Pozytywizm

# POZYTYWISTYCZNA UTOPIA

##

Pozytywiści, związani z powstałym w 1866 r. "Przeglądem Tygodniowym" postulowali stworzenie solidarnego społeczeństwa, jednolitego, podobnego do ludzkiego organizmu. Poszczególne grupy: etniczne, klasowe miały zostać ściśle powiązane z całością społecznej tkanki, partykularyzm grupowy zostałby wykluczony. Społeczeństwo stałoby się harmonijnie działającą organiczną całością.
Pozytywizm wysunął postulat budowy podstaw gospodarczych społeczeństwa polskiego. W 1874 r. w "Przeglądzie Tygodniowym" pisano: "Dla naszego przemysłu, jeśli ma żyć pełnymi siłami, zdrowo, rozwijać się szczęśliwie, nie ma innej też rady nad oparcie swych fundamentów nie, jak dotąd, na obcych pierwiastkach, na naśladowaniu cudzego, na pożyczce z zewnątrz, ale na pierwiastkach swojskich."
Industrializacja, umacnianie rzemiosła, powiększanie szeregów polskiego mieszczaństwa. Celem gospodarczych wizji pozytywistów miało być społeczeństwo powszechnego dobrobytu. Konflikt między burżuazją a proletariatem, przepaść między wsią a szlacheckim folwarkiem, między polską większością a etnicznymi mniejszościami miały być rozwiązane na drodze solidaryzmu, przez wzrost zamożności i oświaty.

Tło polityczne, jakie towarzyszyło rozwojowi pozytywizmu nie było zachęcające. Po upadku powstania styczniowego rusyfikacja nabierała rozpędu, odrębna struktura administracyjna Królestwa została zniesiona, zamknięta została warszawska Szkoła Główna (jedyny uniwersytet polski na ziemiach zaboru rosyjskiego), ale pozytywistyczna utopia ma dzięki akcji oświatowo - kulturalnej i gospodarczej stworzyć organizm skutecznie broniący się przed represjami.
Pozytywiści w latach 70-tych promują okcydentalizm, a więc wartości obce. Nauka europejska, nowinki filozoficzne stały się popularne, tak jak w czasach oświecenia zachodnia aksjologia jawiła się dla Polski lekarstwem na wszelkie bolączki.
Pozytywistyczny liberalizm każe Świętochowskiemu pisać w latach 70-tych tekst "Partykularyzm", w którym piętnuje egoizm narodowy. Patriotyzm jest dla niego dalekim krewnym instynktów, prowadzących do barbarzyńskich wojen, kończących się ucztami kanibali.
Prus pisząc o niechęci społeczeństwa do niemieckich kolonistów apelował o zarzucenie nietolerancji, która wygnała Maurów i Żydów z Hiszpanii, hugenotów z Francji. Ta sama idea wzniosła chiński mur między Żydami a polskim społeczeństwem. Ponad gwałtem narodowym jest równouprawnienie.

Lata 70-te, lata liberalizmu, haseł równouprawnienia, optymizmu zatajały jednak niebezpieczne fundamenty myślowe pozytywizmu. Gospodarczy aspekt ideologii pozytywizmu - stworzenie swojskiej gospodarki. Ta miała być zbudowana wielkim, społecznym wysiłkiem, wysiłkiem pozytywnej pracy organicznej. Wielkim osiągnięciem pozytywistów było skierowanie uwagi społecznej na kwestie gospodarcze, jednak idea tworzenia swojskiej gospodarki, rozpowszechniona przez pokolenie "Przeglądu Tygodniowego" miało swe piekielne konsekwencje, jak to pokazały lata 80-te. Cały program pozytywistów uzależniony był od czynnika, który wyraźnie przeceniali, od gospodarczej kreatywności polskiego społeczeństwa. Program taki, przy załamaniu pozytywnych postulatów pracy organicznej, musiał doprowadzić do programu spolonizowania gospodarki, tzn. do usunięcia z niej obcych elementów.

