Sprawa "komandosów" - informacje dodatkowe

Andrzej Mencwel - profesor w Instytucie Kultury Polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytety Warszawskiego i na Wydziale Reżyserii Akademii Teatralnej im. A. Zelwerowicza w Warszawie; wykładowca historii i antropologii kultury (polskiej i porównawczej); eseista, krytyk, publicysta. Od 1992 roku kierownik Katedry Kultury Polskiej, od roku 1998 wraz z jej przekształceniem w Instytut Kultury Polskiej - jego dyrektor; wiceprezes Rady Fundacji Polska Katedra w Uniwersytecie Jerozolimskim, członek Komitetu Nauk o Literaturze PAN, członek Komisji Ekspertów Ministra Edukacji Narodowej. Autor i współautor licznych publikacji, książek i podręczników.
Specjalność naukowa: antropologia kultury, historia kultury polskiej, historia literatury polskiej

Miejsca pracy, zajmowane stanowiska, pełnione funkcje:
- Instytut Kultury Polskiej UW - Dyrektor
- Komitet Nauk o Literaturze PAN - Członek
- Towarzystwo Popierania i Krzewienia Nauk - Członek Rady
- Wydział Reżyserii Dramatu AT w Warszawie
- Członek Senatu UW
- Przewodniczący Komisji Senackiej UW
- Członek Komisji Senackiej UW
- Kierownik Zakładu Filmu i Audiowizualności
Rozprawa habilitacyjna:
- Etos lewicy. Esej o narodzinach kulturalizmu polskiego, Uniwersytet Warszawski; Wydział Polonistyki, 1990
MICHNIK ADAM (ur. 1946), działacz polit., historyk, publicysta; 1968-69 więziony za udział w protestach studenckich; od 1977 czł. KOR i red. czasopism: "Biuletyn Informacyjny", "Krytyka", "Zapis"; od 1978 wykładowca TKN; 1980-81 doradca Zarządu Regionu Mazowsze NSZZ "Solidarność"; 1981-82 internowany, następnie więziony (1984-86); 1989 uczestnik negocjacji Okrągłego Stołu; od 1989 red. nacz. "Gazety Wyborczej"; 1989-91 poseł na sejm; zbiory szkiców (wszystkie wyd. poza cenzurą): Kościół, lewica, dialog (1977), Szanse polskiej demokracji (1984), Polskie pytania (1985), Z dziejów honoru w Polsce (1985), ponadto Diabeł naszego czasu. Publicystyka z lat 1985-1994 (1995).

GROSS JAN TOMASZ (ur. 1947), socjolog; od 1969 za granicą; wykładowca Yale University w New Haven; prace hist.-socjol. o losach ludności pol. pod okupacją niem. i sowiecką; Polish Society Under German Occupation (1979).

STASZEWSKI STEFAN (1906-89), działacz komunist.; od 1921 w KZMP, czł. sekretariatu KC, następnie w KPP; od 1934 w ZSRR, 1936 usunięty z KPP, 1938-45 więziony; powrócił do kraju, 1945-48 w PPR, 1948-68 w PZPR, 1955-57 I sekr. Warsz. Kom. Wojewódzkiego.

