Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Miros豉w P璚zak

Ma造 s這wnik subkultur m這dzie穎wych

1992

 

 

 

BEAT GENERATION, San Francisco Renaissance, formacja artystyczno-literacka w USA. Debiuty jej uczestnik闚 przypadaj na po. lat 50-ych. Skupia豉 g. m這dych poet闚, prozaik闚, eseist闚 zwi您anych ze 鈔odowiskami bitnik闚 z San Francisco i Nowego Jorku. Najwa積iejsze nazwiska to Allen Ginsberg, Jack Keruac, William Barroughs, Neal Cassady, Gregory Corso, Lawrence Ferlinghetti, Gary Snyder. Za najbardziej wyrazist wyk豉dni ideologii B. G. uwa瘸 si poemat Ginsberga Howl (Skowyt [w:] Wizjonerzy i buntownicy, Krak闚 1976) oraz powie嗆 Keruaca On the Road. Howl jest przejmuj帷ym, histerycznym oskar瞠niem Ameryki z perspektywy "m這dego gniewnego" outsidera pozbawionego z逝dze co do g這szonych oficjalnie warto軼i, pragn帷ego jednak autentyczne warto軼i odnale潭 i nazwa. On the Road, powie嗆 napisana w 1951 r., wydana za po raz pierwszy w 1957 r., jest prozatorskim freskiem pokolenia, kt鏎e wchodzi w dojrza貫 lata tu po II wojnie 鈍iatowej. 砰ciowy wyb鏎 bohater闚 to "bycie w drodze" - ci庵貫 poszukiwanie ekstazy i gor帷ych uczu; dlatego, jak zauwa篡 jeden z komentator闚 powie軼i Norman Podhoretz, "wi璚ej tam rozwod闚, ni w kolonii aktor闚 w Hollywood". Keruacowi (zmar貫mu w 1969 r.) przypisywano rol rzecznika B.G. oraz autorstwo terminu "Beat Generation", do czego sam ch皻nie si przyznawa. "Beat Generation" znaczy tyle, co "pobite", "stracone" pokolenie. B. G., o czym mo積a s康zi na podstawie zar闚no utwor闚, jak i biografii, cechuje szczeg鏊ny typ wra磧iwo軼i i postawy filozoficzno-鈍iatopogl康owej. Fascynowali si tym, co przeci皻ny bia造 Amerykanin uwa瘸 za dewiacj lub margines: kultur murzy雟k, a zw. subkultur 鈔odowiska czarnych jazzman闚, narkotykami, stanami psychopatologicznymi, wolnym seksem. W tekstach poet闚 B.G. znale潭 mo積a afirmacj mi這軼i homoseksualnej, radykaln krytyk rodziny i instytucji ma鹵e雟twa, anarchistycznie pojmowan wolno嗆, bunt przeciw cierpieniu i poni瞠niu, pi皻nowanie fa連zu, niech耩 do kultury masowej i polityki. Odrzucenie stechnologizowanej Ameryki i krytyka spo貫cze雟twa masowego, prowokowa造 tw鏎c闚 B.G. do poszukiwania inspiracji poza kr璕iem macierzystej kultury. Przedmiotem zainteresowania sta si Wsch鏚, jego kultura, filozofia i religie, zw. buddyzm. Podr騜e na Wsch鏚 odbywali Ginsberg, Ferlinghetti, Snyder czy Cid Corman, kt鏎y sp璠zi kilka lat w klasztorze buddyjskim w Japonii.

Tw鏎cy z kr璕u B.G. (zw. Ginsberg) w latach 60-ych stali si stronnikami i ideologami ruchu hipis闚. Allen Ginsberg dwukrotnie odwiedza Polsk, jeden ze swoich wierszy (Cafe in Warsaw) po鈍i璚i Warszawie.

 

 

BIKINIARZE <ang. jitter-bugers, fr. zazou>, subkultura funkcjonuj帷a w Polsce w latach 1950-60. Z wygl康u b. przypominali nieco brytyjskich teddy boys: obszerne marynarki, szerokie, kolorowe krawaty typu "bikini" (st康 nazwa), spodnie na kant, na tyle kr鏒kie, by ods豉nia kolorowe skarpetki, buty zamszowe na grubej podeszwie (tzw. s這ninie), do嗆 d逝gie, zaczesane do ty逝 w這sy ("plereza"). Szczyt aktywno軼i b. przypada na lata 1953-56, gdy po 鄉ierci Stalina zel瘸造 nieco policyjne represje wymierzone nie tylko w "nieprawomy郵no嗆 polityczn", ale te wszelkie przejawy fascynacji kultur zachodni. By造 to jednak lata poprzedzaj帷e w豉軼iw "odwil", propaganda nie zmienia豉 swojego tonu i w zasadzie wszystko co zachodnie mia這 posmak "zakazanego owocu". Tymczasem podstawow racj bytu i wyr騜nikiem grupowym b. by豉 w豉郾ie fascynacja Zachodem, przede wszystkim Ameryk. Kupowane na bazarze ciuchy musia造 by stamt康, a przynajmniej wygl康a jakby stamt康 by造. Innym, r闚nie wa積ym jak wygl康 atrybutem stylu b., by豉 zachodnia muzyka, przede wszystkim ameryka雟ki jazz, kt鏎ego s逝chano, nie ca趾iem legalnie, na prywatkach. Prywatki stanowi造 bardzo wa積y element stylu 篡cia b., mo積a tam by這 stosunkowo bezpiecznie rozwija pot瘼ian oficjalnie ekspresj, np. nowe mody taneczne. Bycie b. wymaga這 w tamtych czasach pewnej odwagi, zw. w miejscach publicznych, gdzie na b. polowa豉 milicja i ochotnicze boj闚ki ZMP, obcinaj帷e b. krawaty i starannie wymodelowane fryzury. Komunistyczna prasa uczyni豉 z b. przedmiot drwin i ostrej pryncypialnej krytyki, opisuj帷 to zjawisko jako przyk豉d rozwydrzenia i demoralizacji, jako spo. margines pozostaj帷y pod wp造wem zdegenerowanej kultury bur簑azyjnej. B. ch皻nie przeciwstawiano pozytywny wzorzec ZMP-owskiego aktywisty, kt鏎y czynnie w陰cza si w budow socjalizmu, 酥iewa ludowe lub neoludowe pie郾i, za bawi si na balach organizowanych przez aktyw. W 闚czesnych enuncjacjach prasowych b. uznawani byli za relikt drobnomieszcza雟kiego stylu 篡cia, nierzadko za "element obcy klasowo". W rzeczywisto軼i baza spo. m這dych ludzi ho責uj帷ych stylowi b. by豉 do嗆 zr騜nicowana, z pewn przewag m這dzie篡 inteligenckiej i licealno-akademickiej.

Styl b. odzwierciedla nie tylko gusty estetyczne, lecz tak瞠 postaw 鈍iatopogl康ow. Mo瞠 nie tyle otwarty, w pe軟i u鈍iadomiony bunt, ile raczej automatyczne odrzucenie propagowanych oficjalnie wzorc闚. "Zachodnio嗆" mia豉 by antonimem nudnej propagandy, muzyczna i taneczna ekspresja przeciwstawia豉 si zorganizowanej i kontrolowanej rozrywce, nieformalne relacje w grupach r闚ie郾ik闚 zast瘼owa造 zwarty kolektyw klasy szkolnej, grupy studenckiej czy pracowniczej brygady. Kry豉 si w tym zar闚no m這dzie鎍za przekora, jak te intuicyjne d捫enie do osobistej wolno軼i i niezale積o軼i od policyjnie zorganizowanego spo貫cze雟twa. Liderzy opinii w grupach b. zyskiwali i utrzymywali swoj pozycj dzi瘯i lepszemu dost瘼owi do zachodnich p造t i ciuch闚 oraz bardziej bezkompromisowej postawie w odrzuceniu tego, co oficjalnie propagowane. Wysokim presti瞠m cieszyli si ci, kt鏎zy dobrze orientowali si nie tylko w aktualnych trendach mody odzie穎wej, lecz tak瞠 intelektualnej. Dobrze by這 zna, obok nowych nurt闚 jazzu (np. be-popu), tak瞠 nazwiska francuskich egzystencjalist闚 czy malarzy abstrakcjonist闚. Du瞠 uznanie w 鈔odowiskach b. zapewnia這 ch這pcom powodzenie u dziewcz徠. Inaczej ni w grupach chuligan闚, kobiety traktowane by造 przez b. na zasadzie bardziej partnerskiej. W ramach kultury prywatki dominowa wz鏎 r闚nych praw dla m篹czyzn i kobiet. Relacje damsko-m瘰kie opiera造 si na daleko posuni皻ej swobodzie, co r闚nie mo積a odczytywa jako kontrpropozycj wobec swoistego purytanizmu kultury stalinowskiego komunizmu. Subkultura b. zaczyna stopniowo zamiera po 1956 r., mi璠zy innymi ze wzgl璠u na szersze otwarcie kultury oficjalnej na Zach鏚, kt鏎e spowodowa這 powszechn dost瘼no嗆 przedtem zakazanych lub nietolerowanych d鏏r i orientacji. Etos b. wyr鏀 na afirmacji zakazanego, dlatego zamar, gdy to, co zakazane, sta這 si legalne i cz窷ciowo przynajmniej przej皻e przez kultur oficjaln.

