankrutowała, Żydzi obecnie nie szanują polskiej kultury, lecz ją "sromocą i wyszydzają". Jeśli zaś idzie o asymilatorów, to nadszedł czas jasnego zdeklarowania narodowego. Dość już dwunarodowości, dość już kunktatorstwa, asymilatorzy muszą się opowiedzieć w wojnie za którąś ze stron, albo polska, albo żydowską. Do tej pory asymilatorzy tkwili w dwu światach, usiłowali godzić interes polski z żydowskim, ale już nie będzie się dłużej tolerować dwulicowości. Czas dowieść czynem swej polskości.

"Przegląd Katolicki" 16 października obwieszczał konieczność walki z wrogiem wewnętrznym. Żydzi są bowiem społeczeństwem obcym w łonie polskiego, walka z nim, którą propagowała prasa katolicka była określana jako dowód fanatyzmu i ciasnoty. A dlaczego? Inteligencja żydowska bowiem od dziesiątek lat przodowała inteligencji polskiej, urabiała jej smak, dyktowała prawa i opinie. Z tym wrogiem wewnętrznym należy podjąć walkę.

Kwestia asymilatorów - dwunarodowców zdominował szeroko relacjonowane w prasie obrady Towarzystwa Kultury Polskiej (postępowego, a jakże!), którym przewodniczył Aleksander Świętochowski. On sam rozpoczął twierdząc, że Żydzi stanęli do wyborów jako zwarty naród, wrogi Polsce. Wspólnota interesów żydowskich objęła także asymilatorów, którzy zajęli w czasie wyborów inne niż Polacy stanowisko. Asymilatorzy zawsze zostawiali sobie "lufcik" przez który, w razie potrzeby przesuwać się mogą do żydostwa.
Inny z mówców, adwokat Łypacewicz stanowczo zażądał zdeklarowania się narodowego asymilatorów. Uznał on ideę asymilacji za pogrzebaną. Samoobrona narodowa (jak powszechnie już nazywano bojkot) trwać będzie dziesiątki lat, Polacy będą zdobywać sklep za sklepem, dom za domem, miasto za miastem. Aż do zwycięstwa.
Kolejny mówca twierdził, że asymilatorzy w chwili szczególnie dramatycznej dla losów narodu uchylili się od spełnienia patriotycznego obowiązku. Przebaczenie mogą zyskać tylko przyłączając się bezwarunkowo do walki z żydowskim nacjonalizmem.
Inni mówcy żądali "odżydzenia" samego Towarzystwa, zaś w punktach przyjętych przez ogół członków znalazły się tezy:
- przez asymilację należy rozumieć kompletne wcielenie do polskości,
- naczelnym zadaniem społeczeństwa polskiego jest spolszczenie miast polskich,
- do Towarzystwa jako instytucji krzewiącej kulturę polską mogą należeć tylko Polacy bez różnicy wyznania i pochodzenia.

Dwunarodowość asymilatorów stała się, wobec przyjętej powszechnie przez Polaków formuły polskości argumentem przeciw asymilacji, jeśli bowiem efektem nie było całkowite spolszczenie, to obecność obcych pierwiastków w psychice asymilatorów zupełnie ich dyskredytowało.
"Myśl Niepodległa" będąca organem niewątpliwie wolnomyślicielskim i postępowym, kierowana przez Andrzeja Niemojewskiego pisała o końcu pobłażliwości dla polskich Żydów i żydowskich Polaków. Nie można uznać za Polaka "takiego Żyda, co głosi asymilację, a sam nie może w żaden sposób wyjść z owego stanu typu pośredniego, wciąż asymilującego się i chcącego dla wygody osobistej, by być zabezpieczonym na dwa fronty, pozostawać jak najdłużej w owej wstrętnej fazie przejściowej. To demoralizuje nasze szeregi. Tacy ludzie wchodzą między nas jako żarliwi Polacy, a gdy dokonywa się na nas atak litwactwa, zachowują się dwulicowo, lub w imię źle stosowanych idei humanitarnych stają nawet w obronie tych, którzy wyraźnie zdeklarowali się jako nasi nieprzyjaciele".
Kim zaś są litwacy wyjaśnia Niemojewski w fikcyjnym dialogu z litwaczką, która dziwi się, dlaczego nie chce on mówić po rosyjsku. Przecież to piękny język. Trzeba nareszcie zrozumieć, że Polski już nie ma i że tu wszędzie jest Rosja, mówi szczerze litwaczka.
Andrzej Niemojewski był postępowcem, i jako taki nazwał swój program "postępowym antysemityzmem". Pisał: " Co znaczy dziś być antysemitą? Być wolnym myślicielem i służyć swemu społeczeństwu".

Świętochowski w "Kulturze Polskiej" pisał, że równouprawnienie Żydów w samorządzie miejskim doprowadzi do zażydzenia polskiej kultury, a może i jej zniszczenia; pisał ze wstrętem o "żydach pośrednich, mieszańcach, półżydach i ćwierćżydach", czy "9/10 żydach", którzy nie mają odwagi zadeklarować swej polskości. Spośród tej masy fałszywych Polaków Świętochowski robił wyjątek dla "szczerych patriotów": L. Meyeta, A. Kraushara i Izydora Mayznera "nieodżałowanego mego przyjaciela".
Jakże niezwykła jest droga Świętochowskiego, od pozytywistycznych postulatów "uczłowieczenia Żydów" do stwierdzenia - mój przyjaciel, Żyd.