KOMANDOSI, potoczna nazwa grupy młodzieży lewicowej (gł. studentów i asystentów) skupionej wokół J. Kuronia i K. Modzelewskiego; przeważnie rekrutowali się z czł. Drużyn Walterowskich prowadzonych w latach 50. przez Kuronia; należeli do niej m.in.: A. Michnik, J. Lityński, A. Smolar, J. Juryś, H. Wujec; k. działali na warsz. uczelniach, gdzie uczestnicząc w zebraniach PZPR domagali się reformy partii, demokratyzacji życia polit., zmian systemu gosp. oraz wolności słowa; silny wpływ na to środowisko wywarli B. Baczko i L. Kołakowski; k. wzięli aktywny udział w wydarzeniach marcowych 1968; nazwa k. została rozpowszechniona przez propagandę PRL oskarżającą k. o chęć obalenia ustroju oraz wzniecanie niepokojów społecznych.
REWIZJONIŚCI, w propagandzie PRL termin określający osoby krytykujące ustrój socjalist. i filozofię marksist. odwołujące się do tradycji rewizjonizmu; do grupy tej najczęściej zaliczano przedstawicieli lewicowej inteligencji (m.in.: L. Kołakowski, W. Brus, B. Baczko, K. Pomian, K. Modzelewski, J. Kuroń, W. Bieńkowski); ich kryt. analiza rzeczywistości miała zagrażać gł. linii ideologicznej PZPR oraz państwom bloku sowieckiego; r. mieli być odpowiedzialni za wydarzenia na Węgrzech 1956, w Polsce i Czechosłowacji 1968, stawiając sobie za cel rozbicie jedności bloku sowieckiego i kwestionowanie zasad gospodarki socjalist.; oskarżenie o rewizjonizm było jednym z gł. instrumentów walki o władzę w łonie partii komunistycznych.

Jacek Kuroń - "Wiara i wina"

...Opowiadałem tu już o Witku G., synu żydowskiego komunisty, do Marca wiceministra finansów, i dziewczyny z I Armii, z katolickiego domu. W śledztwie widziałem zeznania jego wujka, brata matki, który opowiadał, jak to rodzinie było przykro, że siostra wyszła za mąż za Żyda. Ten klimat, ta melodia jakoś musiała do Witka docierać już wcześniej. Wspomniałem tu już o jego buncie przeciw elitaryzmowi komandosów, buncie wyrosłym z wrażliwości i wstydu, że jest dzieckiem żydowskiego dygnitarza. On mi opowiadał potem, jak w śledztwie doszedł do tego, że skoro jest dzieckiem dygnitarza, Żyda w dodatku, to cały jego sposób myślenia jest obcy narodowi, został mu narzucony. I on jest głęboko winny, nie tylko winny, ale i źle myśli, źle widzi, jest skażony. W momencie, kiedy się pomyśli: ja i mój sposób myślenia jest gorszy, to wpada się w straszną pułapkę. Mówiłem o tym przy okazji tego inteligenckiego kompleksu z ZMP - dzieci z dobrych domów, które czuły się winne wobec mas ludowych, a klasy robotniczej w szczególności, więc uznały swój sposób myślenia, swoje widzenie świata za gorsze, skażone drobnomieszczaństwem, inteligenckością. I abdykowały z rozumu - a jak człowiek rezygnuje z rozumu - rezygnuje też z sumienia. Coś takiego, w niesłychanie stężonej postaci, spotkało Witka w śledztwie i okazał się całkowicie bezbronny. A jeszcze mu wstawili do celi Andrzeja M., który współpracował z policją i odegrał wobec Witka destruktywną rolę. Andrzej ze swoją wizją, o której zaraz będę mówił, świetnie się wpisał w Witkowe kompleksy. Starszy, jakoś tam bardziej doświadczony, a przy tym właśnie prawdziwy Polak, z małego miasteczka. Nie dygnitarskie dziecko z „pięknej dzielnicy". I tak z pomocą śledczego i M. Witek doszedł do tego, o co ja się zaledwie otarłem: do przekonania, że oto służył żydowskiej mafii przeciw narodowi polskiemu. Jakoś nie przyszło mu do głowy, że ten naród próbują przed nim reprezentować ludzie ze Służby Bezpieczeństwa MSW. I popłynął w zeznania. A jeszcze przychodziła do niego na widzenia mama i mówiła:

- Tak słusznie, tak rób.

A potem przychodził ojciec i mówił:

- Zastanów się, przecież ty obciążasz kolegów, którym grozi więcej niż tobie.