L. Tyrmand, Dziennik 1954, Warszawa 1989; Cz. Czap闚, S. Manturzewski, Niebezpieczne ulice, Warszawa 1960.

 

 

BITNICY <ang. beatniks, beats, beat generation>, subkultura w USA. Pocz徠ki - prze這m lat czterdziestych i pi耩dziesi徠ych. Dwa g. o鈔odki - Nowy Jork i San Francisco. Beat oznacza tu "pobity", "odrzucony", "stracony". Tak okre郵i這 si 鈔odowisko m這dych Amerykan闚, odrzucaj帷ych warto軼i, kt鏎e mo積a by這 do嗆 豉two zrealizowa w okresie powojennej prosperity w USA. Podobnie jak hipstersi, b. czuli si zafascynowani kultur murzy雟k, zw. czarnym jazzem. Na pocz徠ku by to g. be-bop, wykpiwany przez konserwatywnych bia造ch Amerykan闚 jako muzyka "nie do s逝chania" (podobne protesty wzbudza p騧niej rock), jednak najcz窷ciej wi捫e si artystyczne fascynacje b. z dwoma nurtami jazzu, zar闚no be-bopem Charlie Parkera, jak i nieco p騧niejszym cool-jazzem, kt鏎y zdominowa pocz徠ki tw鏎czo軼i Milesa Davisa. B., inaczej ni hipstersi, wywodzili si zwykle z zamo積ych rodzin klasy 鈔edniej. St康 specyfika ich stylu, odmiennego od hipsters闚. Nosili wytarte d磨nsy, sanda造 lub trampki, kolorowe lu幡e koszule, nierzadko brody i d逝窺ze w這sy. Taki wygl康 wraz z akcesem do "czarnej" kultury podkre郵a odrzucenie przez b. dominuj帷ej tradycji z jej systemem warto軼i i stylem 篡cia. Byli w zasadzie pierwsz formacj o charakterze pokoleniowym, kt鏎a zdecydowa豉 si nada m這dzie鎍zemu buntowi przeciw rodzicom rang ideologii wymierzonej w ca貫 starsze pokolenie, dumne ze zwyci瘰twa w drugiej wojnie 鈍iatowej i zadowolone z mo磧iwo軼i robienia kariery w kraju, kt鏎y sta si pierwszym supermocarstwem na 鈍iecie. Bunt b. rozci庵a si na r騜ne sfery 篡cia i instytucje podporz康kowane kulturze dominuj帷ej. Zanegowaniu podlega zar闚no polityczny pragmatyzm, presti wynikaj帷y ze statusu maj徠kowego, ideologia pracy i konsumpcji, jak te spokojne 篡cie rodzinne, zinstytucjonalizowana rozrywka i kultura masowa. Temu wszystkiemu b. przeciwstawiali spontaniczno嗆, wolno嗆 indywidualn, awangardyzm i swoisty elitaryzm.

W momencie, gdy b. zacz瘭i by postrzegani jako odr瑿na, dobrze rozpoznawalna subkultura, Ameryka wchodzi豉 w faz ca趾owitego zdominowania przez kultur masow. Intelektuali軼i i arty軼i o wi瘯szych ambicjach tworzyli do嗆 ekskluzywne 鈔odowiska, kt鏎e coraz bardziej nabiera造 gettowego charakteru. Ich z陰 sytuacj pot璕owa豉 podejrzliwo嗆 i szykany ze strony w豉dzy, kt鏎a wtedy w豉郾ie podj窸a akcj przeciw komunistom i ich sympatykom, kwalifikuj帷 jako osob podejrzan ka盥ego nonkonformist. Sytuacja ta spowodowa豉, 瞠 w kr璕ach awangardowych artyst闚 i niezale積ych intelektualist闚, znale幢i dla siebie sojusznik闚. Dlatego b. zwykle kojarzono ze 鈔odowiskami artystycznej bohemy, 鈔odowiskiem nowojorskiej Greenwich Village czy grup artyst闚 (g. poet闚) z San Francisco, kt鏎zy tworzyli tzw. San Francisco Renaissance.

Przyj皻a przez b. ideologia, ich sprzeciw wobec tradycji oraz pacyfizm, tudzie fascynacja tym, co obce (w gr wchodzi豉 tu nie tylko czarna muzyka, ale tak瞠 orientalne religie i filozofie), sprawi造, 瞠 b. mo積a uwa瘸 za protoplast闚 hipis闚. W istocie du膨 rol w formowaniu si ruchu hipisowskiego odegrali poeci beat generation, tacy jak Allen Ginsberg, Gary Snyder czy Lawrence Ferlinghetti. Styl b. wp造n掖 tak瞠 na niekt鏎e p騧niejsze subkultury europejskie, zafascynowane jazzem i rockiem. Mia te du瞠 znaczenie dla nowej literatury ameryka雟kiej, czego przyk豉dem, opr鏂z wy瞠j wymienionych mo瞠 by tw鏎czo嗆 Williama Bourroughsa, autora przet逝maczonych na polski powie軼i 鑽un czy Nagi lunch a przede wszystkim Jacka Keruaca, autora "biblii" b., powie軼i On the Road. 

 

 

GITOWCY, git-ludzie, gity, subkultura. G. to zjawisko rdzennie polskie, cho wyst瘼uj帷e w鈔鏚 g. nastawienia, rytua造 i systemy warto軼i nieobce s r騜nym grupom subkulturowym z innych kraj闚. Chodzi tu jednak wy陰cznie o takie grupy, kt鏎e funkcjonuj na granicy 鈍iata przest瘼czego, jak skinheadzi, londy雟cy czy jamajscy rude boys, a wreszcie rosyjscy chuligani pos逝guj帷y si nieczytelnym dla postronnych slangiem (tzw. b豉tnaja mowa).

W polskich miastach subkultury przest瘼cze istnia造 ju w XIX w. Zawsze tworzy造 sw鎩 odr瑿ny 鈍iat, niedost瘼ny i wrogi dla obcych. W 20-leciu mi璠zywojennym bujnie rozwija豉 si zw. subkultura z這dziejska, w kt鏎ej wykszta販i si rodzaj slangu (kmina z這dziejska), daj帷y pocz徠ek wsp馧cz., u篡wanej m.in. przez g. grypserze. G. nie s jednak po prostu tylko grup przest瘼cz. Mo積a m闚i raczej o tym, 瞠 鈍iat przest瘼czy s逝篡 im inspiracj i dostarcza wzoru dla rytua逝 i j瞛yka. Subkultura g. pojawi豉 si jako odr瑿ne i rozpoznawalne zjawisko na pocz徠ku lat 70-ych. G堯wnie w du篡ch miastach i g. w 鈔odowiskach robotniczych. Stosunkowo najwi璚ej g. rekrutowa這 si spo鈔鏚 uczni闚 szk馧 zawodowych, przyzak豉dowych. Chc帷 podkre郵i swoj grupow to窺amo嗆 g. ubierali si w ortalionowe, lekkie kurtki z ko軟ierzem z w堯czkowego 軼i庵acza (tzw. szwedki) oraz spodnie zaprasowane na kant. Nosili kr鏒kie w這sy lub fryzury "na ma逍". Wa積 rol (podobnie jak u skinhead闚) odgrywa tatua, zw. kropki na d這niach i palcach oraz na twarzy. Najwa積iejszym znakiem rozpoznawczym by豉 kropka przy lewym oku (tzw. cyngwajs). Inne to np. kropka na zewn皻rznej stronie d這ni mi璠zy kciukiem i palcem wskazuj帷ym, kt鏎a oznacza豉 zwi您ek nosiciela ze 鈔odowiskiem z這dziei, czy kropka na czole mi璠zy brwiami, kt鏎a oznacza豉, 瞠 nosiciel jest "鈍irem" (wariatem), czyli kim, kto nie cofnie si przed 瘸dnym czynem. G. tworzyli niewielkie, kilkunastoosobowe spo貫czno軼i, akcentuj帷e silny zwi您ek ze swoim miejscem zamieszkania. Im w篹szy kr庵 i bli窺za okolica, tym 軼i郵ejsza wi篥. A wi璚 m闚i mo積a o pewnej gradacji wi瞛i i solidarno軼i w鈔鏚 kolejno: ludzi z tego samego podw鏎ka (kwadratu), ulicy, dzielnicy, miasta, regionu. Dopiero na ko鎍u wa積 rol odgrywa fakt, 瞠 kto jest g. Cz瘰to dochodzi這 do b鎩ek mi璠zy g. z r騜nych dzielnic, czy (zw. przy okazji mecz闚 pi趾arskich) r騜nych miast. Najwa積iejsz bowiem opozycj dla g. by豉 dychotomia sw鎩 - obcy. Obcy znaczy這: z innej dzielnicy czy z innego regionu, ale tak瞠: z innego 鈔odowiska. Wkr鏒ce po wykrystalizowaniu si subkultury g. ich g. wrogiem stali si hipisi. Hipisi byli szczeg鏊nie brutalnie prze郵adowani przez g., gdy wyr騜niali si podw鎩nym atrybutem obco軼i - nie tylko byli hipisami, ale np. pochodzili z innej dzielnicy czy miasta. Zdarza這 si jednak, 瞠 "swojego" hipisa mo積a by這 broni przed "obcymi" g. Najbardziej jednak g. nie znosili cudzoziemc闚. Pewn rol odgrywa豉 te odr瑿no嗆 pokoleniowa (o starych czyli "zgredach" wyra瘸no si na og馧 pogardliwie). Mog這 jednak doj嗆 do sytuacji, gdy obcym stawa si niedawny kolega. Je郵i np. kto dopu軼i si zdrady tajemnic 鈔odowiska, szczeg鏊nie za donosicielstwa, by prze郵adowany szczeg鏊nie okrutnie. Milicja odnotowa豉 nawet kilka zab鎩stw na tym tle. Generalnie 鈍iat wg g. dzieli si na swoich i obcych. Podzia m鏬 by jednak bardziej subtelny. Podstaw by這 rozr騜nienie na ludzi (tak siebie samych nazywali g.) i frajer闚, ale zdarzali si tacy, kt鏎zy nie b璠帷 w pe軟i "lud幟i" utrzymywali z nimi dobry kontakt i stawali si w闚czas "apropakami", tzn. po篡tecznymi obcymi.

