SPRAWA ABP. PAETZA

Newsweek 10-15.04.2012

SPRAWA ABP. PAETZA

WOJCIECH CIEŚLA

POKUTA

Cały Poznań wie. Wszyscy pamiętają. Ale co zrobić? Przecież Kościót jest miłosierny.

Arcybiskup, który siał zgorszenie, paraduje po mieście z podniesioną głową. Celebruje ważne msze. Chadza w procesjach. Odprowadza w ostatnią drogę Marię i Lecha Kaczyńskich. Ściska dłoń Benedykta XVI.

Wolno mu, bo skandal, który 10 lat temu poruszył wiernych i Kościół, nigdy nie miał formalnego końca. Sprawa arcybiskupa Juliusza Paetza, który molestował seksualnie poznańskich kleryków, systematycznie przysycha, żeby na krótko ożyć, gdy Paetz pojawia się publicznie.

Kilka tygodni temu znów się pojawił. Jak gdyby nigdy nic przyjechał na konferencję episkopatu, na której rozmawiano o przestępstwach seksualnych księży. Akurat gdy po książce ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego zaczęto publicznie dyskutować o "lawendowej mafii", homoseksualnym lobby w polskim Kościele.

Zresztą po co byłoby się oburzać? Mówi jeden z urzędników poznańskiej kurii: - Skandal jest po pierwsze stary, po drugie wyolbrzymiany przez media. Nie słyszałem, żeby ludzie wychodzili z mszy odprawianej przez Paetza.

1.

Wtedy, w piątek 22 lutego, pół Poznania wiedziało, że następnego dnia, w sobotę, trzeba kupić "Rzeczpospolitą". - Na Ostrowie Tumskim, gdzie mieści się pałac biskupi, wszyscy wiedzieli.

Mówi były świecki pracownik kurii: - To był 23 lutego. Dobrze pamiętam, bo dla Poznania to pamiętny dzień, w 1945 roku wkroczyła do miasta Armia Czerwona. Księża śmiali się, że znów nas ktoś wyzwala, tym razem od Paetza.

W sobotę 23 lutego "Rzeczpospolita" drukuje wstrząsający tekst: poznański arcybiskup Juliusz Paetz seksualnie molestuje kleryków.

W poniedziałek "Gazeta Wyborcza" stawia kropkę nad i: opisuje, jak arcybiskup Paetz wzywa do swojego pałacu przyszłych księży z pobliskiego seminarium. Jak obiecuje im wsparcie na studiach, a potem obejmuje, dotyka genitaliów. Jak daje niektórym w prezencie czerwone majtki z napisem "Roma" i mówi, żeby czytać ten napis od tyłu. Jak podrywa kelnerów. Jak interesuje się studentami archeologii, którzy obok kurii prowadzą wykopaliska. Jak nie potrafi opanować pożądania w publicznych sytuacjach.

Wykorzystywanie seksualne to grzech najcięższego kalibru.

2

Wstrząs. Zdjęcia arcybiskupa w szatach liturgicznych na pierwszych stronach. Tytuły: "Dzieje grzechu", "Grzech w pałacu arcybiskupim". Paetz przez chwilę kontratakuje. "Zaprzeczam wszystkim faktom podawanym w mediach i jednocześnie zapewniam Was, że jest to nadinterpretacja moich słów i zachowań" - pisze w liście pasterskim, ale miesiąc po publikacjach składa rezygnację. Wymuszoną. Watykan zakazuje mu posługi biskupiej - Paetz nie może bierzmować, wyświęcać kapłanów ani konsekrować kościołów. Może odprawiać msze święte i nabożeństwa, brać udział w procesjach (skrupulatnie z tego skorzysta, ale o tym za chwilę).

Nowym biskupem zostaje Stanisław Gądecki. W Poznaniu jest publiczną tajemnicą, że Gądecki nie cierpi Paetza. Mimo to nigdy nie odcina się publicznie od poprzednika. - Wychodzi z założenia, że odsunięcie od posługi biskupiej przez Watykan to dobitne świadectwo win Paetza - opowiada jeden z księży. - Że każdy może sobie resztę dopowiedzieć.

Juliusz Paetz na otarcie łez zostaje arcybiskupem seniorem.

Sprawa żyje jeszcze jakiś czas, wreszcie ucicha.

