# Antysemityzm Bolesława Prusa

##

I Prus nie stanowił wyjątku wśród oświeconej opinii, gdy w 1874 roku pisał: "Liczna a próżniacza ludność faktorów i małomiasteczkowych giełdowiczów ma wiele podobieństwa do grzybów i pleśni drzewnej..."
I jak reszta opinii oświeconej gromił z zapałem żydowską odrębność. W 1877 tak definiował, dręczącą inteligentów jego czasu kwestię żydowską: "...oto ciemnota i kastowość [...], dodajmy żargon, chałat i wczesne zawieranie związków małżeńskich, ocukrujmy to wszystko biedą, wywołującą oszustwo i lichwę, a mieć będziemy cały tort nazywający się kwestią żydowską. Że on jest niesmaczny - to prawda, ale żeby nie miał kiedyś prysnąć pod naciskiem oświaty i idei postępowych - w to nie uwierzę".
Program więc cokolwiek prostolinijny, postęp miał zlikwidować odrębność, asymilacja miała Żydów zbliżyć do jedynie słusznej kultury polskiej. Jednak Prus do typowego programu pozytywistycznego dołączył antyżydowską obsesję, która tak jak w przypadku Świętochowskiego w końcu zwyciężyła. Już w latach 70-tych protestował przeciwko żydowskiej dominacji w gospodarce. W 1877 r. protestował przeciwko nazywaniu Żydów narodem, dla niego "ciemne masy" były tylko kastą i materiałem dla "tego lub owego społeczeństwa". Wszystko to jednak mieściło się w ramach środowiskowej filozofii, antyżydowski język miał tylko znaczenie perswazyjne.

Prawdziwym przełomem dla Prusa w postrzeganiu przez niego kwestii żydowskiej była pisana w latach 1887-89 "Lalka", w czasopiśmiennym pierwodruku powieść dwutomowa. Porównanie zawartości tomów dowodzi, jak wielkich zmian dokonał Prus w tomie II.
Społeczeństwo, ukazane w tomie I powieści znajduje się w stanie głębokiego kryzysu gospodarczego i nade wszystko duchowego, rozkład jest najbardziej adekwatnym pojęciem. Poszczególne warstwy nie tworzą organicznej społecznej tkanki, kasty arystokracji, burżuazji i drobnomieszczaństwa szamoczą się w bezsensownym, ambicjonalnym konflikcie. Droga awansu indywidualnego jest nierealna, stanowy status jest barierą nie do pokonania, Wokulski licząc tylko na własne siły musi pozostać subiektem, przy czym status "subiekta" jest niemal feudalnym statusem przynależności do klasy niższej; młody Szlangbaum i doktor Szuman cierpiąc antysemickie docinki pozostają na granicy dwu światów, polskiego i żydowskiego, nie będą faktycznie akceptowanymi przez żaden z nich. Zastój cywilizacyjny, konserwatyzm kastowy, takie są symptomy kryzysu społeczeństwa w I tomie "Lalki". Przełomem ma być praca organiczna, spółka do handlu z cesarstwem, która zaktywizuje elitę kraju, posiadającą kapitał, lecz nie ducha przedsiębiorczości. Przedsięwzięcie to przez samego Prusa ukazane jako inicjatywa heroiczna, wobec całkowitego, wszechobecnego marazmu staje się w istocie fikcją.
Żydzi w I tomie to trzy postaci: stary Szlangbaum, ortodoks, zasymilowani Szuman i Henryk Szlangbaum, dwaj ostatni uczestnicy wraz z Wokulskim powstania styczniowego, mający za sobą zesłanie na Syberii. Obaj dotkliwie znoszą antysemityzm i kastowe bariery; gdy Wokulski daje pracę pogardzanemu przez Polaków i Żydów młodemu Szlangbaumowi (nie przyszedłbym, gdyby nie troska o dzieci, mówi ten) opinia polska ma mu to za złe. Szuman to postać głęboko tragiczna, po osobistym dramacie jest wypalony, zgorzkniały, mimo, że asymilator, to świadomy swego statusu mieszkańca dwu światów, z których żaden go nie zechce. Stary Szlangbaum to żydowski biznesmen, Prus opisuje go z sympatią, gdy staruch jadąc dorożką zmuszony jest zapłacić większą taryfę czuje słabość "około serca". Umowa, jaką zawiera z nim Wokulski o kupno kamienicy jest tak mętna, że jej realizacja może się oprzeć tylko na wzajemnym zaufaniu. Lojalność i zaufanie łączą tych dwu ludzi, zapamiętajmy to.
Pozytywnego obrazu Żydów dopełnia przedstawienie przez Szlangbauma rozrywek młodych Żydów, mających ćwiczyć rozum; mądrość i cierpliwość mają być typowymi żydowskimi cechami. Żydzi zasymilowani w tomie I "Lalki" noszą piętno tragizmu, są postaciami psychologicznie skomplikowanymi.