W ka盥ej grupie g. obowi您ywa豉 hierarchia. Przyw鏚c bywa zazwyczaj kto o najd逝窺zym sta簑 w subkulturze, a zw. ten, kto mia kontakty ze 鈍iatem przest瘼czym (z "garownikami"). Zwykle bywa to osobnik przebywaj帷y wcze郾iej w zak豉dzie poprawczym lub (co zdarza這 si jednak rzadziej) - w wi瞛ieniu. Miar presti簑 鈔odowiskowego by豉 liczba tatua篡 ("dziarg闚"). Nic dziwnego, poniewa najbardziej wytatuowani byli ci, kt鏎zy mieli ju za sob poprawczak lub wyrok.

W鈔鏚 g. obowi您ywa kult si造 i silnego cz這wieka. Hipisi byli odrzucani i prze郵adowani m.in. dlatego, 瞠 zarzucano im zniewie軼ia這嗆. Silnym cz這wiekiem m鏬 by tylko silny m篹czyzna. Kobieta (za wyj徠kiem matki) plasowa豉 si na nizinach hierarchii warto軼i. Cho w grupach g. pojawia造 si dziewczyny (tzw. "git-many"), og鏊nie zarzucano kobietom niewierno嗆 i s豉bo嗆. Kobiet traktowano w ideologii g. jako przedmiot seksualnego odpr篹enia. Istnia jednak do嗆 znamienny zwyczaj: nie mo積a by這 zaczepi i pobi kogo, kto szed z dziewczyn. Nale篡 podkre郵i, 瞠 g. przywi您ywali bardzo du膨 wag do zwyczaj闚 i rytua堯w. Gdy np. kto aspirowa do grupy musia najpierw "wkupi si" (zwykle butelk alkoholu), a nast瘼nie przej嗆 w豉軼iw inicjacj, polegaj帷 na tym, 瞠 dowi鏚 swojej m瘰ko軼i, np. pokona w walce wybranego osobnika. Nale瘸這 te pos逝giwa si grypser i nie u篡wa s堯w, kt鏎e nale瘸造 wg g. do 鈍iata frajer闚 i kobiet (g. s堯w pieszczotliwych lub zbyt pozytywnie nacechowanych). Wzory zachowa g. pocz徠kowo czerpali wprost ze 鈍iata przest瘼czego (dotyczy這 to zar闚no zwyczaj闚, jak te warto軼i czy konieczno軼i u篡wania sekretnej mowy), a wi璚 z poprawczak闚 i tzw. drugiego 篡cia w wi瞛ieniach. St康 wa積e by這 mie za kumpla prawdziwego "garownika". Stamt康 r闚nie przyszed zwyczaj rytualnego samookaleczania ("sznyty", czyli naci璚ia 篡letk lub brzytw r彗 lub piersi) oraz zwyczaj "braterstwa krwi", kt鏎e by這 znakiem najsilniejszej solidarno軼i. Z czasem jednak sama subkultura g. zacz窸a oddzia造wa na 篡cie w zak豉dach zamkni皻ych i walnie przyczyni豉 si do rozwoju grypsery pojmowanej przez resocjalizator闚 jako ca這kszta速 drugiego 篡cia.

G. jako sp鎩na subkultura funkcjonowali w zasadzie w ci庵u ca貫j dekady lat 70-ych. Potem przestali by, tak瞠 dla m這dzie篡 zagro穎nej patologiami, subkultur atrakcyjn. M這dzie miejska zacz窸a si bowiem styka z wzorami dostarczanymi przez inne, coraz silniejsze i bardziej r騜norodne subkultury, innego te znaczenia nabra造 podzia造 wg zasady sw鎩 - obcy. Pewne elementy subkultury g. przenikn窸y mimo to i przetrwa造 w subkulturze kibic闚 pi趾arskich i skinhead闚.

P. Moczyd這wski, Drugie 篡cie w instytucji totalnej, Warszawa 1990; T. Muller, Git-ludzie, [w:] M這dzie穎we podkultury, Warszawa 1987.

 

 

HELL'S ANGELS <ang. - Anio造 Piek豉>, nazwa gang闚 motocyklowych w USA i W. Brytanii. Pojawili si w USA oko這 1965 r. jako modyfikacja subkultury riders闚. Od tych ostatnich r騜nili si bardziej precyzyjn ideologi i wyra幡iejszym etosem grupowym. Zwykle opisywano ich jako jedn z grup szeroko poj皻ego ruchu kontrkultury. Faktycznie H.A., podobnie jak inne radykalne grupy kontrkulturowe, odrzucali zastany 鈍iat warto軼i i dominuj帷e style 篡cia. Jednak w odr騜nieniu od hipis闚, nie przeciwstawiali temu idei pozytywnych (mi這嗆, wolno嗆), lecz swoi軼ie pojmowan szczero嗆 zachowa, kt鏎a sprowadza豉 si do brutalno軼i i sk這nno軼i do agresji. Podkre郵eniem takiego stosunku do 鈍iata by zewn皻rzny image H.A.: podobne jak u rockers闚 sk鏎zane, czarne kurtki motocyklowe; nazistowskie emblematy (疾lazny Krzy, swastyka); militarne dodatki do stroju (niemieckie he軛y, czasem sk鏎zane p豉szcze a la gestapo, metalowe znaczki identyfikacyjne); sk鏎zane bransolety (pierwowz鏎 pieszczotki); wytarte d磨nsowe kurtki bez r瘯aw闚; wielobarwne tatua瞠. W latach 60-ych grupy H.A. cechowa這 pewne zr騜nicowanie. Jedni podzielali hipisowsk niech耩 do wojny wietnamskiej, inni manifestowali niech耩 i agresj w stosunku do ca貫go spo貫cze雟twa, jeszcze inni wykazywali postawy ksenofobiczne wobec Murzyn闚 i Latynos闚. Na koncercie Rolling Stones闚 w Altamont, podczas ameryka雟kiego tournee zespo逝 w 1969 r., H.A. zostali zaanga穎wani jako stra porz康kowa. Ku przera瞠niu Micka Jaggera skatowali na 鄉ier m這dego Murzyna, kt鏎y ich zdaniem zachowywa si agresywnie i zagra瘸 bezpiecze雟twu muzyk闚. Scena ta zosta豉 sfilmowana i stanowi jedn z sekwencji filmu Gimme Shelter.