Za sprzeciwem wobec narodowej dwulicowości asymilatorów, za "racjonalnym" wzgardzeniem "półżydami" kryło się coś jeszcze, niż tylko powszechna akceptacja koncepcji narodu homogenicznego, polskości jako bezwzględnej jednonarodowości. Niekiedy nakazy kulturalności prowadzenia akcji samoobrony narodowej, w klimacie brutalnej antyżydowskiej kampanii przestawały obowiązywać nawet najbardziej oświeconych. Postępowa "Prawda" wydrukowała szokujący z dzisiejszej perspektywy, choć ówcześnie całkowicie zrozumiały tekst "Las Birnam". Tematem jest asymilacja, czy raczej jej demoralizujące dla narodu skutki. Otóż asymilacja, wedle autora może być rozumiana jako związek krwi, jako małżeństwo mieszane. Co do zgubnych skutków takowego, nie może być wątpliwości, stwierdzono naukowo, że małżeństwa "międzyrasowe" są zwykle bezpłodne, a jeśli pojawia się potomstwo, to tylko chorobliwe. Typy rasowe - semickie i aryjskie są zbyt odległe, by mogło być inaczej. Asymilacja kulturalna jest tylko zewnętrznym przeobrażeniem, kolejne fale kultur europejskich przeszły przez Żydów i nie pozostawiły, poza żargonem żadnych skutków. Naród żydowski zawsze pozostanie żydowskim, bez względu na język, kulturę, ubiór jakim się będą asymilatorzy posługiwać. Wszyscy asymilatorzy, polscy, niemieccy, francuscy, angielscy mówiący językami narodowymi czują się wewnętrznie Wszechżydami i do Wszechżydostwa należą. Zbliża się las Birnam żydowskiej psychiki, żydowskiej odwiecznej kulturalnej odrębności, zbliża się, by zniszczyć polską kulturę. W szeregi Polaków wkradają się żołnierze obcej armii. Strzeżmy się...
W innym tekście "Resztki złudzeń" autor nazywał spory między asymilatorami żydowskimi i żydowskimi nacjonalistami sprawą wewnętrzną narodu żydowskiego.
O krwi żydowskiej, która płynie w mechesach - mieszańcach Polaków z Żydami pisała 7 października "Gazeta Poranna...", co ciekawe jej publicyści pisząc o "zagadnieniach rasy" byli mniej brutalni, niż autorzy "Prawdy".

Rasizm kulturowy, który pojawił się w Polsce u schyłku lat 80-tych XIX w., ze względów "narodowych" został masowo zaakceptowany przez opinię publiczną Polski XX-wiecznej. W roku 1912 jawnie głosili jego zasady nie tylko endecy; jeśli bez żenady przyznawała się do niego liberalna "Prawda", to znaczyło, że odrzucenie asymilacji miało głębszy podtekst, strach przed wniknięciem obcych w obszar polskiej kultury był autentyczny. Wieloletnia kampania mistyfikowania żydowskiej obcości przynosi owoce w 1912 r., odrębność Żydów budzi już strach, ta sama odrębność Litwinów nie budziła grozy, raczej uczucia swoiście pojmowanego paternalizmu. Nawet lewicowe "Zaranie" sprzeciwiające się barbarzyństwu bojkotu półgłosem, z pewną wstydliwością wspomniało kiedyś o niebezpieczeństwie asymilacji.
Można przyjąć, że akceptacja koncepcji narodu homogenicznego etnicznie i nasilający się proces mistyfikacji Żydów musiał w konsekwencji doprowadzić do sformułowania koncepcji rasizmu kulturowego.
Akceptacja bojkotu i odrzucenie asymilacji jako zagrożenia narodowej kultury było zdumiewającą konsekwencją romantycznej walki o kulturalne fundamenty Polski. Narodzony już w latach 30-tych XIX w. etnocentryzm, w 1912 r. kazał inteligentom ówczesnym bronić z pobudek patriotycznych polskiej kultury, bronić przed obcymi. Taka postawa w 1912 r. była powszechna.
Argumenty rasistowskie użyte w marcu 1968 r. nie były tylko dowodem zdziczenia reżimu komunistycznego, niestety. Język rasizmu jest w tradycji polskiej głęboko zakorzeniony.

## Emigracja

Jawny, eliminacyjny charakter antysemickiej kampanii niektórych publicystów skłaniał do nakreślenia ostatecznych celów samoobrony. "Kurier Warszawski" z listopada oceniając wybór Jagiełły jako otwarte przeciwstawienie się żydowskiego społeczeństwa społeczeństwu polskiemu pytał "nacjonalistów żydowskich" :"Czyż ich polityka nie prowadzi prostą drogą do konieczności wyemigrowania żydów z Polski, z tej Polski, której nie chcą być przyjaciółmi, a pragną się stać krajowymi cudzoziemcami, jak gdyby ten kraj nie był w stanie jednak w cudzą ziemię ich wysłać".
Tekst ten został przedrukowany w "Prawdzie", która nie pozostawiła Żydom żadnych nadziei. "Owszem - celem naszej pracy jest usunięcie Żydów z ziemi naszej", ogłosiła w grudniu 1912 r.

## Określone siły

9 XI "Kurier Warszawski" otwarcie oskarża królewiackich Żydów o działanie na korzyść Petersburga. Oskarżenie to, pojawiające się nieraz w prasie formułowane było ezopowym językiem. Żydzi mieli zwracać się "po natchnienie, po rady do żydów rosyjskich. Petersburg grał w całej sprawie rolę decydującą", dalej zaś pisano o "radykalistach petersburskich, którzy co do idei, co do osób, co do taktyki mogą i mają prawo rozstrzygać dla naszego kraju".
"Tygodnik Polski" nazywając Jagiełłę pachołkiem żydowskim, sugerował, że "za gośćmi naszymi stoją ci, na których młyn wodą jest każde wzmożenie się wpływu żydowskiego w Polsce, bo przyczyniają się do zatomizowania narodu, do przekształcenia w bezkształtną masę, niezdolną oprzeć się żadnemu obcemu wpływowi, ani kulturalnemu, ani politycznemu".

Utożsamienie: Żydzi - Rosja - represje polityczno - kulturalne staje się w 1912 r. oczywiste dla każdego.