Ale - mówił mi później Witek - ja już byłem przeciw sposobowi myślenia mojego ojca. Uważałem, że wszystko, czego mnie uczył, do czego prowadził - było złe. Więc jak on mi tak właśnie radził, to znaczy, że ja mam robić przeciwnie. Biedny Witek. Czy nie jest on czasem ofiarą antysemityzmu polskiego? Choć też ofiarą zbyt wielkiego autorytetu ojca, który nie dawał mu miejsca na samodzielność, na bunt.

Od tej nocy, o której opowiadałem tutaj, zaczyna się moja pamięć o Andrzeju M. Nie mówię, że od tego zaczyna się jego droga do MSW. Nie, to na pewno było dużo bardziej złożone. Ale myślę sobie, że ta zazdrość o Irenę, o tych młodych chłopców - komandosów - to tylko część różnych zazdrości, które musiały dręczyć, a być może wciąż dręczą, tego niesłychanie utalentowanego faceta, który przyjechał do Warszawy z prowincjonalnego miasteczka. To musiało być ważne, bo on często powtarza, pisze o sobie w różnych miejscach „przybysz z prowincji wchodzi w wielki świat". Można mówić, że czuł się zarazem lepszy, bo znał swoje możliwości intelektualne, i gorszy, bo nie z Warszawy, bo nowy. W ten sposób jego własne wyobrażenia o sobie były niesłychanie zagrożone i to właśnie przez środowisko, które mu jakoś tam imponowało. To taki przyczynek do ceny awansu, tylko że to całe piekło było w nim. Bo tak naprawdę cóż się wtedy stało? I jakim tam znowu wielkim światem byliśmy, zaledwie ocieraliśmy się o niego, ale on czuł się wyśmiany, odrzucony. Może wyolbrzymiam znaczenie tego incydentu. Ale to fakt, że następnego dnia M. nie podał mi ręki. To jest jakby modelowy przypadek, jego rozdarcie wewnętrzne - zarazem niska i wysoka samoocena. Najłatwiej poradzić sobie z tym, odrzucając to, co jego odrzuca. I on coś takiego wykonał wobec szeroko pojętego środowiska komandoskiego, demonstrując z jednej strony swoją tożsamość ze środowiskiem wielkiego intelektu, nauki, literatury, a z drugiej odcinając się od nas jako awanturników. To było najprostsze rozwiązanie: on, prawdziwy intelektualista, uczony, nie chce mieć nic wspólnego z awanturnikami. Co więcej - broni przed nimi swoją dziewczynę. Już w tym momencie jego zazdrość o Irkę nabiera zupełnie innego wymiaru. Również bunt Jasia Grossa, o którym tu opowiadam, i którego nie umiałem objaśnić - ma to samo źródło. Ten pomysł, że nasza działalność to awanturnictwo, że trzeba od tego uciec w naukę, w twórczość, w literaturę. Zresztą Janek nie ukrywał, że to koncepcja Andrzeja.

Potem Andrzej znowu zbliża się do nas w związku z wydarzeniami, z samym Marcem, ze zdjęciem „Dziadów". A to dlatego, że środowisko intelektualne niesłychanie mocno się w to angażuje. A zaraz potem dostaje się na policję. Jego samotność śledztwa, samotność celi trwa niesłychanie krótko, ale nie musi trwać długo, bo on jest właściwie już gotowy do przyjęcia policyjnej wizji świata. Teraz trzeba zrobić jeszcze tylko drobny krok. On jest za inteligentny, żeby polecieć prościutkim antysemickim tekstem. „Piękne dzielnice" - tak się chyba nazywa ten jego donos, który pisze w śledztwie - to wielki esej. W moim przekonaniu wielki, chociaż moi koledzy - wszyscy to czytali w aktach śledztwa - twierdzą, że to zła literatura. Ja ich podejrzewam jednak o osobisty stosunek, bo ostatecznie był to paszkwil na nas, na mnie przede wszystkim. Może znowu tu przesadzam, może przez to, że ten tekst jest taki przeciw mnie, to chciałem go dobrze, bez uprzedzeń odczytać. Ale mam wrażenie, że nie, że jednak jest w nim wielkość, taka jak w „Biesach" właśnie. Przecież to taki sam paszkwil na pewien typ środowisk rewolucyjnych, opozycyjnych. Ostrość widzenia Dostojewskiego jest karykaturalna, ale jest w tym jakaś prawda i jest też prawda u M. O snobizmie, o izolacji od społeczeństwa, o takim typie europejskości, który utrudnia zrozumienie Polski, tak jak istnieje taki typ polskości, który utrudnia zrozumienie Europy.