Naraz w II tomie przechodzimy do innego świata stosunków polsko-żydowskich, spotykamy Wokulskiego rozmawiającego z Rzeckim o rozpanoszeniu się Żydów i możliwej sprzedaży sklepu, Rzecki zapowiada: "Będzie kiedyś awantura z tymi Żydami", Wokulski odpowiadając wygłasza słowa znamienne - Prześladowania Żydów trwają już osiemnaście wieków, jedynym ich rezultatem jest wyginięcie jednostek szlachetnych, a pozostanie przy życiu tylko Żydów "wytrwałych, cierpliwych, podstępnych, solidarnych, sprytnych i po mistrzowsku władających jedyną bronią, jaka im pozostała - pieniędzmi. Tępiąc wszystko, co lepsze, zrobiliśmy dobór sztuczny i wypielęgnowaliśmy najgorszych." Pamiętajmy, mówi to przyjaciel Żydów z I tomu, która to przyjaźń budziła wrogość polskiej opinii.
Spotykamy także młodego Szlangbauma, niegdyś tak poniżanego, teraz zhardziałego, który wie już, że jest prawie właścicielem sklepu. Wrócił do papy, i to wcale nie z powodu antysemickich przytyków, lecz dla majątku. W rozmowie z Rzeckim oświadcza, że pożycza arystokratom, by ich przyjmować na salonach. W duszy jest demokratą, ale czegóż nie robi się dla stosunków. Pamiętajmy, mówi to ex-powstaniec, zasymilowany, upokarzany przez Żydów i Polaków, obecnie wróciwszy do papy staje się on Żydkiem - geszefciarzem.
W tomie II, po długiej nieobecności, naraz spotykamy doktora Szumana, niegdyś zgorzkniałego, teraz pełnego optymizmu...żydowskiego optymizmu. Odwiedzającemu go Rzeckiemu objawia, że w jego duszy nastąpił przełom, ba, to prawdziwa iluminacja. Postanowił bowiem zająć się biznesem. Wyrzeka, że dziesięć lat strawił na bezwartościowe badania włosów, na publikację broszury o tychże włosach wyłożył rubli 1000. I żadnego odzewu. Obecnie postanowił zająć się robieniem pieniędzy, czyli geszeftem, bo pieniądz jest sezamem, przed którym otwierają się wszystkie drzwi, za pieniądze ma się nawet gotowych do ofiar przyjaciół. Przestał już wierzyć w "polski system" ten bowiem jest uosobieniem marzycielstwa i braku rozsądku, jedynym efektem działania "polskiego systemu" są bankructwa moralne i materialne.
Na pytanie ogłupiałego Rzeckiego, jakiż system proponuje w zamian, odpowiada: "nasz żydowski". Wedłu niego Żydzi są cierpliwi i genialni, zaś Polacy głupi bankruci. Wszyscy arystokraci trwonią majątki, na czele z Łęckimi i Krzeszowskim. Nawet Wokulski to bankrut. "Wszyscy bankrutujecie, wszyscy... Całe szczęście, że wasze miejsce zajmują świeże siły. Są nimi Żydzi, są oni sprytni, nawet ich postępowanie z kobietami jest zupełnie inne niż sentymentalizm Polaków. Żyd finansista bierze żonę bogatą, nic nie znaczą dlań czułości. Jeśli wziąłby żonę ubogą, to wtedy musiałyby procentować jej wdzięki. "Ona prowadziłaby mu salon, zwabiała gości, uśmiechałaby się do możnych, romansowałaby z najważniejszymi, słowem - na wszelki sposób popierałaby interes firmy" - tak oto dowiadujemy się, że wśród Żydów w powszechnym zwyczaju jest prostytuowanie żon (zresztą za ich zgodą) dla geszeftu. Przy okazji dowiadujemy się, że szczery przyjaciel Wokulskiego z I tomu Szuman teraz właśnie zajęty jest sprawdzaniem rachunków księgowych sklepu Wokulskiego, który chce nabyć stary Szlangbaum.
Były przyjaciel Szlangbaum kupujący sklep, wcześniej jednak wydobywający rachunki (czy aby wszystko prowadzone uczciwie), i były przyjaciel Szuman, dokładnie kontrolujący stan kasy. Czegóż nie robi się dla geszeftu.
Cały powyższy wywód o żydowskich przewagach nad polską bezmyślnością głosi, pamiętajmy, niedawny szczery patriota polski, powstaniec, mający za sobą syberyjską katorgę. Ten właśnie człowiek, pamiętajmy zasymilowany Żyd doznaje olśnienia i bredzi, niczym podpity półanalfabeta, który przebrnął właśnie przez trzy strony "Protokołów mędrców Syjonu". Postać tragiczna, ofiara polskich przesądów kastowych staje się żydowskim geszefciarzem. Dusza żydowska? Dlaczego? Prus mieć musiał bardzo ważny powód, że uczynił trzech żydowskich bohaterów I tomu "Lalki" wrogami polskości.