Potęgę żydostwa kreślono w "Świecie" w tekście "Warszawa i Praga czeska" jako wyzywająco wrogą: "Żyda nowego, obcego widziano w czasie niedawnej rewolucji w paroksyzmie nienawiści, plującego na nasze świętości". Polacy muszą w Warszawie, tak jak Czesi w Pradze podjąć walkę z obcymi. Polacy, w przeciwieństwie do Czechów posiadają przewagę, bo Niemcy mają wysoką kulturę, Żydzi zaś pozbawieni są wyższej kultury w rozumieniu nowoczesnym. Żydowskie masy ludowe, które stanowią 9/10 całej ludności tkwią w barbarzyństwie.

Poza utożsamieniem Żydzi-Rosja następuje także w społecznej świadomości identyfikacja Żydów z Niemcami. Rok 1912 przynosi (właśnie w okresie bojkotu) pierwsze wiadomości o realizacji przez rząd niemiecki ustawy o przymusowym wywłaszczeniu ziemi znajdującej się w polskim posiadaniu. W odpowiedzi w Wielkopolsce ogłoszono bojkot handlu niemieckiego i ...żydowskiego.
"Kurier Poznański" w listopadzie pisze z oburzeniem, że niemiecka prasa postępowa, opanowana przez Żydów "protestuje" przeciwko wywłaszczeniom polskich właścicieli. Pismo nawołuje polskich czytelników do czujności, albowiem cała ta akcja to zwykłe, ordynarne żydowskie geszefciarstwo. Czas, by polskie społeczeństwo w stosunku do Niemców, a w szczególności w stosunku do Żydów wyzbyło się resztek naiwności i ślamazarności. Gdy chodzi o przeciwstawienie się wrogiemu żywiołowi tam musimy być twardzi, nieugięci, nieprzejednani.

Wątpliwości, co do wspólnoty interesów Niemców i Żydów rozwiewa 17 listopada "GP2G". Żydzi są nie tylko materialnie powiązani z Niemcami, ale i duchowo, nie ma bowiem w świecie bliższych kultur, jak niemiecka i żydowska. Żydzi zatracili własny język i ich ojczystą mową stał się niemiecki, mało tego, Żydzi w swoich czasopismach przechwalają się, że są prawdziwymi pionierami niemczyzny. Żydzi w zaborze pruskim są obecnie zajadłymi hakatystami, otwarcie głoszącymi hasło: ausrotten (!-AK). Jeśli więc ktokolwiek myśli poważnie o środkach pomocy "braciom naszym w zaborze pruskim" musi pamiętać - walka z żydostwem jest zarazem walką z germanizmem. "Najlepszym sposobem dopomożenia braciom naszym w zaborze pruskim jest zwalczanie żydostwa jako awangardy germanizmu na naszym własnym gruncie."

Pytania, czy Żydzi zagrażali polskiej społeczności w Poznańskiem ( w 1910 r. stanowili 1,3 % ludności Wielkopolski), jaki jest związek Żydów, zwłaszcza postępowych z brutalną germanizacją są pozbawione sensu. Kiedy funkcjonuje mechanizm kozła ofiarnego wszyscy wrogowie są winni, bez różnicy. Rzeczywistym zagrożeniem dla Polaków z Poznańskiego były Niemcy dysponujące potężnym aparatem przemocy, Komisją Kolonizacyjną, represyjnym ustawodawstwem. Dominacja gospodarcza Żydów w Królestwie miała inne zupełnie przyczyny, niż próby dominacji niemczyzny w Poznańskiem. Napływ rosyjskich litwaków trudno porównywać z niemieckimi wywłaszczeniami, ale właśnie takie utożsamienie stało się powszechne.
Poznańska "Praca" pisała o nowym aspekcie bojkotu handlu żydowsko-niemieckiego, a mianowicie niezamieszczaniem w prasie ogłoszeń niepolskich firm. Niepolskich czyli wrogich, czyli niemieckich i żydowskich.
W prasie królewiackiej to utożsamieni jest równie silne, artykuły o samoobronie sąsiadowały zwykle z informacjami o polskich protestach przeciw wywłaszczeniom. Bojkot obejmował niemieckie towary i żydowski handel; w patetycznych apelach mieszały się umierające w pruskich katowniach dzieci z litwakami, skupującymi polskie kamienice.
Podobna syntetyzacja wroga nastąpi w marcu 1968 r. kiedy to w polskiej prasie pojawi się motyw "Żyda w esesmańskim mundurze" - nastąpi zdumiewająca synteza antygermanizmu i antysemityzmu. Kampania ta oczywiście była kierowana przez komunistów, ale jej język niestety nie był tylko komunistyczny. W sławnym ostatnio wystąpieniu pewnego księdza, który dowodził, że Żydzi są winni wybuchowi II wojny światowej nie należy się doszukiwać znamion upośledzenia umysłowego, lecz, niestety, specyficznej logiki.

## Wróg naczelny

W grudniowym numerze "Prawdy" znajdujemy teksty, których nie powstydziliby się, tak znienawidzeni przez postępowców endecy. W tekstach "Poseł z nominacji" i "Blok lewicowy" dowodzą światli liberałowie, że z Warszawy wybrano dwóch posłów mniejszości narodowych - z poparcia rosyjskiego posłem został p. Aleksiejew i z rąk żydowskich mandat otrzymał p. Jagiełło. Pan Jagiełło jest kandydatem PPS-Lewicy i Bundu, tę drugą partię określa się jako deklarującą socjalizm, lecz w rzeczywistości współpracującą z żydowską burżuazją. Prawdziwą ideologią "Bundu" jest żydowski nacjonalizm, zaś ideały ogólnoludzkie i walka klasowa wykorzystywane są przez żydowski "Bund" na niekorzyść Polski.
PPS-Lewica, jak oświeca czytelników "Prawda" rękami spracowanego polskiego robotnika czerpie zyski dla żydowskiej plutokracji. By zaś udowodnić osławioną żydowską solidarność, autor zwraca uwagę, że kandydat żydowskich partii lewicowych został poparty przez żydowskich nacjonalistów, solidarność Żydów zatryumfowała nad polskim skłóceniem.