Oczywiście, mam świadomość, że ja tutaj M. traktuję niesłychanie łagodnie. Jego tekst to w końcu policyjny donos, taki inteligentniejszy wariant najgorszej, czarnosecińskiej propagandy. Tym niebezpieczniejszy, że taki inteligentny. Tyle tylko, że cóż - los jego w policyjnych aktach. Chociaż on to potem - zdaje się - drukował we Współczesności. Mówię - zdaje się - bo nigdy nie zadałem sobie trudu, żeby go znaleźć.

Andrzej M. od początku sypie wszystko i wszystkich, mało tego, współpracuje z policją, żeby skonstruować tę wizję wielkiego spisku sił obcych narodowi polskiemu. Ja i Karol opętani żądzą władzy, władania umysłami - to wyraźnie jest zrobione na Nieczajewa, a ci wielcy to Schaff, Kołakowski i inni - tak europejscy, że aż antypolscy. Tu ta żydowskość cienko biegnie, cieniutko. Jakby jej nie ma, a jest. Tę swoją wizję - w czasie spotkań, które mu organizuje SB w więzieniu - M. wdusza Witkowi G. i swojej dziewczynie, Irce Grudzińskiej. I oni to kupują.

Teraz policja chyba popełnia błąd - zaczyna puszczać ludzi, też Andrzeja M., dziewczyny wszystkie. Ludzie wychodzą, kończy się ten policyjny świat. I zaczynają się trzęsienia ziemi.

O tym właśnie nie mam odwagi opowiadać, choć parę osób dokładnie to relacjonowało. Witek G. przede wszystkim. To jego słowa:

- Nagle zobaczyłem, że wszystko było na odwrót, że przed chwilą żyłem w zaprzecznym świecie. I zupełnie nie wiedziałem, co ze sobą zrobić.

Tereska zaraz po wyjściu z więzienia spotkała się z Gajką. Opowiedziała wszystko - o zeznaniach, o oświadczeniu. I Gajka nic jej nie powiedziała, ale ona nagle zobaczyła coś takiego w jej oczach, że ciarki przeszły jej po plecach. Wróciła do domu i zaczęła się ze sobą zmagać. W rezultacie spytała adwokata, czy jeśli człowiek nie żyje, to czy jego zeznania się liczą. Odpowiedział jej, że tak, i zrozumiała, że nie może zrobić tego, co postanowiła. I zdarzyła się taka ważna rzecz w moim życiu. Dopiero dużo później się dowiedziałem, jak to zupełnie przypadkiem człowieka można obdarować, podobnie jak przypadkiem można go zabić. Zawieźli mnie w końcowej fazie śledztwa jako świadka na rozprawę Andrzeja Duracza. Prowadzili mnie przez korytarz sądu, byłem pogodny, wesoły, uśmiechałem się, machałem ręką. Tymczasem to był taki ponury okres w Warszawie pomarcowej, czego ja nie wiedziałem. Samotność śledztwa ma swoją dobrą stronę - jest również izolacją od różnych nastrojów społecznych. Brakowało mi Gajki na tym korytarzu, nie wiedziała, że ja tam będę jako świadek i wyjechała akurat na tydzień w Góry Świętokrzyskie. Zobaczyłem Tereskę, wychyliłem się z konwoju, przyciągnąłem ją do siebie i pocałowałem. I koniec. Już później parę razy Teresa mówiła i pisała do mnie do różnych więzień, że wyciągnąłem ją wtedy z odmętów, ponieważ była przekonana, że ją absolutnie potępiamy - my z Karolem - bo to ona nas zaprowadziła do więzienia. Oni wszyscy mieli wtedy strasznego kaca, to, co opowiadał mi Sewek w suce, powtarzało się, że wsadzili nas do więzienia i jeszcze te ich zeznania... Teresa uznała, że skoro ją objąłem i pocałowałem, to nie mam żalu. I tak przywróciłem jej życie. Naprawdę, nie miałem tyle wyobraźni, żeby wiedzieć, jak to jest jej potrzebne. Chciałem ją po prostu pocałować.