W niedługi czas potem znowu widzimy Szumana, teraz skarżącego się na okpienie przez Szlangbaumów, którzy proponowali mu spółkę. Oszukany przez swoich "braci" staje się Żydem cynikiem, świadomym łotrostw swego narodu. W rozmowie z Wokulskim mówi: "Genialna rasa te Żydki, ale cóż za łajdaki", z zadowoleniem stwierdza u siebie odrodzenie żydowskiej natury: "A właśnie teraz zaczyna się budzić we mnie instynkt przodków: skłonność do geszefciarstwa". Z niepokojem wspomina, że nieomal ową naturę asymilując się w polskim środowisku zagubił: "Tak długo kręciłem się w waszym świecie, żem w końcu utracił najcenniejsze przymioty mojej rasy", rasy, która cały świat zdobędzie, i to nawet nie rozumem, ale szachrajstwem i bezczelnością. Szuman jest pewien, że niedługo wybuchnie nowe prześladowanie Żydów, z którego wyjdą oni jeszcze mędrsi, jeszcze silniejsi i jeszcze solidarniejsi. I odgraża się Żydzisko bezczelne: "A jak oni wam kiedyś zapłacą! [...] Co tu gadać... Pięknym jest Izrael triumfujący i miło pomyśleć, że w tym tryumfie uciśnionych jest cząstka mojej pracy!" Kusi Wokulskiego, niby demon, z początku drażni jego ambicję przypominając upokorzenia jakich zaznał od arystokratów, by roztoczyć obraz wspaniałości, jakich zazna łącząc się z Żydami: "Zdublujesz majątek i jak mówi Stary Testament, zobaczysz nieprzyjacioły twoje u podnóżka nóg twoich".
Nie koniec to jednak kuszenia przez żydowskiego demona, Wokulski staje się świadkiem prorokowania przyszłości kraju: "Z konieczności połączymy się z waszym ludem, będziemy jego inteligencją, której dziś nie posiada... Nauczymy go naszej filozofii, naszej polityki, naszej ekonomii i z pewnością lepiej wyjdzie na nas aniżeli na swoich dotychczasowych przewodnikach... Przewodnikach!... - dodał ze śmiechem."
Pisał to Prus w 1889, groźba zażydzenie inteligencji i zażydzenia polskiej świadomości narodowej poprzez asymilację już wtedy drążyła sumienia polskich inteligentów.
Odrodzenie się żydowskiej natury u Szumana i Szlangbauma to dowód na szybkie przyswojenie sobie przez Prusa teorii kulturowego rasizmu, żydowska dusza przecież zwycięża u obu, bez znaczenia stają się długie lata lojalności, przecież wystawionej niegdyś na ciężką próbę - zesłanie. Jak się okazuje Żyd zawsze będzie Żydkiem, geszefciarstwo zawsze wyjdzie na wierzch. Obcy, nawet zasymilowany będzie w sobie przechowywał obce wartości. Zagrożeniem dla Polaków są asymilatorzy, Żydzi tajni, zamaskowani. Charakterystyczne, że starego Szlangbauma niewiele widać w II tomie, za to musimy wysłuchiwać monologów ex-Polaka doktora Szumana. Przecież Żyd "w chałacie" tylko wyzyskuje, asymilator może zniszczyć duszę polską.
Ta zmiana, metamorfoza, jaka się dokonała w asymilatorach w "Lalce" została z lubością odnotowana przez, jak zwykle czujny "Głos". Wybrzydzano tylko na to, że "proces przeobrażania" Szlangbauma i Szumana powinien być poddany, ze względów społecznych (!-AK) drobiazgowej analizie psychologicznej, czego brak w powieści.
Dowiadujemy się, że o spółkę do handlu z cesarstwem kierowaną przez Wokulskiego walczą dwie partie żydowskie. "Nie było bowiem w kraju nikogo, kto by mógł dalej rozwijać jego pomysły; nikogo, prócz Żydów, którzy występowali z cała kastową arogancją, przebiegłością, bezwzględnością i jeszcze kazali mu wierzyć, że jego upadek, a ich triumf - będzie korzystnym dla kraju..."
W czasie rozmowy Wokulskiego z księciem, zatroskanym o nieszczęsny kraj dowiadują się czytelnicy, jak to przebiegli Żydzi wykorzystują gospodarczy bezwład społeczeństwa. W nieszczęsnym kraju brak finansistów i godnych zaufania, chrześcijańskich kupców. Arystokraci zaś nie dbają o przemysł krajowy i wydają kapitały za granicą. Tacy zaś ludzie jak Wokulski, przedsiębiorcze jednostki są tępione. Kastowa arystokracja odsuwa się od wątłej burżuazji, ta zaś nie pozostaje dłużna.
Obraz rozkładu społeczeństwa podobny jak i w tomie I, już jednak w tomie II książę z rozpaczą woła do Wokulskiego - "więc zostawisz nas na pastwę starozakonnym." Ostatecznym triumfem Żydów jest opanowanie spółki, której kierownikiem zostaje były Polak, były powstaniec, były demokrata - Henryk Szlangbaum. Przedsięwzięcie, które miało w tomie I służyć wzmocnieniu polskiej gospodarki, w tomie II zostaje opanowane przez żydowskich aferzystów. A więc mamy tu inną niż w tomie I diagnozę społeczeństwa polskiego, zdolnego do gospodarczej aktywności, ale niszczonego przez Żydów. Stąd już niedaleko do porzucenia programu pracy organicznej, cóż bowiem znaczy nawet mrówcza praca wobec żydowskiej wojny ekonomicznej. Ale nie uprzedzajmy faktów.
Epizod z przejęciem spółki przez Żydów ma symbolizować przejmowanie polskiej gospodarki, ale to nic, zagrożona jest także przez rozpanoszone żydostwo polska inteligencja (Szuman wyznaje, że Żydzi narzucą Polakom swą inteligencję i własną filozofię), Żydzi przez małżeństwa z Polkami (takie proponuje się Szumanowi) dążą do opanowania elity - arystokracji. Polska staje wobec śmiertelnego zagrożenia - żydowskiej okupacji.