Idea organicznego społeczeństwa rozumiana była raczej w sensie socjalnej solidarności, wspólnoty interesów poszczególnych warstw, lecz jak pokazał już schyłek lat 70-tych miała swój etniczny aspekt, który w końcu ją zdominował. Etniczna organiczność społeczeństwa miała się zrealizować poprzez asymilację obcych etnicznie grup. Tak jak w gospodarce oczywistością stało się przeciwstawienie obcym, tak zbawienna dla narodu miała być homogenizacja wielokulturowego społeczeństwa. Przez asymilację rozumiano całkowitą polonizację, czyli wynarodowienie, co raczej nie stanowiło dla ówczesnych liberałów etycznego problemu. Asymilacja miała na celu korzyść polskiego społeczeństwa, w przypadku Żydów asymilacja miała stworzyć Polaków wyznania mojżeszowego. W tym przypadku, przy znanym antyklerykalnym nastawieniu części pozytywistów wydawała się ta propozycja prawdziwą łaską. Punkt widzenia interesu polskości - eliminacja destrukcyjnych odrębności łączył się naturalnie z poczuciem misjonarstwa - chęcią obdzielenia dobrami cywilizacyjnymi biednych dzikich. Źródła późniejszych kontrowersji na tle dwunarodowości żydowskich asymilatorów tkwią głęboko w czasach pozytywizmu, lecz etnocentryzm programu asymilacji, jak i budowy swojskiej gospodarki jeszcze w optymistycznych latach 70-tych nie był tak zauważalny. Jednak późniejsza droga niektórych pozytywistów ku jawnemu antysemityzmowi była już zakodowana w samej filozofii pozytywizmu. Ziarno etnocentryzmu mogło się rozwinąć w sytuacji kryzysu. I tak się stało.
Ten etniczny wymiar teorii organicznego społeczeństwa był bezpośrednią kontynuacją etnocentrycznej wizji narodu polskiego, jaka kształtować się poczęła po powstaniu listopadowym. Pomijając okcydentalny charakter pozytywizmu, wizja "etnicznego kształtu" społeczeństwa zamieszkującego terytorium polskie była ksenofobią w czystej postaci. Tworem społecznym, zamieszkującym polskie narodowe terytorium mógł być tylko homogeniczny naród polski. Z niejasnych, ksenofobicznych postulatów etnocentryzmu polistopadowego liberałowie warszawskiego pozytywizmu stworzyli spójną koncepcję narodu pozbawionego kulturowych i etnicznych różnic.

Na początku lat 70-tych, pozytywiści odnotowywali z triumfem ożywienie życia gospodarczego, "ożywcze ruchy narodu" przejawiać się miały powstawaniem nowych zakładów rzemieślniczych, przekształceniem struktury społecznej, przechodzeniem członków warstwy szlachecko - inteligenckiej do mieszczaństwa. Społeczeństwo powszechnego dobrobytu było tuż, tuż...
Już jednak w połowie lat 70-tych "Przegląd Tygodniowy" konstatuje z rozgoryczeniem, że ruchy sprzed kilku lat były ruchami chorego. Optymizm pozytywistów jakby przygasa.
Koniec lat 70-tych to już wyraźny kryzys pozytywizmu. Wraz z kryzysem pojawia się w publicystyce pewien wątek, dotychczas niewyraźny, mało eksponowany. Kryzys realizacji idei społeczeństwa organicznego zdaje się z wolna racjonalizować.
W 1877 Świętochowski pisze o potrzebie asymilacji mas żydowskich: "W naszym przekonaniu kwestia żydowska nie istnieje, a istnieje jedynie tylko nagląca potrzeba przymusowego nauczania elementarnego dla chrześcijan i żydów, aby tych ostatnich wyrwać z odosobnienia i nadać im wspólny z resztą ludności kierunek umysłowy i obyczajowy." Istnieje więc w społeczeństwie czynnik dezintegracji, czynnik uniemożliwiający społeczny rozwój.
Już w tym samym roku Świętochowski pisze: "...patrzycie na to, jak wasz Szmul opaja chłopów, jak Dawid oszukuje w handlu zbożem obywateli, jak Abram, prowincjonalny bankier, zabija ich lichwą, jak sfanatyzowany Icek wolałby umrzeć przy bezłuskiej rybie, niż ją ustami dotknąć, jak wreszcie cała żydowska czerń podli się za nadzieję najmniejszego zysku i ociera dla niego spokojnie ślinę, którą jej wzgarda na twarz rzuca."
Wątek zostaje podchwycony, Prus, który jeszcze niedawno pisał pochwały niemieckich kolonistów naraz w 1879 w "Kronikach" zaczyna nawoływać do obrony chrześcijańskiej fabryki krochmalu pani Miklaszewskiej przed nieczystą konkurencją ze strony Żydów.
Jest to jednak mało znaczący element ideologii pozytywistycznej. Na razie jeszcze nie uleciał czar optymistycznych lat 70-tych, pozytywiści jeszcze wierzą w swoją utopię, jeszcze nie szukają winnych jej upadku. Asymilacja jest jeszcze tylko jednym z aspektów budowy społeczeństwa organicznego, którym szczególnie interesuje się tylko Orzeszkowa. Prus w 1875 r. pisze w "100 tysiącach Żydów" o emigracji Żydów: "Gdyby naraz te kilkakroć 100 tysięcy Żydów wyrzucić z kraju, większa ich część wyginęłaby niezawodnie, a reszta żyłaby w nędzy; kraj zyskałby tyle, co człowiek, któremu dla ulgi wypruto by z ciała arterie."
Trzeba będzie wstrząsu lat 80 - tych, by prucie arterii jawić się zaczęło jako jedyne rozwiązanie.