Ideologia H.A. by豉 prosta i 軼i郵e wi您a豉 si z ich systemem zachowa oraz socjologiczn charakterystyk grup, jakie tworzyli. Liczy豉 si si豉 i bezwzgl璠no嗆 oraz cechuj帷a grupy przest瘼cze solidarno嗆 grupowa. Wiele grup H.A. znamionowa豉 軼is豉 wewn皻rzna hierarchia: lider, jego pomocnicy, inni m篹czy幡i w grupie i na ko鎍u kobiety, traktowane zwykle jako darmowe prostytutki. Kobiety pozostawa造 zwykle "w豉sno軼i grupy" - sta貫 zwi您ki nie mie軼i造 si w etosie H.A.

W Polsce subkultura H.A. nie wyst瘼owa豉, jedynie pewne, nieliczne atrybuty zewn皻rznego wizerunku przej瘭i od nich polscy motocykli軼i.

 

 

HIPISI <ang. hippies, flower-power - dzieci-kwiaty>, m這dzie穎wy ruch spo貫czny. Pierwsze grupy h. pojawi造 si w USA w po. lat 60-ych. Skupia造 m這dych ludzi, kt鏎zy zdecydowali si odpa嗆 (drop out) od konsumpcyjnego, wymuszaj帷ego konformizm spo貫cze雟twa, przede wszystkim jednak tych, kt鏎zy nie zgadzali si na prowadzon przez USA wojn w Wietnamie. Od pocz徠ku swojego istnienia h. stanowili ruch skrajnie pacyfistyczny. By mo瞠 pierwszym impulsem dla wy這nienia si h. by豉, jak chce wielu publicyst闚, w豉郾ie wojna wietnamska, w kt鏎ej wielu m這dych Amerykan闚 nie chcia這 bra udzia逝. Przeciw wojnie wyst瘼owa造 jednak r騜ne ugrupowania i organizacje, trudno wi璚 uzna, 瞠 wy陰cznie Wietnam powo豉 h. do 篡cia. By wa積, ale nie jedyn przyczyn. Za najwa積iejsz nale瘸這by uzna kryzys kultury ameryka雟kiej opartej na wzorze rywalizacji, d捫enia do sukcesu materialnego i podporz康kowania si ustalonym normom obyczajowym. Model spo貫cze雟twa masowego, kt鏎y zak豉da prymat struktury organizacyjnej nad jednostk wyczerpywa swoje mo磧iwo軼i, gdy zetkn掖 si z impetem ruch闚 emancypacyjnych i odrodzeniem idei "obywatelskiego niepos逝sze雟twa". Ruch h. powstawa w atmosferze rozruch闚 na uniwersytetach, zamieszek na tle rasowym i pewnej dezorientacji w elicie w豉dzy. Prezydent Lyndon Johnson nie potrafi skutecznie kontynuowa polityki Johna F. Kennedy'ego; nie cieszy si takim jak jego poprzednik poparciem intelektualist闚 i mniejszo軼i etnicznych. Jeszcze wi瘯szym konserwatyst i osobistym wrogiem h. okaza si kolejny prezydent Richard Nixon. Nie tyle jednak polityka, ile kultura sta豉 si dla h. obiektem zakwestionowania. Kultura wraz z jej tradycyjnymi ameryka雟kimi warto軼iami kariery, profesjonalnej perfekcyjno軼i, post瘼u, presti簑 mierzonego stanem posiadania. Na tle odmiennej oceny systemu warto軼i ros豉 wzajemna niech耩 i niezrozumienie mi璠zy m這dymi Amerykanami i ich rodzicami, pog喚bia si konflikt pokole. Starsi Amerykanie uznawali i afirmowali my郵enie w kategoriach "pa雟twowotw鏎czych", wierzyli w mocarstwowo嗆 Ameryki, cenili swoj prac i zarobek umo磧iwiaj帷y rodzinny dobrobyt. Ich dzieci wola造 koncentrowa si na cz這wieku jako warto軼i samej w sobie i jego indywidualnej wolno軼i.

Hipis to cz這wiek wolny, nie zwi您any ograniczeniami narzucanymi przez spo貫cze雟two czy jakikolwiek system polityczny. Wolno嗆 h. manifestowali w r騜ny spos鏏, nawet poprzez sw鎩 wygl康 i str鎩. D逝gie w這sy i brody k堯ci造 si z mieszcza雟kim wyobra瞠niem codziennej estetyki. Lu幡e koszule, opaski na w這sach, paciorki na szyi i przegubach d這ni, obcis貫, rozszerzane u do逝 spodnie (tzw. elephant pants) przypomina造 troch str鎩 Indian, w czym odczyta mo積a przynajmniej dwa znaczenia: 1) stereotyp Indianina jako wolnego, nie zasiedzia貫go w jednym miejscu koczownika; 2) afirmacj kultury "rdzennych Amerykan闚", w kt鏎ej liczy豉 si najbardziej wi篥 z natur. H. cz瘰to nazywali si "szczepem". Wolno嗆 oznacza豉 te zerwanie z ustalon spo貫cznie hierarchi wg kryterium p販i, statusu czy roli w rodzinie. St康 odrzucenie tradycyjnej rodziny na rzecz nieskr瘼owanych zwi您k闚 z innymi na zasadzie r闚nouprawnienia. Odrzucon rodzin mia豉 zast徙i komuna. Idea貫m w realizowaniu wolno軼i na co dzie by這 zupe軟e zerwanie z systemem spo貫cznym. Niekt鏎zy h. emigrowali z miast, pr鏏owali sami uprawia ziemi, produkowa 篡wno嗆 i ubranie dla siebie. Rozwini皻emu przemys這wi przeciwstawiali proekologiczny styl 篡cia, wegetarianizm - powszechnej agresji i dyskryminacji innych istot. 砰cie w wolno軼i to 篡cie tw鏎cze, wg h. w ka盥ym cz這wieku tkwi artysta. Dlatego dzia豉lno嗆 artystyczna mog豉 by dla h. najwy瞠j cenionym rodzajem pracy: ka盥y m鏬 malowa, gra, 酥iewa, pisa wiersze. Odrzucony 鈍iat "square' 闚" (square - kwadratowy, "wapniak"), czyli 鈍iat rodzic闚, wydawa si nudny i szary. Przeciwstawiano mu kolorowe stroje i kolorowe wizje psychodeliczne.

Do dzi powszechnie kojarzy si h. z narkotykami. Istotnie, zar闚no w formu這wanej w manifestach ideologiach, jak i w praktyce narkotyki, (zw. halucynogeny) odegra造 du膨 rol. W fazie bujnego rozwoju ruchu, w latach 1966-1968, g. propagator LSD Timothy Leary, psychiatra i autor s造nnego has豉 drop out, tum on, tune in (odpadnij, w陰cz si i dostr鎩), przekonywa podczas hipisowskich mityng闚, 瞠 przy odpowiednim dawkowaniu 鈔odki halucynogenne poszerzaj 鈍iadomo嗆 o nowe wymiary, a przy okazji lecz nerwice. Na g這郾ym mityngu w parku Golden Gate w San Francisco w 1967 poeta Allen Ginsberg wraz z Learym rozdawali ch皻nym bibu趾i nas帷zone LSD. Haszysz, marihuana i LSD, zaliczane do tzw. mi瘯kich narkotyk闚, sta造 si wkr鏒ce niemal obowi您kowym atrybutem na koncertach czy prywatkach. Powsta te ruch na rzecz legalizacji tych 鈔odk闚. Podstawowym za這瞠niem by這 wspomniane poszerzenie 鈍iadomo軼i i wyostrzanie wra磧iwo軼i. Chocia u篡wanie 鈔odk闚 psychoaktywnych ko鎍zy這 si niekiedy tragicznie i Leary za propagand LSD trafi do wi瞛ienia, h. wierzyli w zbawcz moc narkotyk闚. Dodatkowych argument闚 dostarczy Carlos Castenda w swojej ksi捫ce Nauki Don Juana, gdzie dok豉dnie opisa stany transowe po u篡ciu pejotlu i datury. Wa積iejsze jednak by這 to, 瞠 psychodelia w spos鏏 radykalny przeciwstawia豉 si my郵eniu racjonalnemu. Tacy ideologowie h., jak Jerry Rubin czy Abbie Hoffman, wielokrotnie wskazywali na potrzeb odrzucenia racjonalizmu, kt鏎y wed逝g nich nieuchronnie prowadzi do zniewolenia i stoi u podstaw pa雟twa opartego na represji oraz chorej kultury industrialnej.