Prezentacja podstępnej "rasy żydowskiej" w II t. "Lalki" zawiera typowy dla tego rodzaju literatury błąd logiczny. Żydzi, na przykładzie Szumana raz wychwalają "najcenniejsze przymioty żydowskiej rasy", to znów padają z ust samych Żydów epitety "cóż z nas za łajdaki", "zdobędziemy świat szachrajstwem i bezwzględnością".
Prus, tak jak choćby autorzy "Protokołów Mędrców Syjonu" nie trzyma się jednej "wykładni" żydowskości. Nie bardzo dowierzając inteligencji czytelnika karze swym żydowskim bohaterom to wychwalać pod niebiosa swą "rasę", to znów taplać ją w błocie. Koniec końców czytelnik porażony żydowską mocą i wyliczeniem wspaniałych cech narodowych Żydów mógłby jeszcze uwierzyć i wstąpić do Zakonu! Musi mieć zatem całkowitą jasność co do "prawdziwych" motywów i "prawdziwych" cech żydowskiej rasy, a będzie to najbardziej oczywiste, jeśli skompromitują się sami Żydzi.

Nieprawdopodobna wolta, jakiej dokonał Prus w trakcie tworzenia "Lalki" tylko wydaje się nielogiczna, tom I będący ilustracją koncepcji pozytywistycznej, aprobaty asymilacji Żydów, przedsiębiorczości, krytyki kastowości i inercji społeczeństwa jest świadectwem świadomości zagrożenia gospodarczym zacofaniem, rozkładu społeczeństwa, także świadomości konieczności dokonania wielkiej pracy, tak wielkiej, że niemożliwej. Tom I to obraz kryzysu, dezintegracji tak potężnej, tak przerażającej, że polski pisarz nie potrafi obwinić o ten stan samych Polaków. Znajduje więc prawdziwy czynnik dezintegracyjny, wygodnego kozła ofiarnego.
W "Lalce" Prus, nieświadomie, ukazał swą własną intelektualną drogę i swego środowiska pozytywistycznego. Od punktu wyjścia - przełomu lat 60/70 XIX w., pesymizmu diagnozy gospodarczej, cywilizacyjnej zapaści Królestwa, ale i optymizmu przekonania o możliwej szybkiej mobilizacji narodowej i łatwości budowy społeczeństwa organicznego.
Społeczeństwo organiczne, społeczeństwo przyszłości miało być płaszczyzną bezkonfliktowej współpracy klas i grup etnicznych. Asymilacja mniejszości (Niemców, Żydów) prowadzić miała do likwidacji separatyzmu etnicznego, współpraca klas społecznych prowadzić miała do funkcjonowania "społecznego kapitalizmu", jak można by to określić współczesnym językiem. Wreszcie praca organiczna to rozwój oświaty, transfer idei i osiągnięć naukowych.
Lata 80-te pokazały dobitnie, iż gwałtowna ekspansja kapitalizmu w Królestwie nie ma nic wspólnego z poczciwością programu pozytywistów. Brutalny wyzysk, zubożenie, fikcja oświaty ludowej, wreszcie wystąpienie na scenę publiczną konserwatystów i socjalistów - pozytywiści nie mogli mieć wątpliwości, że przegrali.
Czas było szukać winnych, Prus ich odnalazł.