Pogrom grudniowy 1881 roku

Kapitalne znaczenie i dla ewolucji pozytywizmu, i dla kwestii żydowskiej miał pogrom warszawski w 1881 r. Bezpośrednią przyczyną rozruchów było obwinienie Żydów o spowodowanie tragicznej w skutkach paniki w Kościele Świętego Krzyża, gdzie w tłoku stratowano ok. 30 osób. Pogrom trwał od 25 do 27 grudnia, gdy wkroczyła policja i opanowała sytuację. Pogrom swym zasięgiem objął prawie całą Warszawę, Alina Cała w "Asymilacji Żydów w Królestwie Polskim" podaje liczbę dwóch ofiar śmiertelnych, 24 miały zostać ranne. Materialnie ucierpiało ok. 10 tysięcy ludzi, straty sięgnęły 800 tysięcy rubli. Za uczestnictwo w pogromie aresztowano 2600 osób.

Pogrom spowodował u części opinii liberalnej szok, zakwestionował bowiem pozytywistyczną koncepcję rozwiązania kwestii żydowskiej. Ideał asymilacji i stworzenia harmonijnego organizmu społecznego zachwiał się poważnie. Podniosły się głosy o utopijności rozwiązania asymilacyjnego. Prus w jednej ze swych "Kronik" dawał wyraz zwątpieniu i narastającej podejrzliwości: "Smutne tylko jest to, że antysemityzm z każdym dniem zdaje się być lepszą wodą na młyn żydowskiego fanatyzmu, który w spokoju rozkłada się, lecz w walce krzepi się i rośnie, na nieszczęście Żydów, a na szkodę krajów, w których mieszkają, i cywilizacji."

W komentarzach publicystycznych bezpośrednią odpowiedzialnością obarczano "ciemny motłoch", zaś pośrednią ... Żydów. Dla zapobieżenia następnym pogromom "Niwa" proponowała likwidację żydowskiego separatyzmu, jak zwykle w takim przypadku wzywając na pomoc oświatę. Zestaw żydowskich wad, które zaniknąć musiały (będąc powodami nastrojów antysemickich) obejmował nieproduktywność Żydów, żyjących z pasożytniczego wyzysku, rozpijanie chłopstwa. Winy żydowskie wymieniali publicyści prowincjonalni, "Kaliszanin" i "Korespondent Płocki" piętnowali żydowski separatyzm i wyzysk, argumentacja nie wychodziła poza ramy zakreślone przez publicystykę stołeczną.

Asymilacja, wobec ogromu potencjalnej pracy, wydała się naraz mało skuteczna, większość publicystów ganiła asymilatorów za mały radykalizm działań, potem zaś sama metoda rozwiązania kwestii żydowskiej poddana została w wątpliwość.

W czasie tych burzliwych dyskusji w Krakowie miał miejsce pewien mało znaczący incydent, Jan Matejko otwierając wykłady w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych oświadczył studentom "Hebrajczykom" iż "pragną uczyć się sztuk pięknych li tylko w celach spekulacji", prócz tego nie mają wdzięczności dla kraju, nie poczuwają się do żadnych doń obowiązków, nie czują się Polakami, i w związku z powyższym niech "wynoszą się z tego kraju, idą od nas tam, gdzie nie ma żadnej ojczyzny ani wyższych uczuć miłości dla kraju, ani wyższych cnót ludzkich."
Wystąpienie Matejki wywołało pewne poruszenie, malarz jednak potwierdził swe antysemickie nastawienie w wysłanym do antyżydowskiej "Roli" liście.

Prasa konserwatywna przed pogromem warszawskim chciała uchodzić za liberalną i zerkając nerwowo na pozytywistów uznawała potrzebę asymilacji. Pogrom wywołał w obozie konserwatywnym ulgę, wobec kryzysu idei asymilacji już nie trzeba było udawać liberałów. W 1884 w "Niwie" S. Godlewski wyznawał szczerze: "Ogół żydowski jest ciemny i znikczemniały moralnie, zaś tak zwana inteligencja żydowska składa się w przeważnej części z ludzi zbogaconych drogą wyzysku i z szczupłej tylko garstki ludzi trzeźwo i uczciwie na rzeczy patrzących."
Szczerze także pisano o zdegradowaniu moralnym asymilatorów, odrywających się od masy żydowskiej i pozostających w duchowej alienacji. Jedynymi ich cechami miały być cynizm, zamiłowanie do przepychu i cudzoziemszczyzny.