Podobny w wymowie tekst, drukowany w endeckim "Słowie Polskim" demaskował rzeczywiste cele żydowskich organizacji deklarujących socjalizm. Rewolucja 1905 r. ujawniła u "towarzyszy żydowskich" twardy nacjonalizm. Oszczędzano fabryki i rzemieślników żydowskich podczas strajków, a wywoływano strajki u chrześcijan, gdy to leżało w interesie konkurencji żydowskiej. Żydzi winni byli także oddania rewolucji polskiej pod komendę rosyjską, stali za rozłamem w PPS, gdzie "pod naciskiem żydów usunięto z partii najzasłużeńszych jej członków- założycieli, za to, iż byli zanadto 'polskimi patriotami' "(endek broni patriotów z PPS! - AK). Wyrazem żydowskiej solidarności było opowiedzenie się "Bundu" po stronie żydowskich sklepikarzy i rozsyłanie wyroków śmierci swym towarzyszom z polskich partii, którzy poświęcili się organizacji polskich stowarzyszeń spółdzielczych.
I w przypadku liberalnej "Prawdy" i endeckiego "Słowa" mechanizm kanalizowania zła i przenoszenia winy na kozła ofiarnego działał identycznie.

O przyswojeniu przez opinię publiczną zbitki Żydzi-socjalizm świadczą słowa Henryka Sienkiewicza, jakie napisał z okazji wyborów do II Dumy, w 1907. Pisał o Żydach "którzy, plwając z socjalistycznych i radykalnych okien na 'szowinizm' polski, uprawiają namiętnie...żydowski".

Wizji zjednoczonego frontu żydowskiego uległ także związany z PPS - Frakcją "Robotnik", który w styczniu 1913 r. zamieścił tekst "Z powodu bojkotu Żydów". Poza potępieniem bojkotu, znajdujemy tam narzekania na nacjonalistycznych litwaków, którzy z jednej strony pracują nad zachowaniem żydowskiej odrębności, z drugiej zaś szerzą rosyjskie wpływy. Nacjonalizm litwacki nawet w sferach robotniczych dokonał podziałów, pod zgubnym wpływem "Bundu" powstały samodzielne żydowskie organizacje robotnicze, stawiające sobie cele wrogie Polsce. Ślady nacjonalizmu żydowskiego widoczne są i u esdeków (SDKPiL - AK) i u lewicowców (PPS-Lewica - AK), którzy, kiedy trzeba wchodzą w konszachty z żydowską burżuazją, jak to było z wyborem Jagiełły. Tak więc antypolskie stanowisko litwactwa i nacjonalizmu żydowskiego wszelkich odcieni - od syjonistycznego do bundowskiego dało antysemitom argumenty do ręki.

23 XI opublikowany zostaje w "Prawdzie" tekst "Dwa żywioły", w którym rysuje się grozę polskich prześladowań i żydowskiej pazerności. Polska nie ma tych wszystkich cech, które pozwoliły Żydom zawładnąć gospodarką. Naród polski gospodarczo ospały ma inne ciężary, których nie mają Żydzi. Polska musi chronić krwią swą ziemię, język, za który umierają polskie dzieci w pruskich katowniach, narodowość, za którą całe pokolenia legły pokotem. Żydzi niczego bronić nie muszą, bo niczego nie posiadają. Nie mają języka, tylko wielojęzyczną gwarę; nie mają kultury, bo żerują na kulturze europejskiej. Ziemi nie mają, i też się do niej nie garną za bardzo, wiedzą, że ciężka. Narodowości też nie mają, jedyne co posiadają to "przedsiębiorczość i ruchliwość", dzięki temu nie mają nic do stracenia i już niewiele do zdobycia. Żydzi dokonali już zaboru Polski, tym groźniejszego, że pokojowego i cichego. Żydzi są czwartym mocarstwem rozbiorowym, lecz ich zaborczość musi przekształcić się w wojnę polsko-żydowską, w której jedna ze stron musi paść.
Podobną myśl wyraził Andrzej Niemojewski już w 1911, kiedy nazwał Żydów w Królestwie "armią piątego zaboru" (czwartym miał być wedle niego zabór dokonany przez katolicyzm), która przyłączy się z rządem i nacjonalistami rosyjskimi, by dokonać ostatecznego dzieła rusyfikacji Królestwa Polskiego.
"Skład i pochód armii piątego zaboru" dokładnie wyliczał przedstawicieli żydowskiego getta, które zachowując swą odrębność psychiczną infekuje "zdrowe jądro": esdecy, tłumaczący, że Polska to trup, kryptożydzi, legitymujący się herbami, masy żydowskie niszczące polski handel, wreszcie żydowskiego pochodzenia publicyści, noweliści i historycy literatury polskiej, piszący po polsku, lecz myślący żydowsko. Taki jest skład Armii.

"Goniec" tytułował E. Jagiełłę posłem żydowskim, który "chętnie kołysze się w ramionach najczarniejszego żydostwa". Z lubością podkreślano jakimż straszliwym poniżeniom poddaje żydostwo nieszczęsny naród polski, w "Świecie" pisano o Polsce, która stała się domem zajezdnym, tak tłumnie zajętym przez bezceremonialnych gości, że sam gospodarz wypchnięty został za próg własnej siedziby.

"Kurier Warszawski" 20 XI pisał wręcz o żydowskiej dominacji politycznej nad Królestwem. Wybory miały być pierwszym "przełamaniem woli polskiej" w życiu politycznym przez Żydów. Dotychczas ta wola nie była w otwartej walce łamana, ale "dziś ją złamano. I oto podniosła się nagle niby kurtyna, a za nią ujrzeliśmy całą grozę przyszłości." Samoobrona polska, wobec potęgi żydowskiej nie jest wcale gwarantem ochrony interesu narodowego. Żydzi oświadczają kategorycznie, że przeciw niej znajdą skuteczne represje.