Tom II to już ilustracja powszechnych w latach 80-tych tendencji antysemickich, a także pokryzysowego pozytywizmu, który pochłonięty etnocentryzmem zwrócił się przeciwko Żydom. Załamanie się pozytywnego programu pracy organicznej jest w II tomie "Lalki" widoczne, cała wina, całe zło trapiące społeczeństwo zostaje przeniesione na Żydów. Diagnoza kryzysu społeczeństwa zostaje zachowana, lecz metody rozwiązania tegoż kryzysu nie, Prus znajduje rozwiązanie tyleż proste, co, nie da się ukryć znajdujące oddźwięk w opinii publicznej.

Kozioł ofiarny-Żydzi z II tomu "Lalki" zostaje przedstawiony według wszelkich reguł, jako zbiorowość anormalna, kierująca się antywartościami. Nihilizm "żydowskiego systemu" w konfrontacji z polskością staje się nihilizmem prawdziwych wartości.
Kozioł ofiarny zawsze obarczany jest fundamentalnymi dla zagrożonej zbiorowości wykroczeniami. W powieści jest to wystąpienie przeciwko gospodarczym podstawom społeczeństwa, ale i kultury. U Prusa, przecież postępowca, nie widać jeszcze zanadto wyraźnie wszystkich cech kozła ofiarnego. Jednak znać w II tomie przekonanie o wszechstronnej winie Żydów, która jest proporcjonalna do kryzysu społecznego. U innych autorów mechanizm kozła ofiarnego zostanie przedstawiony w bardziej wyrafinowany sposób, Żydzi staną się winnymi wszelkich polskich utrapień i strachów. Żydzi zyskają wiele wizerunków, zwykle sprzecznych ze sobą, ale dzięki nim społeczeństwo zyska znaczący czynnik integracyjny. Ewolucja koncepcji powieściowej "Lalki" daje jasne obraz funkcji mechanizmu kozła ofiarnego - integracji zdezintegrowanego narodu środkami negatywnymi.