Arcybiskup nigdy nie przyzna się do molestowania. Nie wyjedzie nawet z Poznania - dostaje mieszkanie w specjalnie dla niego wyremontowanym olbrzymim domu na Ostrowie Tumskim.

Nie spotyka go ostracyzm. Wciąż, mimo sędziwego wieku, bywa na poznańskich salonach. Wprasza się na kościelne uroczystości. Odprawia msze. Chadza w procesjach. Udziela ślubów dzieciom tych, którzy wtedy, 10 lat temu, stanęli po jego stronie. Czasem gdzieś w towarzystwie rzuci uwagę o spisku, którego padł ofiarą. Wierni, zgodnie ze zwyczajem, do dziś przyklękają, całując go w pierścień. Jak każdego pasterza.

3

Kościelna wyspa Ostrów Tumski. Zabytkowe budowle: wyniosła katedra, pałac arcybiskupa, kaplica. Kilka starych domów ukrytych wśród drzew. Bruk. Cisza. Świat odległy od centrum Poznania o trzy minuty jazdy tramwajem. Od świata świeckich odgradzają go woda, stary mur i historia. Tu rodziło się polskie chrześcijaństwo, tu prawdopodobnie chowano pierwszych królów Polski. Czuć oddech wieków.

Kościelna wyspa jest ciasna: do Arcybiskupiego Seminarium Duchownego, do którego tak lubił wpadać abp Paetz, wiedzie podziemne przejście pod ruchliwą ulicą. Trzy minuty spacerem. Pałac biskupów, z którego został wygnany, od katedry dzielą trzy kroki. Kawałek dalej, w okazałym dwupiętrowym domu pod numerem 14, od 10 lat urzęduje Juliusz Paetz. Olbrzymi ogród. Do sprzątania i gotowania - gospodyni, siostra z zakonu urszulanek. Arcybiskup senior nie ucieka od świata, od czasu do czasu przyjmuje dziennikarzy. Ma jedną zasadę: nie rozmawia o skandalu.

- To jest kwas. I to jest buta - mówi bez ogródek jeden z mieszkańców Ostrowa Tumskiego, ksiądz. - Wiele razy wpadałem na niego, jak spacerował po Ostrowie. Jak gdyby nigdy nic. Tu jakieś wycieczki szkolne do katedry, jakaś powaga tego biskupstwa, a tu spaceruje Paetz. Jak sprawca na miejscu przestępstwa. Wiem, nikt go za nic nie skazał, ale po tym, co się stało, mógł wyjechać. Choćby do Rzymu. Tam miałby cieplej, nikogo by w oczy nie kłuł. Ale arcybiskup jest butny. Wiem, że skarżył się biskupowi Gądeckiemu, że za rzadko jest dopuszczany do ważnych uroczystości.

Dziesięć lat temu żaden z informatorów dziennikarzy - duchownych i świeckich - nie zgodził się na upublicznienie nazwiska.

Dziś również nikt z tych, którzy opowiadają o sprawie Paetza z perspektywy dekady, nie chce występować pod nazwiskiem. Powszechnie wiadomo: ci, którzy występują z podniesioną przyłbicą, dostają po uszach.

4

Na Ostrowie do dziś nie używa się słowa "molestowanie". Zamiast niego mówi się "ta sprawa" albo "te sprawy".

- Ta sprawa wisiała w powietrzu dobre trzy lata - wspomina ksiądz, mieszkaniec Ostrowa. - Najpierw przyjście Paetza było wydarzeniem. Bo poznaniak, bo na tle poprzednika, biskupa Jerzego Stroby, był wyjątkowo łagodny. Miał maniery. Bywał na mieście, obracał się we wpływowych kręgach, znał biznesmenów i uczonych. Złośliwie mówiliśmy o nim "miss episkopatu". Pod koniec lat 90. zaczęły wychodzić te rzeczy z klerykami. Przez kilka lat trzej biskupi pomocniczy tuszowali je jak mogli. W myśl zasady: niejeden skandal Kościół widział, ale nie wychodził z nim nigdy na zewnątrz.

Inny ksiądz tłumaczy: - To cień komuny. Za komuny nie można się było wystawiać na ciosy, każdy grzech w polskim Kościele zamiatano pod dywan, żeby nie dawać tamtym argumentów. Wie pan, choćby się waliło i paliło, trzeba dalej robić swoje.