"Tygodnik Polski" licytował polską martyrologią i poniżeniem - Żydom miała dodawać odwagi nie tyle chęć zwycięstwa, lecz pewność zaboru bez walki. "Myśleli, że mają do czynienia z narodem upadłym zupełnie, z motłochem jakimś, z jakimś ludem przedstawiającym interes co najwyżej dla etnografa, ale nie zasługującym nawet na nazwę narodu."

"Przegląd Katolicki" demaskował niszczycielską działalność Żydów. Demoralizowanie ludu, rozprzęganie składowych czynników kultury, tradycji, ładu społecznego, myśli twórczej. Żydzi wchodząc do polskiego społeczeństwa nie wnoszą żadnych pierwiastków pozytywnych, mogą tylko karmić się sokami organizmu, na którym pasożytują. "Żyd gangrenuje naszą myśl, naszą twórczość, naszą duszę."

Kontekst tradycji oporu narodowego przywołał Wincenty Rzymowski w "Prawdzie" z 7 XII: "Jak mało dbamy o interes narodowy, świadczy upadek powstania Kościuszki, jak uparcie dzierżymy sztandar honoru, świadczyło życie i śmierć Józefa Poniatowskiego. Stąd pochodzi ów żywiołowy impet obrony, jakim społeczeństwo polskie odpowiedziało na akt supremacji żywiołu semickiego podczas wyborów".
Przywołanie wielkich konfliktów Polski z wrogimi potęgami, utożsamienie obecnego konfliktu z polską tradycją powstańczą pozwala Rzymowskiemu zapytać, czy aspiracje żydowskie mają się dokonać "na ruinie naszego bytu narodowego, możemyż przystać na nie? Stać się mierzwą dla przyszłości żydowskiej? [...]. W obronie życia własnego jednostce nawet przysługuje prawo zgładzenia przeciwnika. Zaś naród o prawo do życia i obrony nikogo się nie pyta. Samo istnienie jego jest dlań najwyższym prawem. Rozwój - jego obowiązkiem. Potęga - uświęceniem" - pisał te słowa nie pogromowiec rosyjskiej "Czarnej Sotni", słowa o prawie do zgładzenie przeciwnika pisał wybitny liberalny publicysta polski. Mógł tak pisać, i nie narażać się na zarzut nawoływania do masakr (zarzutów takich zresztą nie było) tylko z powodu rozpowszechnienia się wiary w kozła ofiarnego - Rzymowski widzi nie tylko żydowskich wyborców nie wybierających właściwego kandydata, widzi odwiecznego wroga Polski, mordującego polską inteligencję, niszczącego kulturę, depczącego narodową godność. Żydzi zostają odrealnieni, konflikt z nimi nabiera cech niemal metafizycznych, Żydzi stają się symbolem sił zagrażajšcych polsko?ci.

Godność pierwszego metafizyka ówczesnego dzierżył jednak nie Rzymowski, lecz bezapelacyjnie Aleksander Świętochowski. W grudniowej "Kulturze Polskiej" wybór Jagiełły dokonany przez Żydów nazwał wyrazem "demonstracyjnego zadowolenia swojej chamskiej fantazji: jeżeli chcesz wyjść z urny, ty polaczku, musisz nam przyznać to, czego inni odmówili, musisz powiedzieć wyraźnie, że gdyby od ciebie zależało, to byś nam pozwolił w polskich zarządach miejskich gospodarować i obradować po żydowsku".
Padają słowa, które tłumaczą, czemu w polskiej świadomości narodowej naczelną rolę odgrywają Żydzi. "Wiele objawów pozwala wnioskować, że w społeczeństwie naszym, wielostronnie i niebezpiecznie zagrożonym, odbywa się tężenie i twardnienie charakteru swoistego, który dotychczas był galaretowatym, podatnym do przekształcenia i odciskania zewnętrznych tłoczeń. Zaczyna się tworzyć istotny naród. Otóż temu narodowi polskiemu przeciwstawił się po raz pierwszy jako równorzędny, równoznaczny i wobec kraju równouprawniający się naród żydowski. To już nie ciemna, ghettowa rzesza [...], ale nasz współzawodnik, przeciwnik i wróg."

Żydzi stają się wrogiem znacznie groźniejszym niż Niemcy z ich Komisją Kolonizacyjną, Hakatą, wywłaszczeniem, germanizacją. Żydzi stają się także wrogiem działającym z ramienia Rosji, lecz już i samą Rosję w brutalności kasującym. Wobec zbrodniczego aktu niewybrania jednego z polskich kandydatów do Dumy jakże nikłą wydaje się w 1912 r. choćby masakra kilkudziesięciu uczestników demonstracji majowych w 1905 r. w Warszawie. Żydzi stają się odpowiedzialni za represyjną politykę Petersburga, za zniszczenie rewolucji 1905 r., za propagowanie antypolskiego socjalizmu na korzyść żydowskiej plutokracji, za niemieckie wywłaszczenia, za zagrożenie kultury polskiej, za niemożność stworzenia polskiej gospodarki. Stają się naczelnym wrogiem, w obrazie Żyda dokonuje się syntetyzacja antypolskiej wrogości.
Późniejsze endeckie rojenia o "anonimowym mocarstwie" i marcowy motyw Żydów w esesmańskich mundurach będą już tylko kontynuacją roku 1912. Towarzyszący od tego czasu Polakom spisek żydowski stał się nieodłączną zasadą interpretacji zagrożenia Polski.
Nieprzypadkowy jest wybuch antysemityzmu kilka zaledwie lat po stłumieniu rewolucji, która była nie tylko okresem brutalnych represji, ale i głębokiego podziału społeczeństwa. Nieprzypadkowe jest, że w kampanii antysemickiej brały udział i środowiska katolickie, i endeckie i liberalne, kryzys społeczeństwa był odbierany dogłębnie we wszystkich grupach politycznych. Kampania antysemicka miała wskazać kozła ofiarnego winnego kryzysu, udało się to. Socjotechniczny zabieg integracji zbiorowości przez wskazanie winnego po raz pierwszy zastosowano jako ogólnospołeczną akcję. Później, ten sam mechanizm zadziała w latach 30-tych XX wieku.