Dalszy ciąg, przecież kończącej się niepowodzeniem społecznych zamierzeń "Lalki" znajdziemy w "Kronikach". W Kronice z lutego 1891 Prus alarmował, że polska ziemia masowo wykupywana jest przez obcych, w Galicji wykupywana przez Żydów, którzy dzięki prawu wyborczemu zasiądą w ławach sejmu galicyjskiego, zaś w Wielkopolsce przez pupilków komisji kolonizacyjnej. Królestwo jest jeszcze bezpieczne dzięki prawu przed tymi praktykami, "lecz przypuśćmy zmianę prawa, co wówczas stanie się z krajem?..." Niezwykłe, że mimo tych alarmów, Prus w innych Kronikach piętnował tychże samych Żydów za niechęć do pracy na roli, a ich upodobanie do pośrednictwa, które nie dość, że nie jest prawdziwą pracą, to doszczętnie Żydów demoralizuje.
W tym samym roku Prus stwierdza, że mieszczaństwo chrześcijańskie w kraju musi istnieć w należytej proporcji do ludności, co, jak wylicza, oznacza, że jeśli w kraju mieszka 87% chrześcijan, a 13% Żydów, to mieszczaństwo chrześcijańskie musi stanowić 87% ogółu mieszczaństwa. Dodaje, że Polsce nie potrzebne jest żydowskie mieszczaństwo, inteligencja i arystokracja.
Asymilacja dla Prusa - pesymisty, piszącego w 1891 r. to tworzenie oświeconych Żydów, którzy próbują być czym innym, niż są i z całą namiętnością popierają bezwyznaniowość, kosmopolityzm i socjalizm, wszelkie "Lassalle, Marxy, Singery więcej szkodzą sprawie żydowskiej, aniżeli pomagają, dają bowiem nowy powód do nienawiści. A w Europie coraz ciaśniej i nienawistniej, i tylko czekać, jak kwestia, nierozwiązalna dla cywilizacji, rozwiąże się w najohydniejszy sposób przez tłumy."
W Kronice z 1892 tak definiuje (zupełnie inaczej niż w 1877) kwestię żydowską: "Tę lichwę, handel dziewczętami, fałszywe miary i wagi, usuwanie się od publicznych ciężarów, odmienny ubiór i język, inne cele i dążenia, inne święta, a nawet - niemożność zetknięcia się przy jednym stole i jednej misce. Są to różnobarwne nici, z których - nie został utkany, ale - sam utkał się - jaskrawy sztandar antysemityzmu". Prus z radością obwieszcza, że znalazł się sposób na rozwiązanie kwestii, która " w wysokim stopniu paraliżuje normalny rozwój społeczeństwa". Żydzi bowiem są narodem w wysokim stopniu różniącym się od innych strukturą profesjonalną, brak im rolników, przez co nie posiadają organu do czerpania soków z ziemi, wysysa inne społeczeństwa i czyni im zgryzotę. Dlatego osławiony baron Hirsch naprawił swój dawny błąd wspierania żydowskiego separatyzmu na ziemiach polskich i zwrócił się do rządu rosyjskiego o zgodę na masową emigrację rosyjskich Żydów do Argentyny. Tam dopiero Żydzi "wydoskonalą się, uszlachetnią i może staną się niezmiernie ważnym czynnikiem wszechludzkiej cywilizacji". Prus określa tę operację jako zdjęcie "niepotrzebnego ciężaru" z piersi ludów słowiańskich.
Emigracja do Argentyny z początku będzie szła opieszale, lecz po kilku latach nabierze masowego charakteru "i pochłonie bodaj czy nie całą ludność izraelską, która dziś w Europie cierpi niechęć i niedostatek." Dopiero projekt masowej emigracji europejskich Żydów zadowala wielkiego polskiego pisarza, kwestia żydowska rozwiązana zostanie tylko wtedy, gdy Żydów w Europie już nie będzie. Pisze to człowiek, którego Czesław Miłosz nazwał człowiekiem dobrodusznym i umiarkowanym, zawsze gotowym bronić słabszego, organicznie niezdolnym do nienawiści, zaś jego "Kroniki" wedle Miłosza miały się wryć w świadomość postępowej inteligencji. Choć w tym ostatnim nasz noblista nie kłamie...
W kwietniu 1893 Prus z obrzydzeniem komentuje sprawę pogromu żydowskiego w Kolinie, w Czechach. Widzi rozdwojenie współczesnego antysemityzmu, z którym solidaryzuje się każdy uczciwy człowiek, "walka z lichwą, wyzyskiem, arogancją i reklamą żydowską" były ze wszech miar słusznymi hasłami, jakie głosił przed kilku laty antysemityzm. "Idąc spokojnie a wytrwale w tym kierunku, mógł był spłukać wiele nadużyć, obmyć wiele brudów i zasłużyć się ludzkości" lecz niestety zabrakło w obozie antysemitów serc szlachetnych (AK-!!!). Niestety, antysemityzm współczesny realizuje się głównie przez afery polityczne i pogromy, i niestety opinia publiczna może dnia pewnego stwierdzić: "-Ehe! kochankowie...Jeżeli tyle wartą jest wasza prawdomówność, to wy i na Żydów ciskacie oszczerstwa...Więc Żydzi są to gołąbki i baranki, którym wy gwałtem przypinacie wilcze albo lisie ogony". Jeśli dobrze rozumieć duchowe męki Prusa, obawia się, że może skompromitować się słuszna idea, realizowana jednak przez ludzi niegodnych szacunku.