Nie rozmawiał ze mną oczywiście Andrzej M., ale ja spróbuję opowiedzieć o nim. Dzięki współpracy z policją on nagle pozyskał niesłychanie wysokie samopoczucie. Napisał tekst, który musiał mu się zdawać znakomity, skoro nawet ja byłem pod jego wrażeniem. A przede wszystkim uporządkował swoje stosunki ze światem. Przestał być gorszy. Przestał być prowincjuszem. Przeciwnie. To dzięki temu, że obcy, że spoza tych kręgów, stał się dobry, ważny. No, już na pewno policja mu podbijała bębenka. Z tej szczerej prowincjonalnej polskości tryskać miała odtąd prawdziwa polska nauka, literatura, myśl społeczna. O tym, że wyszedł w niesłychanej euforii, świadczy fakt, że pobiegł do rodziców Ireny i powiedział: - Ja teraz ożenię się z Ireną i pokażę, jak powinno wyglądać prawdziwe małżeństwo Polaka z Żydówką.

Musiało go więc coś drążyć z tym antysemityzmem, choć przecież antysemitą nigdy nie był. Tym niemniej zagrał na to. Tymczasem dość szybko na wolności okazało się, że on - ten wielki, wspaniały - jest kompletnie samotny. Wszystkie intelektualne środowiska Warszawy odrzuciły go totalnie. Sam oglądałem dużo później taką scenę, na jakiejś sesji w Instytucie Badań Literackich: M. zapisał się do głosu i ludzie zaczęli wychodzić, mówił do prawie pustej sali. Myślę, że kiedy wyszedł, takich spontanicznych demonstracji może nie robiono, ale bojkot wobec niego był zupełny. Nagle ze swoją szczerą prowincjonalną polskością został sam, mógł się kumplować co najwyżej z policjantami pióra. To musiał być dla niego straszliwy cios.

W każdym razie, kiedy przybył do sądu jako świadek, zaczął swoje zeznania od tego, że przestał pracować na Uniwersytecie czy w Instytucie Badań Literackich i że leczył się w zakładzie dla psychicznie chorych. Po czym wykonał wielki numer. Zdemaskował swoje własne oświadczenie i zeznania ze śledztwa. Stał oparty łokciem o barierkę, szczupły, pochylony do przodu, nie patrzył na sąd, patrzył w ziemię.

- Co ma świadek do powiedzenia? - pyta sąd jak zwykle.

- Już nie pamiętam, nagadałem dużo różnych rzeczy, to jest zaprotokołowane, może sąd będzie mi cytował.

Sąd mu cytował, a on nie tylko zaprzeczał, ale wykazywał absurdalność swoich zeznań ze śledztwa. Pamiętam taki świetny fragment, najostrzejszy, najlepszy, ale tej klasy było całe jego sądowe wystąpienie. Otóż w śledztwie zeznał, że Karol Modzelewski i Adam Michnik prosili go o współpracę przy wydaniu specjalnego polskiego numeru Temps Moderne. Modzelewski rozmawiał z nim o tym w lipcu 1967 r. w Warszawie, a on następnie o wszystkim opowiedział 1 sierpnia na wczasach nad morzem swojej narzeczonej Irenie.