Odrzuceniu kultury zastanej towarzyszy這 otwarcie si na inspiracje innych, egzotycznych kultur, przede wszystkim kultur Wschodu. Mekk h. z USA i Europy sta造 si Indie, Nepal, Afganistan. Fascynacja Wschodem zaowocowa豉 do嗆 licznymi przypadkami akcesu do wschodnich religii (buddyzmu, krysznaityzmu) i rozpowszechnieniem si w 鈔odowiskach h. praktyk jogi, zazen, medytacji transcendentalnej (TM) czy rebitthingu. Wsch鏚 dawa h. to, czego na Zachodzie nie odnajdywali - zwi您ek z natur, Universum, poczucie globalnej wsp鏊noty, zniesienie sprzeczno軼i mi璠zy tym, co duchowe a tym, co materialne oraz szczeg鏊ne poczucie czasu - "wieczne teraz".

H. bardziej chyba ni jakikolwiek inny ruch m這dzie穎wy realizowali wz鏎 kultury spontanicznej i chyba najskuteczniej oddzia豉li na ca這嗆 uniwersalnej kultury m這dzie穎wej. Zaznaczy si ogromny wp造w h. na r騜ne formy ekspresji artystycznej, przede wszystkim muzyk rockow, jakkolwiek patronami h. byli tak瞠 muzycy rozpoczynaj帷y karier w erze "przedhipisowskiej" - Bob Dylan, Leonard Cohen, zesp馧 the Rolling Stones czy wreszcie Beatlesi. Warto jednak zauwa篡, 瞠 nawet ci weterani rocka znale幢i si pod du篡m wp造wem ideologii h. o czym 鈍iadcz cho熲y takie p造ty, jak Flowers Rolling Stones闚 czy Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band Beatles闚. W ko鎍u lat 60-ych scen rockow zdominowa造 zespo造 otwarcie wspieraj帷e ruch h. i przyznaj帷e si do jego ideologii. Wystarczy wymieni the Crea, Blind Faith, Crosby, Stills, Nash and Young, Mamas and Papas, the Byrds, Jimi Hendrix Experience, Grateful Dead, Jefferson Airplaine, Janis Joplin, the Doors. Muzyka przyjmowa豉 ideologi, ale tak瞠 j kreowa豉. Hippizm zosta wydatnie wzbogacony antyrasistowskimi w徠kami song闚 Dylana czy Joan Baez, interpretacj stanu opresji z piosenek Jima Morrisona z the Doors, psychodelia Jefferson Plaine. Takie piosenki jak California Dreamin Mamas and Papas, Mr Tambourineman Dylana, Satisfaction Rolling Stones闚, Strawberry Fields Beatles闚, The End the Doors, Hey Joe Hendrixa, Do As You Like Blind Faith, wsp馧tworzy造 etos hipisowski, w du篡m stopniu wykreowa造 mitologi pokolenia festiwalu w Woodstock. R闚nie inne formy sztuki pozostawa造 pod wp造wem h. Przyk豉dem mo瞠 by dzia豉lno嗆 Living Theater, wiersze Allena Ginsberga, proza Williama Barroughsa, dzia豉nia typu performence w sztukach plastycznych i wiele film闚, pocz患szy od Zabriskie Point Antonioniego, sko鎍zywszy na Hair Formana.

Na przyk豉dzie ruchu h. najwyra幡iej wida dynamik rozwoju spontanicznej kultury m這dzie穎wej od stadium subkultury, poprzez faz kontrkultury, do kultury alternatywnej. W latach 1965-1966 h. tworzyli bardzo lu幡o zwi您ane ze sob mikrospo貫czno軼i akcentuj帷e swoj odr瑿no嗆 od reszty spo貫cze雟twa g. poprzez wygl康 zewn皻rzny i zerwanie z obowi您uj帷 "fa連zyw moralno軼i mieszcza雟k". Bardzo szybko pojawili si ideologowie h. (Rubin, Hofman) i towarzysz帷y narodzinom nowego ruchu arty軼i, z kt鏎ych cz窷 (m. in. poeta Allen Ginsberg) tworzy豉 wcze郾iejsz formacj subkulturowo-pokoleniow beat generation. Rok 1967 przyni鏀 szereg manifest闚 ideologicznych i zapocz徠kowa rozw鎩 prasy podziemnej. W manifestach, w tekstach literackich i publicystyce, a tak瞠 w tekstach piosenek dokonywa豉 si totalna krytyka zastanego 豉du. W tym czasie ruch h. zacz掖 przyjmowa si w Europie - najszybciej w Anglii i w Holandii, sk康 rozprzestrzenia si na inne kraje kontynentu nie omijaj帷 w pewnych swych przejawach tak瞠 Polski. Takiemu procesowi transmisji musia豉 towarzyszy uniwersalizacja hase. Mimo, i tak瞠 w Europie protestowano przeciw wojnie w Wietnamie, pacyfizm h. symbolizowany znakami "kurzej stopki" i czasem krzy瞠m Atona, zwraca豉 si generalnie przeciw samemu faktowi istnienia armii jako takiej, bez wzgl璠u na to, jakiemu pa雟twu czy paktowi militarnemu armia ta s逝篡. Zyska豉 na znaczeniu og鏊na krytyka militaryzacji, konformizmu, uniformizacji pogl康闚, manipulacji ze strony mass-medi闚. Opr鏂z potrzeby wolno軼i jednostki, rodz帷y si program pozytywny akcentowa mi這嗆 jako najwy窺z form kontaktu mi璠zy lud幟i, oraz wsp鏊notowo嗆 jako optymaln form bytu spo貫cznego. W czasie gdy ruch h. zyskiwa na popularno軼i w Europie, ideologowie h. ameryka雟kich postanowili zradykalizowa oblicze ruchu powo逝j帷 w 1968 roku YIP - Youth International Party (yippies), kt鏎y stawia sobie tak瞠 cele polityczne bliskie anarchizmowi. Nie wp造n窸o to jednak radykalnie na rozw鎩 ruchu w Europie, gdzie kontestacja niemal od pocz徠ku posiada豉 dwa oblicza: polityczne i kulturalne. Ten pierwszy nurt przerodzi si w latach 70-ych w dzia豉lno嗆 terrorystyczn, drugi stara si realizowa ide "spo貫cze雟twa alternatywnego". Powstawa造 wi璚 alternatywne szko造, sklepy, ksi璕arnie, poradnie medyczne i psychologiczne. W Kopenhadze na terenie starych koszar powsta這 alternatywne osiedle Christiania. Bardzo wielu europejskich h. w陰czy這 si w dzia豉lno嗆 ekologiczn. Mimo 瞠 ta faza ruchu h. uznawana jest za najbardziej rozwini皻, w ci庵u ca貫j dekady lat 70-ych, a nawet jeszcze w latach 80-ych powstawa造 i trwa造 w r騜nych krajach subkultury hipisowskie. W W. Brytanii subkultury h., cz瘰to razem z rockersami i motocyklistami urz康zaj coroczne zloty na pustkowiach Walii w miejscach dawnych 鈍i徠y celtyckich. H. pr鏏uj tam reinkarnowa dawne ryty poga雟kie. Niekiedy dochodzi do ostrych star z policj. 