Od 1999 roku duchowni i świeccy rozmawiają z Paetzem. Proszą, żeby się powstrzymał. Na doniesienia z Poznania nie reaguje nuncjusz (dzisiejszy prymas Józef Kowalczyk), choć dostaje pisemne oświadczenia molestowanych. Na listy "o sprawie" nie reagują hierarchowie z Watykanu.

Wreszcie o poznańskiej aferze dowiaduje się Ważna Osoba z Krakowa (tak napiszą o niej gazety). Dziś wiadomo, że Ważna Osoba to Wanda Półtawska, przyjaciółka Karola Wojtyły. Odwiedza go w Rzymie. W listopadzie 2001 roku do Poznania przylatuje komisja z Watykanu. Przez tydzień przesłuchuje kleryków. Potem wyjeżdża.

I znowu nic się nie dzieje.

Wtedy ci, którzy mają odwagę, kontaktują się z dziennikarzami. Może tekst w dużej gazecie pomoże w tym, z czym sobie sami nie poradzili? Pomoże Kościołowi?

5

Odważnych w tej sprawie jest garstka. To głównie duchowni, którzy znają relacje molestowanych kleryków. Najpierw we wrześniu 2001 r. piszą list do polskich biskupów delegatów episkopatu na sesję synodu w Rzymie. W liście mowa jest o działaniach Paetza, "które przez osoby bezpośrednio nimi dotknięte, w tym przez kleryków Arcybiskupiego Seminarium w Poznaniu, odbierane są jako homoseksualne".

- Dla ludzi spoza Kościoła to może brzmieć miękko, ale w języku hierarchii to postawienie sprawy na ostrzu noża. Krzyk: nasz biskup jest grzesznikiem! - tłumaczy ksiądz, mieszkaniec Ostrowa. - Tymczasem Kościół zadziałał schematycznie: najpierw milczenie, potem załatwianie sprawy po cichu i odstrzeliwanie odważnych.

Odważni to m.in. dziekan Wydziału Teologicznego Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, ks. prof. Tomasz Węcławski, rektor seminarium ks. Tadeusz Karkosz, redaktor naczelny tygodnika "Przewodnik Katolicki" ks. Jacek Stępczak. Głośno (ale wciąż wewnątrz Kościoła) mówią o grzechu na Ostrowie Tumskim.

Bez skutku. Biskupi nie poruszają tematu Paetza podczas synodu. Zawodzą kanały komunikacji. List nie dociera do Jana Pawła II. Nuncjusz Kowalczyk przekazuje go... Paetzowi. - Przy tej sprawie okazało się, że gdy chodzi o mniejszości seksualne wśród świeckich, hierarchia jest stanowcza. Ale gdy chodzi o członka Kościoła, zaczyna się wybielanie, podejrzenia pod adresem molestowanych - uważa jeden z księży.

Pierwszy za ujawnienie skandalu dostaje w kość ksiądz Węcławski.

6

Zaczyna się od nagany kanonicznej. Potem inne, mniejsze i większe przykrości.

Po siedmiu latach od afery Paetza Tomasz Węcławski występuje z Kościoła. Związuje się z kobietą, zmienia nazwisko. - Walczył o normalność w Kościele, a Kościół go odepchnął. To z kolei woda na młyn Paetza, który walczy w Watykanie o cofnięcie zakazu posługi biskupiej - uważa jeden ze znajomych księdza.

W 2009 roku Węcławski nie zostaje zaproszony na jubileusz Wydziału Teologicznego UAM, choć był jego pierwszym dziekanem. Honorowym gościem jest za to abp Paetz.

Dziś Węcławski nie chce rozmawiać o skandalu. Przysyła e-mail: "Szanowny Panie. Wszystko, co miałem do powiedzenia w sprawie Juliusza Paetza, powiedziałem. Nie wypowiadam się więcej w tej sprawie".

Kolejny odważny to rektor seminarium, ksiądz dr Tadeusz Karkosz. To on zakazał swojemu zwierzchnikowi, Paetzowi, odwiedzin u kleryków w seminarium. Ksiądz już nie mieszka w Poznaniu. Od kilku lat zawiaduje Papieskim Kolegium Polskim w Rzymie.