Odrębność - obcość - wrogość

Przełom lat 70/80 XIX w. to okres narastających w Królestwie represji. Gubernatorem zostaje osławiony Józef Hurko, a w 1879 kuratorem okręgu warszawskiego Apuchtin. Rusyfikacja nabiera siły. Od roku 1885 w szkołach wykłada się po polsku już tylko religię. To także trudny okres dla pozytywistów, ich program ponosi jawną klęskę, zamożność, wykształcenie, a przede wszystkim organiczna jedność i solidarność bynajmniej nie cechuje społeczeństwa. Akcja pracy u podstaw nie wydaje się zanadto skuteczna wobec brutalności rosyjskiej rusyfikacji.
W 1882 konserwatyści zaczynają wydawać dziennik "Słowo", socjaliści tworzą "Proletariat", obie grupy posiadają własne ideologie. Wobec pierwszych poważnych zaburzeń społecznych, strajków, pogłębiającego się rozwarstwienia wsi pozytywizm wydaje się już zbędną, martwą koncepcją. Utopia, która nie bacząc na politykę miała ziścić w Polsce niemal XX-wieczny socliberalizm wali się w gruzy. Społeczeństwo jest takie, jakie i przed ogłoszeniem programu reform: rozdzierane sprzecznościami, zacofane, bezbronne wobec kulturalnych represji. Afirmowana przez pozytywistów solidarność społeczna, narodowa integracja okazują się fikcją.
Na gwałtowną eksplozję antysemityzmu w latach 80-tych XIX w. ma też niewątpliwy wpływ rewolucja przemysłowa i przełom społeczny jaki wywołała. Wartość produkcji przemysłowej w Królestwie w 1860 r. wyniosła zaledwie 40 mln rubli, w 1870 r. 122 mln rubli, w 1880 r. 171 mln rubli, zaś w 1890 już 600 mln rubli. Z prowincjonalnego, agrarnego kraju w latach 60 - tych Królestwo przeszło drogę gwałtownej industrializacji. Potwór przemysłu, który naiwnym pozytywistom jawił się jako gwarant dobrobytu, w latach 80-tych niszczył społeczne struktury, tradycje, przyniósł wyzysk. Dynamika uprzemysłowienia jest nieprzypadkowo związana z eksplozją antysemityzmu. Zachwianie norm towarzyszące gwałtownej industrializacji i migracji wiejskiej zracjonalizowane zostało przez stereotyp wrogiej działalnością Żydów-kapitalistów.

W 1885 r. Świętochowski pisze, iż postęp ostatnich 20 lat wcale nie doprowadził do powstania społeczeństwa dobrobytu. Od 20 lat poziom życia ogólnie obniżył się i wzrosły koszty życia. "Gnicie nie jest częściowe i chwilowe, ale rozpostarło się po całym społeczeństwie. Warstwy narodu, w których dawniej pewne występki należały do objawów wyjątkowych, dziś brukają się nimi jak błotem powszednim." Już w 1884 r. Świętochowski zaczął zdecydowanie krytykować kapitalizm.

Świadomość kryzysu własnej ideologii, ale przede wszystkim kryzysu narodowego każe pozytywistom zapomnieć o okcydentalizmie, pomiataniu tradycją. W 1883 Prus pisze z niepokojem: "Jesteśmy społeczeństwem słabym, któremu nieustannie narzucają się obce wytwory, począwszy od nici i gwoździ, skończywszy na systemach filozoficznych." Kończy się kilkunastoletni pozytywistyczny flirt z liberalizmem, nadchodzi czas wskazania winnych kryzysu.