Do Polski elementy kultury i subkultury h. trafi造 pod koniec lat 60-ych, g. za po鈔ednictwem mody na muzyk rockow. W wi瘯szych miastach (Warszawa, Krak闚) usi這wano tworzy komuny, kt鏎e ze wzgl璠u na trudne warunki nie mog造 przetrwa zbyt d逝go. M這dzie przejmowa豉 jednak zewn皻rzne atrybuty h. w postaci d逝gich w這s闚, symboli i stroj闚. "Moda na h." spotyka豉 si jednak ze spor agresj ze strony milicji, niezrozumieniem starszego pokolenia i krytyk dziennikarzy. Partyjni aktywi軼i odczytywali j jako przejaw ulegania wp造wom zachodnim i dopingowali do przeciwdzia豉nia jej. Pewne rozlu幡ienie, zwi您ane m.in. z polityk cz窷ciowego "otwarcia na Zach鏚", nast徙i這 po upadku Gomu趾i. Polscy h. 豉twiej tworzyli w闚czas nieformalne spo貫czno軼i, latem urz康zali coroczne zloty, (pierwszy w 1968 r. w Kazimierzu nad Wis陰, nast瘼ne pod Jasn G鏎 w Cz瘰tochowie), co jednakowo spotyka這 si z retorsjami milicji. Z jednej strony panowa這 wi瘯sze rozlu幡ienie, z drugiej jednak zdarza造 si, np. w Warszawie na Starym Mie軼ie i okolicach Krakowskiego Przedmie軼ia, "naloty" milicji na d逝gow這sych. Dla milicji stanowili oni zbiorowo嗆 podejrzan, blisk marginesowi przest瘼czemu. Ju od pocz徠ku dekady lat 70-ych polscy h. zyskali powa積ego wroga w subkulturze gitowc闚, kt鏎zy zarzucali im zniewie軼ia這嗆 i nadmierne uleganie wp造wom zachodnim. By mo瞠 pewn rol odegra tu czynnik 鈔odowiskowy. Gitowcy wywodzili si g. ze 鈔odowisk robotniczych, byli zwykle uczniami szk馧 zawodowych i przyzak豉dowych, podczas gdy wi瘯szo嗆 h. pochodzi豉 z rodzin inteligenckich Warto jednak zauwa篡, 瞠 polska wersja subkultury h. przejawia豉 si w tamtym czasie g. w "od鈍i皻nym", najcz窷ciej wakacyjnym wydaniu. Bardzo nieliczni, zwykle starsi h. decydowali si na takie przedsi瞝zi璚ia jak wyjazd poza miasto i osiedlanie si z dala od cywilizacji (by這 nieco przypadk闚 migracji w Bieszczady, teren rzeczywi軼ie ma這 kontrolowany przez milicj czy inne instytucje represji). R闚nie i w Polsce hipizm kojarzy si z psychodeli. Na pocz徠ku nie istnia jeszcze 瘸den czarny rynek narkotyk闚. Pr鏏owano zdobywa np. morfin, kt鏎 mo積a by這 otrzymywa na zwyk貫 recepty w aptece po niewielkiej cenie. Sytuacja pod tym wzgl璠em zmieni豉 si radykalnie po wynalazku "brudnej heroiny" (tzw. kompotu) oraz upowszechnieniu hodowli konopii indyjskich. W latach 70-ych wp造w kultury h. zaznaczy si w pewnym stopniu w 鈔odowiskach artystycznych (g. plastyk闚 i muzyk闚). Skanalizowany i u豉dzony polski rock serwowany w mediach i na p造tach nie m鏬 jednak odegra w Polsce takiej roli, jak jego zachodni pierwowz鏎. Dlatego polska m這dzie s逝cha豉 niemal wy陰cznie zachodniej muzyki. Jedynie nieliczni polscy wykonawcy (Romuald i Roman, grupa Klan, Breakout) cieszyli si w鈔鏚 h. pewnym uznaniem. Nieco 豉twiej by這 przebi si balladzistom: Maryla Rodowicz zaczyna豉 swoj karier od piosenek Dylana, Tadeusz Wo幡iak dobrze wpisa si w nurt ballady, kt鏎emu patronowa Donovan. Nowa i do嗆 nieoczekiwana fala popularno軼i h. nadesz豉 ju w erze festiwali w Jarocinie. Nowi, m這dzi h. stali si fanami zespo逝 D瞠m i wykonawc闚 muzyki reggae. Wytworzy這 si co na kszta速 symbiozy mi璠zy neohipisami (tzw. "chwastami") a polskimi rastafarianami. Rasta w polskim wydaniu przej窸o wiele z dawnej hipisowskiej symboliki.

T. Roszak, The Making of the Counter Culture, New York 1971; A. Jaw這wska, Drogi kontrkultury, Warszawa 1975.

 

 

MODS, subkultura. M. pojawili si w W. Brytanii w 1 po. lat 60-ych. Rekrutowali si przede wszystkim ze 鈔odowisk robotniczych. Powstanie subkultury m. brytyjscy socjologowie 陰cz z wysok fal nap造wu imigrant闚 z Karaib闚 do du篡ch miast Anglii. M這dzi Brytyjczycy z niskich klas spo. zetkn瘭i si w闚czas po raz pierwszy z zupe軟ie obcym wzorem kulturowym, w kt鏎ym istotnym elementem by dystans do oficjalnych instytucji, odmienny stosunek do 篡cia rodzinnego i do pracy. Subkultur m. czarni przybysze wydatnie inspirowali brawurowym zachowaniem i pogard dla fizycznego b鏊u. M., podobnie jak teddy boys, akcentowali wyra幡ie swoj odr瑿no嗆 wobec starszego pokolenia. Ostrej krytyce poddawali lojalno嗆 rodzic闚 wobec pracodawc闚, urz璠nik闚 czy policji. Chcieli by inni, zar闚no w swoim zachowaniu, jak i wygl康zie. Ulubionym strojem m. by ciemny, do嗆 obcis造 garnitur, jasna koszula, w御ki krawat. Cz瘰tym atrybutem by造 te ciemne okulary. Taki str鎩 tradycyjnie uwa瘸ny w rodzinach robotniczych za od鈍i皻ny, noszony by przez m. na co dzie. Dlatego m鏬 symbolizowa wolno嗆 od obowi您k闚 i aspiracje konsumpcyjne. Najcz窷ciej jednak m. z konieczno軼i musieli uczy si i pracowa, za swoj subkulturow ekspresj realizowali, jak pisa T. Wolf, "gdzie po drodze z pracy do domu", co pozwala這 nazywa ich "popo逝dniowym undergroundem". Uosobieniem odrzucanego systemu spo. byli dla m. nie tylko reprezentanci oficjalnych instytucji, ale tak瞠 ludzie z wy窺zych klas spo. - dziennikarze, intelektuali軼i, biznesmeni. Generalnie - wrogiem by ka盥y, kto m鏬 posiada rzeczy, na kt鏎e dzieci robotniczych rodzin zwyczajnie nie mog造 sobie pozwoli. Frustracja cz瘰to przeradza豉 si w agresj. M. ch皻nie wdawali si w b鎩ki z antagonistycznymi gangami m這dzie穎wymi. Do historii przesz造 zw. zatargi m. z rockersami.

M. na sw鎩 spos鏏 chcieli by wolni. Ideologia "篡cia beztroskiego" by豉 dla nich czym niezwykle atrakcyjnym. St康 uwielbiali wizyty w klubach z muzyk, m這dzie穎we prywatki i wsp鏊ne eskapady na skuterach. W po. lat 60-ych rynek zachodnioeuropejski zosta zarzucony wzgl璠nie tanimi, w這skimi skuterami "Lambretta". Ich cena w W. Brytanii wynosi豉 mniej wi璚ej po這w miesi璚znych pobor闚 m這dego robotnika. W 鈔odowiskach m. skuter zrobi olbrzymi barier, sta si przy tym wyznacznikiem presti簑 i symbolem grupowej, subkulturowej to窺amo軼i. Zrealizowany w 1978 r. film Quadrophenia (w鈔鏚 aktor闚 znalaz si m.in. Sting) dobrze uchwyci motyw rywalizacji mi璠zy m. i rockersami. Lekkie i tanie lambretty konkurowa造 z ci篹kimi harleyami rockers闚. Harley by oczywi軼ie o wiele dro窺zy.

"Scooter boys" stali si wkr鏒ce synonimem m. w og鏊e, co nie znaczy, 瞠 ca趾owicie zdominowali subkultur m. Wy這ni si bowiem, mniej wi璚ej oko這 roku 1966, "twardy" od豉m m. (tzw. Hard mods), kt鏎y skuterowe szale雟two uzna za niepotrzebny szpan. Hard mods w o wiele wi瘯szym stopniu ni "skuterowcy" akcentowali swoj wojowniczo嗆 i niezgod na otaczaj帷y 鈍iat. Bardziej te byli zafascynowani kultur czarnych. Cz瘰to odwiedzali murzy雟kie kluby i najch皻niej s逝chali murzy雟kiej muzyki (ulubionym wykonawc by soulowy wokalista James Brown). Hard m. zacz瘭i te nieco inaczej si ubiera. Zrezygnowali z garnitur闚 na rzecz d磨ns闚, lu幡ych kurtek i ci篹kich but闚. Uwa瘸 si, 瞠 dali pocz徠ek skinheadom.

Subkultura m. w zasadzie nie przyj窸a si poza W. Brytani. Jedynym wyj徠kiem mo瞠 by Szwecja, cho tam m. raczej wywarli pewien wp造w na rodzim subkultur raggare, ni zadomowili si na d逝瞠j. 