Sąd to przytoczył, a M. na to:

- W tej sprawie mogę powiedzieć tylko tyle, że Karol Modzelewski wyszedł z więzienia 2 sierpnia i w związku z tym nie mógł ze mną rozmawiać w lipcu, a tym bardziej ja nie mogłem tego opowiadać Irenie 1 sierpnia nad morzem.

Sąd pyta dalej:

- A skąd w takim razie zgodność zeznań z Grudzińską?

- Ja się z nią widywałem w czasie śledztwa. Pozwolono mi na to.

Czyli krótko mówiąc przyznał, że udzielał jej instrukcji w trakcie przesłuchań. Tej klasy grę prowadził z prokuratorem i z sądem. Prokurator był kompletnie bezradny. Chwilami miało się wrażenie, jakby M. całe swoje zeznanie złożył po to i w taki sposób, żeby je teraz mógł zdemaskować.

To, że M. zaprzeczył swoim zeznaniom ze śledztwa, odegrało niemałą rolę w zdemaskowaniu całego aktu oskarżenia. Z nim w roli świadka oskarżenia z prawdziwego zdarzenia ten proces wyglądałby dużo poważniej. Ale jak trzasnęła historia grypsów, historia ustawienia śledztwa, prawie wszystko się załamało.

Po tym wszystkim M. napisał książkę o Brzozowskim, w której próbuje dać psychologiczny portret człowieka współpracującego z Ochraną.

Antoni Zambrowski - SPRAWA KOMANDOSÓW

Prof. Andrzej Mencwel zamieścił w ubiegłym roku na łamach dwóch kolejnych sobotnich wydań "Gazety Wyborczej" obszerny artykuł o polskim antysemityzmie. Bodźcem do zabrania głosu stał się fakt wymalowania gwiazdy Dawida na ścianie porzuconej chałupy we wsi, w której pan profesor spędza z synem wakacje letnie. Jeśli się zważy, że Andrzej Mencwel był przed 35-ciu laty uczestnikiem wydarzeń marcowych 1968 roku połączonych - jak wiadomo - urzędową antysemicką nagonką w kontrolowanych przez rządzącą krajem PZPR środkach przekazu, to aż dziw bierze, że prof. Mencwel ocknął się dopiero teraz i to pod wpływem tak błahego bodźca. Podejrzewam zresztą, że prof. Mencwel udaje Greka. Świadczy o tym treść jego artykułu, w którym obszerne podsumowanie stanowi dogłębny rozbiór treści i przekazu społecznego głośnej przed stu laty pracy Romana Dmowskiego pt. "Myśli nowoczesnego Polaka", nie ma natomiast ani słowa o napisanym w wiezieniu mokotowskim w lecie 1968 roku na zamówienie społeczne uboli z Biura Śledczego MSW znakomitego skądinąd eseju "Sprawa komandosów"