"Samoobrona gospodarcza", sformułowanie to niemal narzuca typowe wyjaśnienie - za akcją bojkotu stało osławione "drobnomieszczaństwo". Nie jest to jednak prawda, akcja bojkotu nie mogła zostać podjęta i zorganizowana przez klasę średnią, bo takowej w Królestwie właściwie nie było. A w każdym razie nie odgrywała ona żadnej publicznej roli. Warstwą wiodącą publicznie, organizatorem wszelkich politycznych czy kulturalnych inicjatyw była inteligencja, i ona to właśnie przyjęła z prawdziwym entuzjazmem, jak twierdzi Lesław Sadowski cała akcję. Bojkot inicjowany przez endeków szybko przestał być endecki, a stał się inteligencki. Poparcie inteligentów tego czasu dla akcji, niezależnie od prawicowych czy lewicowych poglądów było powszechne. Nawet jeśli zabrzmi to drastycznie, to jednak w 1912 r. bojkot był traktowany identycznie, jak w latach 70-tych XIX w. praca organiczna. Był dalszym ciągiem tego trudu, i nie jest przypadkiem, że bojkot poparło wielu ludzi związanych z pozytywizmem, na czele z Aleksandrem Świętochowskim.

W świetle ustaleń Aliny Całej i Lesława Sadowskiego dla rozwoju antysemityzmu polskiego kluczowe znaczenie miało zaakceptowanie jego założeń przez inteligencję. Ewolucja jego założeń, od fazy pozytywistycznej do ideologicznej pozwoliły aprobować jego postulaty, przy jednoczesnym stanowczym odrzuceni plebejskiego, "ciemnego" antyjudaizmu. Przekonanie o istnieniu kulturalnego, racjonalnego antysemityzmu, będącego tworem intelektu i co najważniejsze "obiektywnej" analizy sytuacji społeczno - ekonomicznej i narodowej Polski przełomu XIX / XX wieku owocowało zachowaniami paradoksalnymi. Ci sami publicyści, niewątpliwi antysemici, z przekonaniem piszący o konieczności emigracji Żydów i eliminacji ich z gospodarki potrafili z całym przekonaniem protestować przeciwko publikacjom zawierającym ataki antyjudaistyczne. Do takich należały publikacje o procesie Bejlisa czy procesie tisza - eszlarskim. Podejrzenia Żydów o morderstwa rytualne był przez inteligencję z niesmakiem odrzucane, rasizm był wszak wytworem nauki.
Bojkot traktowany był przez inteligentów jako akcja czysto patriotyczna, ich bezinteresowny wkład w rozwój, tak ważnej dla każdego etnocentrysty dziedziny jaką była "narodowa gospodarka". W Czechach inteligenci z patriotycznym zapałem walczyli o gospodarczą samodzielność z Niemcami, u nas trafiło na Żydów. Bezinteresowność tej akcji była oczywista tylko dla inteligencji, "kupczykowie" korzystali z niej ile wlezie. Publicysta "Gazety Białostockiej", z jakże typowym dla swej warstwy zawiedzionym idealizmem wołał w tekście "Obowiązki naszego handlu i przemysłu": "Panowie kupcy i przemysłowcy! Hasła 'swój do swego' nie należy rozumieć tylko w tym sensie, aby najwięcej klientów szło do waszych zakładów i aby wasze kieszenie wypychały się złotem, ale również i w tym sensie, aby polski przemysł i handel odpowiadał potrzebom polskiego klienta, aby dawał nam towar swojski i dobry, aby nie wprowadzał go w błąd, aby nie wyzyskiwał jego najpiękniejszych uczuć patriotycznych."

Wyjątkowość roku 1912 to "umasowienie" antysemityzmu, jego akceptacja przez inteligencję, co potwierdza Lesław Sadowski w dziele "Polska inteligencja i jej ideowe dylematy na przełomie XIX i XX wieku", wreszcie odrzucenie asymilacji i powszechna podejrzliwość wobec asymilatorów.
Najważniejsze, co stało się w 1912 r. to przekształcenie w masowej świadomości obrazu Żydów w symbol obcości, znak antypolskiej wrogości. Bojkot przeorał w tym względzie masową świadomość, antysemityzm został przyjęty w Polsce jako patriotyczny nakaz.

Antysemityzm polski stał się kombinacją mechanizmu kozła ofiarnego, który w sytuacji kryzysowej jest obwiniany za ów kryzys, i koncepcji narodu homogenicznego kulturowo-etnicznie, stąd gwałtowny atak na dwunarodowców, odrzucenie asymilacji i ostatecznie akceptacja kulturowego rasizmu. Także powszechnie przyjęta idea bezwzględnego polskiego prawa do terytorium narodowego skłaniała do odrzucenia, nawet u socjalistów, żydowskich aspiracji narodowych, automatycznego identyfikowania ich z antypolonizmem, szowinizmem, w najlepszym razie kwitowanych słowem "nacjonalizm".

Już Polska wieku XIX, przed okresem masowej aktywności endecji określiła stosunek do Żydów, najwięksi liberałowie postulowali wynarodowienie, radykałowie, z biegiem czasu dominujący opinię publiczną żądali izolacji getta - kulturalnej, ekonomicznej, wreszcie biologicznej. Żądanie masowej emigracji Żydów stało się naturalnym odruchem patriotycznej opinii.
Faktem jest, że polski antysemityzm ukształtowany w XIX w. jeszcze przed powstaniem i rozwojem endecji miał charakter eliminacyjny. Żydzi stali się w powszechnym odczuciu zbędni, i mieli być różnymi metodami wyeliminowani ze społeczeństwa polskiego.