Światło prawdy naraz oślepia, niegdyś spójną, dziś rozproszoną grupę. Niezwykle aktualna nagle staje się, w chwili kiedy kryzys myśli pozytywistycznej jest oczywisty - kwestia żydowska, a może raczej kwestia kryzysu organiczności społeczeństwa. Dotychczas raczej marginesowa wobec socjalnej solidarności, kwestia żydowska staje się problemem niezwykle istotnym. Kryzys socjalny społeczeństwa naraz objawia się jako kryzys etnicznej homogeniczności.
W dyskusji "popogromowej" Świętochowski uznaje swój postulat przymusu oświaty dla Żydów za niewystarczający, żąda środków niemal totalnych: "...błagamy o przymusową oświatę i upodobnienie Żydów do ludności, śród której żyją; prosimy o prawodawcze zniesienie wszystkich instytucji izraelskich, podtrzymujących rozdział; prosimy o poddanie wychowania młodzieży izraelskiej pod ogólny plan oświaty; prosimy o drakońskie prawo przeciw obecnemu separatyzmowi."
W felietonie "Bez złudzeń" za przyczynę pogromu uznaje fanatyzm chrześcijański i żydowski. Żydowską odrębność określa jako "starozakonne barbarzyństwo", "izraelici pozostają w swej ciemnocie i odrębności", "stanowią żywioł obcy i szkodliwy", pisze o konieczności "ucywilizowania" i "zburzenia całej separacyjnej rudery." Pisze o felczerze Reisswaserze, który ratował zaduszonych w kościele Św. Krzyża; został obrabowany przez pogromowców. Świętochowski pisze do uczestników pogromu: "patrzcie, dzikie głupcy, kogoście skrzywdzili; nie tylko niósł pomoc waszym braciom w kościele, ale jeszcze zrzekł się wsparcia w połowie na ich rodziny, a w połowie na ofiary waszego rabunku. Idźcie do pracy i zapamiętajcie sobie, że to nie Żyd, ale prawy Polak i człowiek,że on, któregoście uważali za gorszego, jest uczciwszym od was." To dziwaczne przejęzyczenie wiele mówi o atmosferze popogromowej.
W 1881 r. pisze w felietonie, że jest przeciwny "hodowli Żydów" tzn. sprzeciwia się dalszemu trwaniu żydowskiej odrębności, która nabiera w jego tekstach cech wrogich polskości.

Odrębność kulturowa Żydów jawi się nagle jako zasadniczy problem polskiego społeczeństwa. Idea społeczeństwa organicznego, niwelującego wszelki konflikty wewnętrzne i separatyzmy nagle, w sytuacji oczywistego kryzysu narodowego nabiera nowego znaczenia.
Eliza Orzeszkowa w opublikowanej w 1882 roku broszurze "O Żydach i kwestii żydowskiej" stwierdza, że odrębność Żydów wyraża się "strojem, mową, fanatyzmem religijnym, organizacją wewnętrzną, która czyni ich w organizmie społecznym ciałem obcym i wielostronnie szkodliwym".Zastrzega jednak, że owe zarzuty dotyczą tylko "nieoświeconych mas żydowskich", gdyż "żaden oświecony Żyd nie różni się już w ubiorze i mowie ze współobywatelami swymi."
Równouprawnienie Żydów miało się dokonać poprzez asymilację, wyeliminowanie żydowskiej odrębności - ten pogląd wyrażali wszyscy pozytywiści. Zintegrowanie się Żydów w wymarzonym przez pozytywistów jednolitym narodzie wymagało uniformizacji, upodobnienia się do Polaków pod wszystkimi względami kulturowymi, prócz religii. Asymilacja miała zlikwidować jeden naród dla korzyści drugiego.

Wyraźny negatywny stosunek do żydowskiej odrębności i konieczności jej eliminacji formułuje nawet poczciwa Konopnicka, w 1887 pisała: "...nienawiść skierować ku ciemnocie, ku wyłączności, ku fanatyzmowi, a miłość rozciągnąć tak, iżby objąć mogła wszystkie żywioły narodowego życia. Wtedy czas, to 'dobre bóstwo' , sprawi, że prawnuk tych ojców, co dziś jeszcze chorobę przekazują synom 'uzdrowion będzie i szczęśliwy'." Kultura żydowska jako choroba, polonizacja jako uleczenie - zauważa Alina Cała.