Ks. Romuald Niparko, ówczesny prodziekan Wydziału Teologicznego UAM, był tym, który przed ujawnieniem skandalu odważył się napisać do Paetza. Na zemstę nie trzeba było długo czekać. Paetz pozbawia księdza Niparkę wszystkich funkcji w kurii i Radzie Biskupiej.

Ks. Niparko nie chce rozmawiać z dziennikarzami. Jako ostatni z odważnych mieszka na Ostrowie, w skromnym mieszkanku. Zaledwie kilkadziesiąt metrów od luksusowego pałacyku Paetza.

Ks. Jacek Stępczak - postać tragiczna. Dziesięć lat temu za swój podpis pod listem w sprawie Paetza zwolniony z funkcji redaktora naczelnego "Przewodnika Katolickiego". Po aferze wyjeżdża na zaplanowaną misję do Zambii. Stamtąd przysyła iście stalinowską samokrytykę: odwołuje wszystko, co pisał o Paetzu. Mówi jeden ze znajomych księdza: - Nie miał lekko. Przeszedł w Afryce ciężką malarię. Nigdy nie rozmawialiśmy o powodach tej samokrytyki, ale i tak za ten podpis z 2001 roku mam dla niego ogromny szacunek.

Dziś ks. Stępczak jest proboszczem parafii gdzieś w Wielkopolsce.

7

Część duchownych i wiernych z Poznania ujawnienie sprawy uznaje za zdradę Kościoła.

W obronę metropolity w 2002 roku angażują się rektorzy poznańskich uczelni, ludzie kultury, biznesmeni. Podpisy pod listem w obronie Paetza zbierają Sławomir Pietras, były dyrektor poznańskiej opery, i biznesmen Jan Kulczyk. Po stronie hierarchy staje 26 sygnatariuszy listu. Śmietanka towarzyska Poznania. Wśród nich prof. Stefan Jurga, ówczesny rektor UAM.

Jak elita Poznania, ludzie od "listu 26", patrzy na sprawę Paetza dziś, z perspektywy dekady? Na prośbę o kontakt odpowiada tylko prof. Stefan Jurga. Pisze e-mail: "Nie mam nic nowego do powiedzenia. W sygnowanym przeze mnie wraz z 25 przedstawicielami środowiska poznańskiego liście otwartym (...) zwróciliśmy uwagę, że w demokratycznym państwie prawa to właściwe sądy stwierdzają o zasadności oskarżenia".

Z tego punktu widzenia abp Paetz ma fart. Do dziś żaden sąd nie wypowiedział się o jego winie lub niewinności. Nie powstał żaden ruch pokrzywdzonych i ich rodzin. Nikt nie domagał się ujawnienia prawdy, kary dla duchownego i odszkodowań dla ofiar. Żaden z kleryków nie złożył pozwu, nie wystąpił w mediach. Kościół cofnął Paetzowi uprawnienia biskupie, ale do dzisiaj nie wypowiedział się na temat jego winy.

Emerytowany wykładowca poznańskiego seminarium: - Arcybiskupa Paetza nie peszą głosy zgorszonych. Według mnie to rodzaj taktyki: ludzie widzą, że pokazuje się na uroczystościach w pobliżu obecnego arcybiskupa. To może z tym molestowaniem to nieprawda?

Arcybiskup Paetz pisze do urzędników łzawe pisma: "Sądzę, że zrozumiałe jest moje pragnienie wzięcia udziału w uroczystościach". Po czym pojawia się publicznie: koncelebruje msze z okazji rocznicy poznańskiego Czerwca '56. Żegna w Balicach Benedykta XVI. Pojawia się na pogrzebie pary prezydenckiej w Krakowie.

Oficjalnie sprawa abp. Paetza została definitywnie rozwiązana przez Stolicę Apostolską. Najpierw przez przyjęcie rezygnacji, potem przez zakaz wykonywania funkcji duszpasterskich na terenie archidiecezji poznańskiej. Mówi doktor UAM, wierzący: - Dla katolika to dostateczne przesłanki, żeby się tym już nie zajmować. Kościół jest miłosierny. Przecięto zgorszenie i wystarczy. Co mamy zrobić? Pojmać go, wywieźć z Poznania?

Emerytowany wykładowca poznańskiego seminarium: - Jednej rzeczy mi w tym wszystkim brakuje. Gdzie jest żal za grzechy, gdzie postanowienie poprawy? Nie mówiąc o pokucie.