 

 

MOTOCYKLI列I <ang. motor-bike boys, riders>, stara i wci捫 篡wa subkultura, obecna niemal w ca貫j Europie, USA i Australii. Najprawdopodobniej wszystko zacz窸o si od riders闚 ameryka雟kich w 2 po. lat 50-ych, po sukcesie pierwszej fali rocka i fascynacji gwiazdami filmu - Jamesem Deanem i Marlonem Brando. W豉郾ie wtedy na autostradach Kalifornii i Wschodniego Wybrze瘸 zacz窸y pojawia si gromady m這dych m篹czyzn na ci篹kich motocyklach. Wkr鏒ce okaza這 si, 瞠 grupy te 豉two przeistaczaj si ze zwyczajnych mi這郾ik闚 motocykli w zorganizowane gangi terroryzuj帷e przydro積e bary i motele. Gazety donosi造 o kolejnych gwa速ach, pobiciach i w豉maniach, kt鏎ych sprawcami mieli by m. Zwyczaj pos逝giwania si motocyklem przez grupy m這dzie篡 szybko przeni鏀 si na drug stron Atlantyku, g. za spraw brytyjskich rockers闚. W latach 60-ych subkultura m. zacz窸a dzieli si na r騜ne od豉my, z kt鏎ych cz窷 mia豉 charakter wybitnie gangsterski, cz窷 za mie軼i豉 si w szeroko poj皻ym nurcie kontrkultury. Byli wi璚 zmotoryzowani rockersi, obwieszeni nazistowskimi emblematami Hell's Angels, motocykli軼i zwi您ani z ruchem hipis闚, a wreszcie motorbike boys, skupiaj帷y si g. przy klubach motocyklowych. Dla precyzji tych ostatnich nazywamy po prostu m.

Typowy str鎩 m. z prze這mu lat 60-ych i 70-ych, a wi璚 z czasu, gdy subkultura ta zacz窸a rozprzestrzenia si poza USA i W. Brytani, to: czarna sk鏎zana kurtka, cz瘰to ozdobiona r騜nymi symbolami i emblematami (np. trupia czaszka, orze w locie itp.), d磨nsy z grubej bawe軟y, d逝gie buty motocyklowe lub wojskowe, czarna czapka z daszkiem przypominaj帷a nakrycie g這wy SS-man闚. Za kask s逝篡造 czasem niemieckie he軛y (najlepiej te stare, pochodz帷e jeszcze z czas闚 wojny). Str鎩 ten bywa p騧niej modyfikowany. W latach 70-ych i jeszcze potem na fali popularno軼i punk rocka i heavy-metalu, m. zacz瘭i ozdabia swoje kurtki 獞iekami, nosi pieszczotki. Niekt鏎zy ubierali si w wojskowe, polowe kurtki.

M. nie staraj si w zasadzie afiszowa z jak彗olwiek ideologi. Brytyjski socjolog Paul Willis, badaj帷 to 鈔odowisko w 1969 r., zauwa篡, 瞠 interesuje si ono niemal wy陰cznie motocyklami. Motocykl znajduje si w centrum uwagi i w zasadzie wszystko jest mu podporz康kowane. Jest g. przedmiotem rozm闚, przedmiotem presti簑 oraz grupowej to窺amo軼i, jest mitem. Stanowi podstaw dla wszelkich, nawet zupe軟ie nie zwi您anych z nim dzia豉, cho熲y takich jak zaloty czy inicjacja seksualna, reguluje stosunek do rodziny, innych grup subkulturowych i do kultury dominuj帷ej, ma te istotny wp造w na relacj kobieta - m篹czyzna, wp造wa na gust estetyczny a nawet... j瞛yk. Mo積a powiedzie, 瞠 wok馧 motocykla organizuje si ca這嗆 zachowa m. w kulturze, albo inaczej - motocykl organizuje kultur m. Pozostaj帷 鈔odkiem transportu, motocykl jest jednocze郾ie symbolem - techniki, wolno軼i i pi瘯na. M. staraj si troszczy o swoje maszyny: wymieniaj cz窷ci, podrasowuj silniki, dorabiaj rozmaite akcesoria, kt鏎e nie maj 瘸dnego wp造wu na komfort jazdy, lecz w mniemaniu m. dodaj maszynie splendoru, sprawiaj, 瞠 wyr騜nia si spo鈔鏚 innych pojazd闚 na drodze. Mo瞠 to by przemodelowanie konstrukcji pozwalaj帷e na wysuni璚ie do przodu przedniego ko豉 z jednoczesnym przed逝瞠niem kierownicy i oparcia na tylnym siedzeniu (konstrukcja typu chopper). Mog by rozmaite kombinacje lusterek i reflektor闚. Warto zauwa篡, 瞠 wi瘯szo嗆 m. nie pasjonuje si najnowszymi modelami, np. japo雟kimi, kt鏎e przypominaj profesjonalne motocykle wy軼igowe. W najwi瘯szej pogardzie znajduj si typowe modele turystyczne. Prawzorem, a jednocze郾ie najcz窷ciej u篡wan przez m. maszyn, jest ameryka雟ki "Harley Davidson", kt鏎emu zespo造 heavy-metalowe po鈍i璚i造 sporo piosenek; chodzi tu o model klasyczny, kt鏎ego podstawowa konstrukcja zosta豉 opracowana jeszcze w latach 30-ych. O wiele mniejszym presti瞠m ciesz si modele supernowoczesne, u篡wane powszechnie przez policj wielu kraj闚.

W grupach m. panuje duch m瘰kiej sprawno軼i i si造, rodzaj "machismo". Przyw鏚c grupy staje si zwykle ten, kto: 1) najlepiej umie je寮zi; 2) najlepiej zna si na technice motocykla; 3) ma najszybsz maszyn; 4) je寮zi najbardziej desperacko. W grupach m. pojawiaj si tak瞠 kobiety. W relacjach z nimi m篹czy幡i nie zachowuj zasady r闚noprawno軼i. M篹czyzna prowadzi, kobieta siedzi z ty逝. Wobec kobiety nale篡 by szorstkim, traktowa j mo磧iwie przedmiotowo. Tak dyktuje styl i kobiety m. zwykle mu si podporz康kowuj, przyjmuj帷 na siebie rol jeszcze jednego dodatku do motocykla. Z wygl康u kobiety staraj si upodobni do ch這pc闚: nosz motocyklowe kurtki, czasem tatuuj sobie ramiona, u篡waj podobnie brutalnego j瞛yka.

Organizowane przez kluby motocyklowe zloty m. (w Anglii, Niemczech, Skandynawii, od pewnego czasu tak瞠 w Polsce) pozwalaj wysun望 tez, 瞠 subkultura m. zatraci豉 dzi dawny charakter "mobilnego gangu", zyska豉 natomiast wiele atrybut闚 zbiorowo軼i hobbystycznej. Nie licz si ju, jak dawniej, podzia造 pokoleniowe. Na zlotach spotka mo積a siedemnastolatk闚 i czterdziestoletnich weteran闚. Panuje atmosfera pikniku i wzajemnego zrozumienia. Dzisiejsi m. nie czuj si bynajmniej spo貫czno軼i odrzucon, jak dawniej rockersi. Ka盥y zlot (a raczej zjazd) traktowany jest jak 鈍i皻o, po kt鏎ym przychodz zwyczajne dni pracy.

W Polsce m. stanowili i stanowi raczej w御kie 鈔odowisko skupione wok馧 klub闚 mi這郾ik闚 starych motocykli. Pierwszych naszych "harleyowc闚" mo積a by這 zobaczy ju na pocz徠ku lat 70-ych. Wielu z nich kleci這 swoje maszyny z cz窷ci i wk豉da這 w to sporo pomys這wo軼i (ma這 kogo sta by這 na sprowadzenie nowego harleya, z pe軟ym oprzyrz康owaniem). Poszukiwane te by造 niemieckie "BMW-Sahara" i stare "Zindapy", ale, gdy w po. lat 70-ych zacz皻o organizowa zjazdy, okaza這 si, 瞠 polscy m. je盥膨 te na polskich "Soko豉ch" i radzieckich "Izach". Po pewnym czasie starych motocykli ubywa這, co przyczyni這 si do zmiany formu造 polskich zlot闚: nazwa "stare motocykle" zosta豉 wymieniona na "motocykle ci篹kie". 