Dla Świętochowskiego kwestia odrębności żydowskiej, która uniemożliwia społeczny i narodowy rozwój staje się obsesją. Alina Cała analizując język, jakim posługiwał się Świętochowski w swych perswazyjnych tekstach dochodzi do niezwykłego wniosku. Jest to język czystego antysemityzmu. "Chałaciarze", których nienawidził, byli dla niego "ciemnymi masami", przerażającą tłuszczą. "Czerń" jest całkiem odhumanizowana, asymilacja ma być dla żydowskiej dziczy "uczłowieczeniem", żydowskość dosłownie jawi się jako stan zwierzęcy.
Agresywność tego języka dowodzi też typowego dla światopoglądu etnocentrycznego rozumienia inności - miało ono tylko wymiar nihilizmu, antywartości, barbarzyństwa. Ludzie nawet życzliwi Żydom nie mogli się wyzbyć przekonania o ich niższym statusie cywilizacyjnym.
Agresywność ataków, jawnie antysemickich upodabniała Świętochowskiego do zwykłych antysemitów, jednak funkcja tego antysemityzmu była inna. Sam autor tak pisał o prawdziwym antysemityzmie i specyficznych funkcjach antysemityzmu pozytywistycznego, który miał działać tak, by "rozwijać najściślejszą i najwszechstronniejszą krytykę żywiołu żydowskiego, o ile on wyosabnia się, podtrzymuje swój zastój i odrębność, stanowi naród w narodzie i przeciwstawia się interesom społeczeństwa. To nie robota przesądu, nietolerancji rasowej lub wyznaniowej, ale kulturalna uprawa pola ugorującego i zachwaszczonego. Jest to również antysemityzm, ale taki, który pragnie wytopić z surowej rudy żydowskiej czysty kruszec ogólnoludzki i krajowy." Był to antysemityzm nie ideologiczny, lecz pozytywistyczny, w swych intencjach "racjonalistyczny". Brutalny język, stanowcze piętnowanie "żydowskiego separatyzmu" miało funkcję perswazji, werbalnego "skłaniania" do szybkiej asymilacji.
Spośród dzikiej, ciemnej masy żydowskiej, przerażającej niecywilizowanej tłuszczy Świętochowski zauważa Żydów "uczłowieczonych", zasymilowanych, wykształconych, wyzbytych wad dawnego środowiska. O "ukształconej Żydówce" pisze z zachwytem: "...zna lepiej polską historyę i literaturę, a nawet inne umiejętności [...] ale nadto jej [...] filozofia oddycha tak swobodnie, że słuchającemu nie każe się krztusić."(Znaczenie ostatniego przytyku Świętochowski zapewne zostawił dowcipowi czytelnika).
Dla Świętochowskiego Żydzi zasymilowani (asymilatorzy) to Żydzi "odżydzeni, uczłowieczeni i spolszczeni." W 1890 pisze z troską "Żyd wyzyskuje i niszczy dobrobyt, chłop podpala, kradnie i zabija - obaj są sprawcami klęsk, które wymagają ciągłej baczności i starań zapobiegawczych." I nie jest to wcale troska udawana, wielki pozytywista rzeczywiście pisze tak z litości dla tych nieszczęsnych kreatur - chłopa i Żyda.

Reakcją Orzeszkowej na powstanie syjonizmu i jego popularność wśród Żydów były słowa: "Organizowanie się na ziemi polskiej Żydów w narodowość odrębną, w narodowość dla walk, dążeń i pragnień polskich, dla idei i kultury polskiej obojętną - przedstawia dla społeczeństwa polskiego niebezpieczeństwo poważne i groźne, a o ileż razy jeszcze poważniejsze i groźniejsze, jeżeli obok imienia narodowości tej umieścić wypadnie zamiast wyrazu: obojętna - wyraz: wroga."
Zakładanie a priori, że syjonizm na pewno wykreuje naród wrogi, groźny dla Polaków wiele o polskim etnocentryzmie mówi. Dla Orzeszkowej, którą oskarżano o ostentacyjny filosemityzm jest kwestią bezdyskusyjną, że mieszkańcami polskiego terytorium narodowego mogą być tylko Polacy, o wrogości syjonistów świadczą nie ich antypolskie czyny, ale tylko deklaracje narodowej odrębności.

Etnocentryzm schyłkowego pozytywizmu lat 80-tych staje się jawny. Koncepcja społeczeństwa, która jeszcze 10 lat wcześniej wykluczała narodowy egoizm i przyjmowała obce wartości za pozytywne, obecnie obcość uznaje za zasadniczy problem społeczny. Pozytywistyczny flirt z liberalizmem zakończył się, koncepcja społeczeństwa organicznego ukazała swe etnocentryczne oblicze. Nie klasowe, socjalne różnice społeczne stały się problemem, na główny awansował nagle problem etniczny. Nie tylko pozytywiści zresztą postanowili zracjonalizować kryzys lat 80-tych. Oni próbowali robić to w jedwabnych rękawiczkach.

Antysemityzm gospodarczy

Narastający antysemityzm wyrażał się głównie w częstych kampaniach przeciwko gospodarczej dominacji Żydów.
Dla Bolesława Prusa postulat "polonizacji" gospodarki stał się prawdziwą obsesją. W 1883 po otwarciu szkoły rzemiosł dla młodzieży żydowskiej pisał: "Żydzi, którzy nie są dopuszczani do cechów, a podobno bardziej garną się do rzemiosł, od razu postawili kwestię na właściwym gruncie i na serio myślą o zakładaniu szkół rzemieślniczych - naturalnie dla siebie [...]. Czy pomyślał kto: co się stanie wówczas, gdy w różnych rzemiosłach wystąpią na scenę majstrowie starozakonni ogólnie ukształceni, doskonale obeznani ze swym fachem i z technologią? Ani gadania, że przy swoich zdolnościach handlowych oni staną się fabrykantami, a nasi, wychowani w terminach rzemieślnicy, ich robotnikami...."