## Klimat

O bojkocie pisali organizatorzy Zjazdu Polaków Wyznania Mojżeszowego, z wyraźnym przestrachem co do jego zasięgu: "Rozpoczęła się agitacja za bojkotem ekonomicznym Żydów, która, niestety, znalazła grunt podatny nie tylko wśród jednej partii politycznej, ale przyjęła się po części w sferach liberalnych i wolnomyślnych społeczeństwa chrześcijańskiego [...]. Bojkot [...]ustalił bardzo szkodliwą dla interesów polskich opinię o naszych stosunkach wewnętrznych i dał elementom, wrogo dla Polski usposobionym, skuteczną broń do ręki. Najwięcej jednak zaszkodził on procesom polszczenia się Żydów, wychowanych, czujących, i myślących po polsku."

Nie tylko sfery liberalne przyjęły z entuzjazmem walkę z czwartym zaborcą. Utworzony w Warszawie związek aptekarsko - kosmetyczny, do którego przystąpiły wszystkie mniejsze lub większe firmy, rozesłał do wszystkich współpracujących z nim rosyjskich i zagranicznych domów handlowych zawiadomienie, że pragnie otrzymywać ich wyroby nie, jak dotychczas przez żydowskich pośredników, lecz przez polskie ręce.
Grono lekarzy polskich zobowiązało się nie zalecać swym pacjentom leków, wyrabianych lub reprezentowanych przez Żydów i zawiadomiło o tym kroku ich wytwórców. Inna grupa lekarzy skierowała list do towarzystwa "Linas Chacedek" oświadczając: "...nadal odmawiamy leczenia chorych, skierowanych za pośrednictwem tego towarzystwa" i uzasadniając swoją decyzję: "organizacje żydowskie, aczkolwiek o charakterze filantropijnym, w czasie wyborów do Dumy stanęły wrogo względem społeczeństwa polskiego, urabiając szerokie masy w kierunku szkodliwym dla rdzennej ludności kraju".
Warszawskie Towarzystwo Kredytowe Miejskie postanowiło ograniczyć ilość pełnomocników wybieranych przez Żydów na walne zgromadzenie do 20%. Przy namiętnej agitacji, kiedy niektóre pisma polskie chciały drukować nazwiska przeciwników uchwały jako "zdrajców sprawy narodowej" - wniosek został przez walne zgromadzenie przyjęty. Takie same działania podjęły towarzystwa kredytowe w innych polskich miastach.
"Dzień" pytał na łamach, czy literaci polscy mają moralne prawo pracować w pismach wydawanych przez Żydów, choćby w języku polskim. Poseł Nakonieczny, członek Koła Polskiego w Dumie namawiał chłopów w rodzinnej gminie Garbów do podjęcia uchwały o wysiedleniu Żydów ze wsi; akcja ta należycie rozpropagowana w prasie powtórzyła się w wielu miejscowościach.
Ksiądz Godlewski, kierujący Stowarzyszeniem Robotników Chrześcijańskich pisał: "Zwolennicy żydów powołują się na miłość bliźniego a zapominają, że Chrystus naprzód swoich każe miłować, co potwierdził też czynem, kiedy odpowiadając niewieście Chananejskiej wyrzekł: Nie dobrze jest brać chleb synowski, a miotać psom."

O celach bojkotu jedna z gazet pisała: "Żydzi powinni rozumieć, że walka będzie długa i uporczywa dopóty, póki nie doprowadzi ona Polaków do zwycięstwa ekonomicznego. Taniej i korzystniej będzie dla żydów pomyśleć zawczasu o wyemigrowaniu z tego 'niewdzięcznego' kraju".

O niezwykłej popularności haseł bojkotowych świadczy podjęcie ich nawet przez redakcję "Bluszczu" czyli jak głosiła winieta "pisma tygodniowego ilustrowanego poświęconego sprawom kobiecym".
W płomiennym apelu (zwykła forma zwracania się do czytelników w tym czasie) "Do Polek" czytamy, że od dawna palącą potrzebą było, aby kobiety polskie zrozumiały swój pierwszorzędny obowiązek narodowy i ujęły w swe ręce akcję zbiorową popierania swojskiego przemysłu i handlu. Należy podjąć walkę z zalewem żydowszczyzny "w imię zagrożonych podstaw materialnych bytu narodu i w imię godności narodowej".
Ankieta rozpisana przez redakcję, zawierająca m.in. pytania o stosunek "szanownych czytelniczek" do zasady kupowania w polskich sklepach miała być sprawdzianem patriotycznego uświadomienia polskich kobiet. Odpowiedzi zdarzały się czasem dość zabawne, jak tej czytelniczki deklarującej zatrudnianie w potrzebie tylko polskich rzemieślników "mimo, że ci, swoją niepunktualnością, arogancją i wygórowanymi żądaniami niejednego zniechęcają". Zwykle jednak odpowiedzi świadczyły o głębokim zrozumieniu akcji "samoobrony" przez czytelniczki ze sfer ziemiańsko - inteligenckich, czasem biadających szczerze nad ciemnotą ludu wiejskiego, który nieświadom swego narodowego zacofania masowo u Żyda kupuje. Józefa z Kowalskich Rubczyńska pisała : "Przeszkodą do zupełnego usunięcia żydów jest zbyt niski poziom umysłowy tutejszych mieszkańców". Jedynym sposobem jest dołożenie wszystkich starań do podniesienia oświaty ludowej.
Powyższe strachy wywołała być może "Gazeta Poranna...", która, jak zwykle błyskotliwie zdemaskowała kolejnego wroga narodu polskiego - kobietę. Na przełomie października i listopada opublikowała kilka tekstów dowodzących, że handel, a co za tym idzie i przemysł żydowski utrzymują się dzięki kobietom, które wszak dzierżą w swych rękach domowe gospodarstwa. Kupując u Żyda (skuszone niskimi cenami, o małoduszności!) działają na szkodę narodu.
Czyż takie argumenty mogły nie wprawić Matki-Polki w stan patriotycznego upojenia?