Niezorientowanym w przedmiocie sprawy wyjaśnię, że ruch opozycyjny studentów polskich rozpoczął się w styczniu 1968 roku od protestów przeciwko decyzji ówczesnego I sekretarza KC PZPR Władysława Gomułki o zdjęciu ze sceny warszawskiego Teatru Narodowego dramatu Adama Mickiewicza "Dziady". W tych protestach niepoślednią rolę odgrywał również młody i zdolny literat Andrzej Mencwel, zaprzyjaźniony ze śliczną niebieskooka blondyneczką Ireną Grudzińską - studentką Wydziału Filologii Uniwersytetu Warszawskiego i zarazem aktywną uczestniczką działającej na uczelni grupy opozycyjnej, kierowanej przez studenta Wydziału Historii UW Adama Michnika. Ówczesny I sekretarz Komitetu Uczelnianego PZPR, dr Andrzej Jezierski powiedział nieco wcześniej, iż są to "komandosi" Jacka Kuronia i Karola Modzelewskiego, dla propagandy ich wywrotowych poglądów dokonujących "desantów" na otwarte zebrania polityczne na uczelni. Chodziło im o prowokowanie nieprawomyślnych dyskusji. Nazwa "komandosi" przyjęła się w środowisku studenckim, ale prasa PZPR i PAX, polewająca pomyjami "Ruch 8 marca" starała się opisywać "komandosów" jako współbojowników izraelskiego generała Mosze Dajana, wsławionego błyskawicznym zwycięstwem nad armiami krajów arabskich w wojnie 6-dniowej w czerwcu 1967 roku. Organ PAX-u, dziennik "Słowo Powszechne" z dnia 11 marca 1968 roku w swej odezwie do studentów Uniwersytetu Warszawskiego, napisanej wspólnie przez prezesa PAX-u Bolesława Piaseckiego oraz pracownika KC PZPR Ryszarda Frelka, wręcz określał organizatorów wiecu protestacyjnego studentów UW na dziedzińcu przed BUW-em jako żydowskich nacjonalistów wysługujących się Izraelowi oraz rewanżystom z RFN. Te słowa niejednemu mogły trafić do przekonania, gdyż w gronie ówczesnych "komandosów" istotnie bardzo dużo było osób żydowskiego pochodzenia. Propaganda partyjna głosiła, iż żydowska opozycja wobec Władysława Gomułki jest zemstą za potępienie przez niego agresji izraelskiej.

W rzeczywistości sprawa miała dłuższy rodowód i wiąże się z historycznymi wydarzeniami burzliwego roku 1956. Pod naciskiem społecznym Partia była zmuszona do wielu ustępstw, m.in. do reaktywowania w tradycyjnym kształcie Związku Harcerstwa Polskiego, co stało się tuż po przełomie październikowym 1956 roku. Ponieważ w odrodzonym ZHP rej wodzili dawni działacze harcerscy z Aleksandrem Kamińskim na czele, wielu działaczy partyjnych uważało ZHP za organizację nacjonalistyczną i klerykalną. Wówczas właśnie podharcmistrz Jacek Kuroń stworzył hufiec im. gen. Waltera, głoszący hasła internacjonalizmu proletariackiego Do tego hufca z lekkim sercem wysłało swe dzieci wielu działaczy komunistycznych, zwłaszcza żydowskiego pochodzenia Po jakimś czasie władze partyjne spacyfikowały ZHP, narzuciły mu swe kierownictwo ideowe i organizacyjne oraz zrobiły porządek z hufcem walterowskim. Gdy oburzony tym Jacek Kuroń przeszedł do opozycji antypartyjnej, pociągnął za sobą wielu swych wychowanków - walterowców. Skutek był taki, że gdy 3 marca 1968 roku grono komandosów pod przewodnictwem Jacka Kuronia podjęło decyzję o organizacji wiecu na Uniwersytecie w dniu 8 marca, uczestniczący w tym zebraniu mój kolega zwierzył mi się po jakimś czasie, iż w życiu nie widział tylu Żydów naraz.

Uwięziony po spacyfikowanym przez ZOMO wiecu studentów Andrzej Mencwel odciął się w swym błyskotliwie napisanym eseju od żydowskich spiskowców i zyskując poklask przesłuchujących go uboli, został zwolniony z więzienia do domu. Znam te sprawy z osobistego doświadczenia, gdyż uwięziony 12 marca 1968 roku czytałem jako współoskarżony akta "sprawy Karola Modzelewskiego i innych". Po wyjściu na wolność po amnestii lipcowej 1969 roku otrzymałem od swego obrońcy mec. Kazimierza Łojewskiego odpisy akt sprawy i pożyczyłem Adamowi Michnikowi maszynopis "Sprawy komandosów". Pamiętam też jego uszczypliwe komentarze na temat jej autora.

SYPIĄC - Sprawa "komandosów"
bruLion - wybór tekstów