Komentując sprawę zapisu 12 milionów guldenów na rozwój szkolnictwa dla Żydów w Galicji dokonany przez barona Hirscha pisał: "Czyn wysoce rozumny i szlachetny: nauczyć ludzi pracy, zapewnić im byt i poważne stanowisko w społeczeństwie. Zachodzi jednak kwestia: co będzie z ludnością polską i rusińską, wśród której Żydzi, opanowawszy już handel pieniężny, opanują z kolei rzemiosło." Alina Cała zauważa, że pogląd Prusa o możliwym "zażydzeniu rzemiosła" dowodzi jego nikłej wiedzy, małomiasteczkowe rzemiosło od wielu wieków było już "zażydzone."

Przyczyną jednej z kampanii antyżydowskich była sprawa memoriału Komitetu Giełdowego. W roku 1886 delegaci Komitetu Giełdowego Bloch i Natanson skierowali do władz Królestwa Polskiego memoriał dowodzący korzyści, jakie kraj odniósł poprzez równouprawnienie Żydów, ich wzrastająca gospodarcza działalność była tego dowodem. Uprzemysłowienia kraju faktycznie dokonać miała burżuazja pochodzenia żydowskiego. Chronili oni kraj przed zalewem niemieckim, czego Polacy nie potrafiliby zrobić.
Memoriał wywołał wzburzenie polskiej opinii publicznej, uważającej go za jawne przyznanie się Żydów do gospodarczej ekspansji. Zdaniem autorów memoriału "rodzime warstwy ludności krajowej dotychczas mało jeszcze są przygotowane do poważnego współdziałania w pracy przemysłowej." Żydzi podtrzymywali rolnictwo krajowe, umożliwili ziemiaństwu przetrwanie kryzysu ekonomicznego, który nastąpił po uwłaszczeniu chłopów, zaopatrując tę klasę społeczną w niezbędny kapitał. Zajmowali się też handlem produktami rolnymi, którego ziemianie nie potrafili prowadzić. Autorzy memoriału stwierdzali, że bez żydowskiego kapitału stanęłaby działalność ekonomiczna w ogóle. Taką przynajmniej wersję memoriału opublikowała "Niwa." W oczach polskich czytelników autorzy memoriału w ten sposób ironicznie skomentowali efekty 20 lat pracy organicznej w Królestwie.
Zdaniem "Niwy" autorzy memoriału kierując się arogancją, twierdzili, że tylko Żydzi stworzyli przemysł i handel Królestwa. Memoriał oczernia Polaków mówiąc o wyższości Żydów, zaś ich produktywność jest wątpliwa, bowiem "manipulowanie funduszami" trudno uznać za działalność produkcyjną.
Zdaniem "Roli" memoriał był dowodem chęci opanowania kraju przez Żydów i był "deklaracją separatyzmu".

Rok później, w 1887 roku ukazuje się broszura K. Wzdulskiego "Żydzi polscy w świetle prawdy", później często wznawiana. Autor widział w Żydach czynnik rozkładowy społeczeństwa, zaś nadzieje pozytywistów na stworzenie harmonijnego społeczeństwa nazywał mrzonkami. Czasy współczesne widział jako scenę zaciętej walki Polaków i Żydów, postęp miał się realizować przez zwycięstwo silniejszych nad słabszymi.
Już w 1876 roku aktywny pozytywista Piotr Chmielowski w tekście "Zasady Talmudu" dowodził, że wrodzona Żydom nieuczciwość i chęć wyzysku bierze źródło w judaizmie, etyka talmudyczna nakazywała podwójną moralność wobec swoich i obcych, była jawnie sprzeczna z etyką chrześcijańską.

W 1889 roku przetoczyła się przez prasę Królestwa Polskiego gwałtowna kampania antysemicka. Podłożem był zapis barona Hirscha 12 milionów guldenów na rozwój szkolnictwa, także zawodowego dla Żydów w Galicji. Sprawa ta została zinterpretowana powszechnie przez polską opinię publiczną jako próba ekonomicznego opanowania Galicji. W liście do Orzeszkowej Leopold Meyet pisał: "Atak antysemicki rozpoczął się u nas w całej prasie nie tylko warszawskiej, lecz prowincjonalnej. Nie wiadomo doprawdy, co począć i jak się zachować. Niepodobna zwrócić nawet uwagi na niebezpieczeństwo, które grozi społeczeństwu naszemu z takiego zachowania się organów opinii publicznej, gdyż cenzura ruchowi temu wcale przeciwną nie jest. Wszyscy powołują się na Prusa, który zgłupiał kompletnie, zaś w bezczelności przechodzi wszystkich "Głos" [...]. Jest to zaraza, która przejdzie może, a potem znowu powróci jak fala, która od wieków wraca ciągle do tego samego miejsca."