Kampania bojkotu szybko dowiodła, że kwestie gospodarcze są tylko pretekstem do ataku, wręcz wybuchu powszechnego żydożerstwa. W obowiązku oprotestowania żydowskiej dominacji poczuły się nawet emancypantki - Związek Równouprawnienia Kobiet wydał odezwę, nawołując kobiety, aby nie kierowały się "ideami abstrakcyjnemi lub uczuciami chorobliwemi, broniąc obcych i wyrządzając krzywdę swojakom".
W wydawanej przez Aleksandra Świętochowskiego "Kulturze Polskiej" dowodzono, że Żydzi to "szczury wędrowne". Dochodziło do sytuacji absurdalnych - w Sosnowcu redaktor miejscowej gazety, antysemickiej zresztą musiał tłumaczyć się publicznie z tego, że sfotografował się u żydowskiego fotografa. Tłumacząc się, pisał w gazecie, że rzeczywiście zamówił fotografię, ale przed bojkotem, na co dowodem sama fotografia, na której jest ostrzyżony "maszynką nr 0", obecnie zaś nosi długie włosy.

W prasie publikowano ogłoszenia - deklaracje aryjskości jak np. 26 XI "Kurier Warszawski" zamieścił ogłoszenie rosyjskiej firmy "N.L. Szustow i S-wie" która dementowała "wieści rozpowszechniane przez nieznane indywidua, usiłujące skompromitować w oczach społeczeństwa miejscowego naszą firmę" i prostując kłamstwa oświadczała: "1. Pracownicy biurowi naszego Oddziału Warszawskiego, jak również i robotnicy składają się wyłącznie z chrześcijan, a więc nie pracuje u nas nie tylko ani jeden litwak, lecz nawet ani jeden żyd - pochodzenie miejscowego. 2. W tym składzie osobistym pracowników firmy - są 23 osoby narodowości polskiej". Określenie "firma chrześcijańska" stało się zwykłym określeniem w ogłoszeniach, ogłaszali się w prasie właściciele chrześcijańskich sklepów bławatnych, o otwarciu sklepów w okresie świątecznym do godziny piątej wieczorem.
"GP2G" połączyła sprawnie interes narodowy ze swoim własnym. Wyspecjalizowała się drukowaniu ogromnej ilości reklam "handlu i przemysłu chrześcijańskiego". O metodach, stosowanych przez to pismo, świadczą perypetie rubryki "Maskarada żydowska". Dnia 14 listopada zdemaskowano "żydowskość" firmy Mieczysława Zylbermana, niedługo potem właściciel firmy napisał wyjaśnienie, iż firma jest polska i zatrudnia wyłącznie Polaków. Podobnie zdemaskowano wspomnianą firmę "Szustow" i wiele innych; przerażeni właściciele stawali na głowach, by redakcja potwierdziła ich "aryjskość". 28 XI na przykład pismo obwieściło, że zmieszana przedtem z błotem firma "Kinematograf 'Verona' - Krochmalna 46" (dokładny adres ukazywał się zawsze, gwarantowało to skuteczność donosu) jest w rzeczywistości własnością p. Anny Mańkowskiej, katoliczki. Redakcja zapewniała: "Przedstawiono nam na to dowody".
W grudniu znowu redakcja straszyła czytelników: "Nie wszyscy zapewne wiedzą, że handel pantoflami dla zmarłych znajduje się wyłącznie niemal w rękach żydów". Redakcja 23 listopada objawiła, iż Pani Kazimiera Doruchowska (a jakże, wszystko po nazwisku) sprzedała swój piękny majątek dwóm Żydom - Iwańczukowi i Bosakowi. Stało się to w guberni kaliskiej, w powiecie tureckim. Wreszcie 6 grudnia informując o zawieszeniu "Roli" wydrukowano list Szczepana Jeleńskiego, syna Jana, który z zadowoleniem stwierdzał, że idea "Roli" po latach 30 nareszcie zdobyła szturmem opinię polską. Idea odżydzenia kraju, unarodowienia przemysłu i handlu. Rzeczywiście, w potoku kłamstwa i zdziczenia, jakie wylewało się z łamów "GP2G" była to, wyjątkowo zupełna prawda.

O skutkach moralnych kampanii antyżydowskiej dobitnie świadczą zdarzenia w Wieluniu i Modrzejewie, kiedy w czasie pożaru domostw żydowskich okoliczna ludność odmówiła pomocy w gaszeniu. Akcję musieli podjąć rosyjscy strażnicy pograniczni wraz ze strażakami pobliskich pruskich miasteczek, którzy musieli przejść granicę. Akcja zakończyła się zresztą niepowodzeniem, domy wraz z właścicielami spłonęły.

Baudouin de Courtenay w opublikowanym w 1913 roku tekście "W kwestii żydowskiej" pisał: "Społeczeństwo znajduje się na równi pochyłej, prowadzącej w nieunikniony sposób do krwawych starć. Wprawdzie dzisiejsi menerowie bojkotu odżegnują się od pogromów i innych okrucieństw. Ale nie mogą chyba zaprzeczyć, że sami głoszą praktykowanie okrucieństw, bo ogładzanie i pozbawianie zarodków. Nie mogą zaprzeczyć, że skutkiem ich agitacji, której musi z natury rzeczy sekundować kontragitacja w obozie żydowskim, gromadzi się znaczny zapas zawziętości i mściwości, potęguje się nastrój pogromowy... Dość najlżejszej iskry, ażeby nastąpił wybuch brutalny."

Zbliżał się rok 1918.
* Sadowski Lesław " Polska inteligencja i jej ideowe dylematy na przełomie XIX i XX wieku ", 1988 PWN
* wszystkie podkreślenia w tekście są mojego autorstwa

Andrzej Krzemiński