Kampania antyżydowska wzbudzona przy udziale pozytywistów, kierujących jak się im zdawało przesłankami racjonalnymi, a przez innych, bardziej konsekwentnych kontynuowana zaowocowała utworzeniem stereotypu Żyda-obcego, całkowicie odrębnego kulturowo. Obcego, któremu daje się szansę asymilacji, przejścia etnocentrycznych wrót swojskości. Kiedy po pogromie warszawskim tendencje asymilatorskie słabną okazuje się, że trwałym osiągnięciem pozytywistów jest wprowadzenie do polskiej świadomości stereotypu Żyda-obcego, winnego niemożności zbudowania nowoczesnego społeczeństwa. Postulat polonizacji Żydów ma genezę już w oświeceniu, ale dopiero pozytywiści posłużyli się agresywnym językiem publicystyki, by polonizację przyspieszyć.
W latach 80-tych i 90-tych XIX wieku na stereotyp Żyda-obcego nakłada się ideologiczny stereotyp Żyda-wroga. Zagrożeniem stają się wszyscy Żydzi, finansiści i ubodzy, zasymilowani i ortodoksi. Następuje "judaizacja zła", całe zło grożące Polsce zostaje przeniesione na obcych-Żydów. Żydzi zostają zmistyfikowani, mianowani wrogami. Niechęć, jaka budzi asymilacja jest przecież nieracjonalna, z perspektywy polskiej asymilacja obcych oznacza przecież likwidację separatyzmu. Zmistyfikowany Obcy, groźny i przerażający musi jednak zostać odrzucony poza granice swojskości, obcy-Żyd staje się odtąd wrogiem naczelnym polskości. Winnymi kryzysu społeczeństwa, narodu stają się Żydzi, a więc by ów kryzys narodowy rozwiązać najpierw należy "rozwiązać" kwestię żydowską. Winnym kryzysu jest "kozioł ofiarny", ofiara z niego ma dokonać oczyszczenia z grzechów.
Prus w "Lalce" daje świadectwo ewolucji, od racjonalnego antysemityzmu pozytywistycznego, który miał wymusić integrację społeczną, od afirmacji pracy organicznej dochodzi do konfrontacyjnego, afirmującego działania negatywne antysemityzmu ideologicznego. Jednak podobna ewolucja nie była wcale wyjątkiem, istotą podobnych apostazji był głęboki etnocentryzm zawierający się, w różnych proporcjach i w pozytywistycznej asymilacji i rasizmie. Dla obu idei Żyd był obcym niezwykle niebezpiecznym dla społecznego życia, dla Świętochowskiego konieczne wydawało się uczłowieczenie tego stwora, dla Orzeszkowej, wszak "filosemitki" Żydzi stanowili wielostronnie szkodliwą grupę. Tylko obłaskawienie obcego, jego asymilacja mogła wyeliminować jego groźne cechy. Jak wskazuje casus Prusa przejście od akceptacji asymilacji do kulturowego rasizmu nie było wcale takie trudne... Możliwe, że wobec istnienia milionowej masy Żydów i wzrastającej popularności idei rasizmu kulturowego asymilacja wydała się inteligentom końca XIX w. absurdalna. Antysemityzm oferował prostsze i bardziej logiczne rozwiązania.