Prus komentując "sprawę galicyjską" pisał o fikcji asymilacji: "Dawniej wierzyłem, że Żydzi mogą być asymilowani i chcą się asymilować z europejskimi społeczeństwami, dziś w to nie wierzę. Błądziłem, patrząc na jednostki, które zasłaniały mi ogół milionowy." Samą sprawę widział w wymiarze gospodarczego zagrożenia: "... za kilka lat ukształconymi rzemieślnikami w Galicji będą tylko Żydzi, a ich separatyzm zyska nowy, potężny przywilej i pobudkę."

Dla publicysty "Głosu" A. Potockiego staje się jasne zagrożenie jakie stanowią obcy - Żydzi, w artykule "Żyd w wiosce" pisze: "Rozkładowy wpływ Żyda na wioskę ujawnia się w dwóch kierunkach: z jednej strony pozbawiając ją pewnej ilości środków materialnych i sprzyjając zaszczepianiu się i utrwalaniu przesądów, tamuje jej rozwój umysłowy; z drugiej - świadomie i bezwiednie obniża jej poziom moralny i wytwarza ujemny kodeks postępowania, którym wioska z konieczności posługuje się w stosunkach z Żydem."
W tymże "Głosie" padnie ostrzeżenie przed asymilacją, która dokona "zażydzenia inteligencji polskiej".
Mit o ekonomicznej potędze Żydów budował T. Jeske-Choiński. Wedle niego żydowska fortuna budowana była na gruzach prawdziwe chrześcijańskich fortun, w tej walce pozbawieni zasad Żydzi mieli bezwzględną przewagę. Prócz tego Żydzi opanowali europejską prasę, mało tego, całe rządy europejskie.
Potęga Żydów "przebranych we fraki" wydaje się już mistyczna.

O skuteczności propagandy gospodarczego antysemityzmu świadczy wybuch pogromu w Łodzi w 1892 r., bezpośrednio po robotniczych manifestacjach majowych, także fala antyżydowskich wystąpień w 33 powiatach Galicji w 1898 r. , do czego przyczyniła się silna antysemicka postawa pism chłopskich "Związku Chłopskiego", "Wieńca" i "Pszczółki."

Pierwsze zajścia w Galicji rozpoczęły się prawdopodobnie 9 czerwca, w dniu Bożego Ciała. Rozeszła się pogłoska (identyczna sytuacja rozegra się w Galicji w 1918r.), że cesarz pozwolił rabować Żydów przez dwa tygodnie, podobną zgodę miał wyrazić papież.
Grabiono karczmy, sklepy, domy. Rozruchy, z początku lekceważone rozlały się na obszar całej Galicji Zachodniej. Rabowano i bito Żydów w Jaśle, Brzyskach, w Świerchowej żandarmeria użyła broni - zabity został rzemieślnik. We Frysztaku, jak informował "Czas" 16 czerwca żandarmeria zastrzeliła 9 napastników. Przemoc stosowana w obronie Żydów tylko podgrzała atmosferę. 20 czerwca jeden batalion piechoty skierowano do Frysztaku, drugi batalion i pół szwadronu huzarów do Strzyżowa. 25 czerwca rozpoczął się wielodniowy pogrom w Nowym Sączu, w Starym Sączu wg. prasy w rozruchach uczestniczyło 2 tys. osób - interweniowała konnica. Wojsko strzelało do napastników w Łącku. W Brzesku, tradycyjnie, ludność chrześcijańska dla odróżnienia swych domostw ustawiała w oknach święte obrazy i zapalone świece.
Wreszcie 27 czerwca Rada Ministrów w Wiedniu ogłosiła w 33 powiatach Galicji stan wyjątkowy m.in. w Przemyślu, Rzeszowie, Krakowie. W dwu powiatach powołano sądy doraźne. 3 lipca szacowano, że liczba zabitych - chrześcijan w rozruchach sięgnęła 20. Władze, dzięki rygorom stanu wyjątkowego zawiesiły działalność wielu czasopism i stowarzyszeń (winą za zajścia obciążono socjalistów). Aresztowano ponad 3500 osób, z których około 1000 stanęło później przed sądem. Inspiratorzy zajść, politycy grupy księdza Stojałowskiego, wraz z nim ogłosili, że władze wprowadzając radykalne środki ulegają naciskom żydowskim, zaś prasę oskarżyli o zohydzanie ludu.

To dopiero początek.
* Cała A. "Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864 - 1897)", PIW 1989
* wszystkie podkreślenia w tekście są mojego autorstwa

Andrzej Krzemiński