Jak wielki wpływ miał antysemityzm na narodową mentalność już w wieku XIX, jak wiązał się z ogólnie przyjętą koncepcją narodu homogenicznego kulturowo-etnicznie świadczy publicystyka Bolesława Wysłoucha, inicjatora galicyjskiego ruchu ludowego, nie będącego nacjonalistą, tolerancyjnego dla mniejszości narodowych zamieszkujących tereny polski. Wysłouch tak pisał u schyłku wieku XIX: "Uznajemy prawo wszelkich narodowości, które kiedykolwiek w skład państwa polskiego wchodziły - do samodzielnego rozwoju. Rozszerzanie polskości kosztem innych ludów jest rzeczą dla ludu polskiego nie tylko rzeczą obojętną, ale nawet szkodliwą dla przyszłości narodowej, bo drogą tą tworzymy sobie wrogów tam, gdzie byśmy przyjaciół mieć mieli".
Ten niezwykle liberalny stosunek do kwestii mniejszości w czasie, gdy naturalne było w polskiej publicystyce politycznej utożsamienie etnicznej inności z wrogością budzi szacunek. Jednak ten sam człowiek całkowicie nietolerancyjnie odnosił się do Żydów, o których pisał: "Miasta polskie przepełnione są żydostwem, żywiołem obojętnym albo i wrogim dla celów narodowych [...] postawione być winno załatwienie kwestii żydowskiej. Tu dwojakiego rodzaju środki stosować należy: odnośnie do wykształconej i podatnej dla wpływów kulturalnych mniejszości ludności izraelskiej - polityka asymilacyjna dążąca do uczynienia z Żydów obywateli kraju. Odnośnie zaś do większości, do ciemnych mas ludności starozakonnej, których nigdy nie zasymilujemy, i których asymilacja, gdyby nawet była możliwa, mogłaby oddziałać ujemnie na nasz byt narodowy - emigracja, choćby kosztem znacznych ofiar ze strony państwa i narodu podjęta."
Tezy te przeniesiono do programu PSL z 1903 r., w którym życzono syjonistom, aby spełnił się "najistotniejszy punkt ich programu, dotyczący emigracji do Palestyny".

Etnocentryzm Polski XIX w. był tak silny, że kiedy w 1892 roku Zjazd Paryski PPS sformułował postulat równouprawnienia wszystkich narodowości, codzienna praktyka podważyła to piękne hasło. Sam Józef Piłsudski był przeciwnikiem utworzenia żydowskiej organizacji socjalistycznej, mającej prowadzić indoktrynację w języku jidysz wśród żydowskiego proletariatu. Był zwolennikiem asymilacji a tendencje narodowe wśród Żydów traktował jako wymierzone w polskość. O tym, że postawy etnocentryczne dominowały w ówczesnej PPS świadczą słowa W. Goldberga napisane na zesłaniu w 1898 r.: "Zgadzam się najzupełniej z programem PPS, ale sposób, w jaki PPS ustosunkowuje się do Żydów, jest niemożliwy i honorowany być nie może [...]. PPS żąda samodzielności dla każdej narodowości, czemu więc odbiera ją Żydom, czemu za to, że ci zorganizowali się w oddzielną partię [Bund], obrzuca się ich błotem? Wstrętne to. Zgodzicie się, że jeżeli Żydzi sami się uważają za narodowość, to nie upoważnia to PPS do twierdzenia, że są wrogami Polaków".
Ludowiec piszący o groźbie asymilacji Żydów, socjaliści traktujący powstanie żydowskiego "Bundu" jako organizacji wrogiej Polsce, mimo, że socjalistycznej. Pamiętajmy o tym, argumenty takie formułowane były przez ludzi nie związanych z nacjonalizmem integralnym. Środowiska postępowe, lewicowe, światłe zwolna dochodziły w kwestii żydowskiej do pewnego konsensu ze środowiskami radykalnymi narodowo. Etnocentryzm, będący podstawą mentalności polskich inteligentów w wieku XIX pchnął ich do akceptacji idei jeszcze niedawno graniczących z ciemnotą umysłową. Ale już w 1912 r. postulat emigracji i bojkotu, rasizm kulturowy staną się nie świadectwem ciemnoty, lecz obowiązkiem patriotycznym. Granica, jaka oddzielała grupy lewicowe i prawicowe, wobec wybuchu powszechnego antysemityzmu przestała istnieć. W latach 80-tych XIX w. świadomymi, "naukowymi" antysemitami byli jeszcze nieliczni, w 1912 r. już właściwie wszyscy.

* Cała A. "Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864 - 1897)", PIW 1989

* wszystkie podkreślenia w tekście są mojego autorstwa

Andrzej Krzemiński