 

 

POMARA哸ZOWA ALTERNATYWA, ruch happeningowy. Wy這ni si z za這穎nego w 1980 r. we Wroc豉wiu przez student闚 Uniwersytetu Wroc豉wskiego i Wy窺zej Szko造 Sztuk Plastycznych Ruchu Nowej Kultury. Podczas strajku studenckiego w listopadzie 1981 r. Ruch Nowej Kultury rozpocz掖 wydawanie gazetki Pomara鎍zowa Alternatywa. Tam ukaza造 si pierwsze manifesty g. animatora P.A. Waldemara Fydrycha - "Majora", w kt鏎ych g這si on inspiruj帷 p騧niej dzia豉nia P.A. ide "surrealizmu socjalistycznego". Pierwsze akcje happeningowe P.A. maj miejsce w 1986 r. Oto jak jeden z pierwszych happening闚, nazwany "安i皻em Garnk闚", opisuje Waldemar Fydrych: "O godzinie 12.00 wielbiciele sztuki wojennej, stosuj帷 rzeczywisto嗆 surrealizmu socjalistycznego, ruszyli uzbrojeni w widelce i inn bro bia陰, chronieni przez wielkie he軛y z garnk闚, w kierunku pobliskiej Hali Targowej, gdzie w鈔鏚 barwnych owoc闚 z po逝dniowych m鏎z, przy huku werbli przesuwali si w kierunku placu Grunwaldzkiego. Wielki Marsz pod Wojew鏚zk Rad Narodow zako鎍zy si spotkaniem z inn grup artystyczn, kt鏎a wysiadaj帷 z woz闚 przyst徙i豉 do dzia豉 strikte literackich; otworzy造 si notesy i b造sn窸y d逝gopisy. (...) Milicjanci z tego piastowskiego grodu wykazali du瞠 zrozumienie dla sztuki nowoczesnej, wnosz帷 inwencj i wielki wk豉d w rozw鎩 kultury Dolnego 奸御ka". Najwi璚ej happening闚 P.A. zorganizowa豉 w latach 1987-1988, w鈔鏚 nich takie jak: Wigilia Wielkiej Rewolucji Pa寮ziernikowej (w przeddzie oficjalnych obchod闚 50-ej rocznicy rewolucji), Referendum (z okazji referendum zorganizowanego przez w豉dze 27 lutego 1988), 安. Miko豉j, Dzie Tajniaka, Dzie Kobiet, Rewolucja krasnali. W tym czasie P.A. zyskuje olbrzymi popularno嗆 i znajduje na郵adowc闚 w innych miastach. Happeningi odbywaj si tak瞠 w Warszawie, Krakowie, Lublinie i Gda雟ku. Pojawiaj si te, co prawda efemeryczne, konkurencyjne grupy happeningowe, jak np. warszawski Paragraf 22.

Impet dzia豉 P.A. wyra幡ie s豉bnie po zako鎍zeniu rozm闚 "Okr庵貫go sto逝", chocia i to wydarzenie doczeka這 si happeningowego sparodiowania. P.A. faktycznie przestaje istnie w zmienionych warunkach politycznych. Za ostatni jej akt nale瘸這by najprawdopodobniej uzna kampani "Majora" jako kandydata do Senatu w wyborach 4 czerwca 1989 r.

Cho pewne formy dzia豉nia, a poniek康 i sam nazw, zapo篡czy豉 z kontrkulturowych tradycji holenderskich provos闚 i Pa雟twa Krasnoludk闚, P.A. pozosta豉 zjawiskiem polskim. Happeningi wprost odnosi造 si i atakowa造 polityczn i spo. rzeczywisto嗆 schy趾owego komunizmu. Materia貫m happening闚 by造 oficjalnie g這szone has豉, komunistyczne rytua造 obchod闚 rocznicowych, polityczne wydarzenia, 鈍i皻a pa雟twowe, a wreszcie polska szara codzienno嗆 z jej rozlicznymi absurdami. Cel ka盥ego happeningu, jak wynika z ich przebiegu, by do嗆 wyra幡ie okre郵ony: chodzi這 o sparodiowanie, o鄉ieszenie, a tak瞠 sprowokowanie wszelkiej (w tym politycznej) oficjalno軼i. Nie przypadkiem najwi瘯sz brutalno嗆 milicji wywo造wa造 te happeningi, kt鏎e podwa瘸造 powag najbardziej u鈍i璚onych przez system celebracji (Wigilia Rewolucji), czy te samej instytucji prawa i porz康ku (Dzie Milicjanta w Warszawie pod pomnikiem Dzier篡雟kiego w 1988 r.). Koncepcja "surrealizmu socjalistycznego" odnosi豉 si jednak nie tylko do polityki, lecz do ca貫j rzeczywisto軼i socjalistycznego pa雟twa. Dlatego materia貫m happeningu mog豉 by nawet tak prozaiczna sprawa jak brak papieru toaletowego. Ale ten瞠 papier toaletowy stawa si nagle spraw polityczn, gdy do akcji energicznie wkracza豉 milicja.

Milicja, zgodnie z za這瞠niami inicjator闚 happening闚, mia豉 zawsze do odegrania wa積 rol; jej dzia豉nie by這 zawsze wpisane w schemat akcji. W Instrukcji wydawanej uczestnikom happeningu odbywanego pod has貫m Kto si boi papieru toaletowego znalaz豉 si nawet dodatkowa instrukcja dla Wojew鏚zkiego Urz璠u Spraw Wewn皻rznych. Happenerzy nie zawiedli si - milicjanci zachowali si zgodnie z instrukcj: aresztowali osoby przyozdobione kotylionami z papieru toaletowego, uganiali si za happenerami, kt鏎zy biegali po ulicy z przyczepionymi d逝gimi papierowymi ogonami. Prawie wszystkie akcje P.A. ko鎍zy造 si aresztowaniem happener闚, a czasem tak瞠 os鏏 postronnych, kt鏎e milicji wyda造 si podejrzane.

Dzia豉nia P.A. wpisywa造 si nie tylko w dora幡e konteksty sytuacyjne, ale tak瞠 w specyfik czasu. Warto pami皻a, 瞠 w tym w豉郾ie czasie formy spo. protestu, wypracowane w okresie szesnastu miesi璚y legalnego istnienia "Solidarno軼i" czy p騧niej w stanie wojennym, uleg造 ju wyczerpaniu. Ludzie czuli si zm璚zeni polityk i, co podkre郵ano w socjologicznych analizach, pogr捫eni w apatii. Pomys造 P.A. odbierano wi璚 jako zupe軟ie now propozycj buntu. Dlatego P.A. spotyka豉 si nie tylko z aplauzem anarchizuj帷ej m這dzie篡, ale te z sympati ze strony antykomunistycznej opozycji. Okaza這 si, 瞠 z komun walczy mo積a tak瞠 bez strace鎍zych, romantycznych gest闚, poprzez 鄉iech i kpin. St康 te nie bez znaczenia pozostaje swoi軼ie terapeutyczna funkcja P.A. Ludzie przekonali si, 瞠 w豉dza mo瞠 by nie tylko gro幡a, ale i 鄉ieszna, bo sama si o鄉iesza豉 i pozostawa豉 bezbronna wobec parodii.

Przyczyn nerwowych reakcji milicjant闚 i napastliwo軼i re磨mowych dziennikarzy by豉 w豉郾ie bezradno嗆 wobec niecodziennych karnawa這wych sytuacji wywo造wanych przez happener闚. Podczas happeningu z okazji Dnia Kobiet milicja aresztowa豉 "Majora", gdy ten rozdawa przechodniom podpaski higieniczne. Odby豉 si rozprawa rewizyjna. Tak pisa這 niej badacz P.A., etnograf Wojciech Marchlewski: "Przybyli na sal rozpraw widzowie ubrali si tak, 瞠 ka盥y z nich mia na sobie jaki pomara鎍zowy element - rajstopy, buty, w這sy, kurtk, czapk - podobnie ubrali si 鈍iadkowie obrony. Na pytanie prokuratora, kim jest 鈍iadek dla oskar穎nego, wszyscy bez wzgl璠u na p貫 odpowiadali - narzeczonym. Ka盥e takie o鈍iadczenie wywo造wa這 salw 鄉iechu ze strony publiczno軼i. Po sze軼iogodzinnej rozprawie s康 uzna, 瞠 rozdawanie podpasek nie jest czynem przest瘼czym i postanowi uniewinni Waldemara Fydrycha «Majora». Wtedy cz窷 zebranych na sali Pomara鎍zowych za膨da豉 natychmiastowego wypuszczenia, inni, kt鏎zy przyszli z ma陰 drewnian szubienic, domagali si wymierzenia najsurowszego wymiaru kary".

Ka盥a akcja P.A. stanowi豉 wyzwanie dla sztywnych regu 篡cia w ramach systemu. Nie mog這 by inaczej, skoro sens istnienia P.A. polega w豉郾ie na spontaniczno軼i i negowaniu regu. Por闚nywano niekiedy happeningi P.A. ze 鈔edniowiecznym karnawa貫m. Nies逝sznie, poniewa 鈔edniowieczny karnawa odbywa si w okre郵onym, sankcjonowanym przez kultur oficjaln czasie i wyznaczonym przez w豉dc miejscu. P.A. sama wybiera豉 sobie miejsce i czas swojego "karnawa逝". Ten fakt potwierdza tez, i P.A. by豉 typowym zjawiskiem kultury spontanicznej o wyra幡ych cechach kontrkulturowych. P.A. nie mia豉 瘸dnych cech organizacji. Jedyn dopuszczaln jej form by wyj軼iowy scenariusz happeningu, kt鏎ego faktycznego przebiegu nigdy nie mo積a by這, si陰 rzeczy, przewidzie.

W akcjach P.A. brali udzia ludzie m這dzi i bardzo m這dzi, g. studenci i liceali軼i. Byli w鈔鏚 nich tacy, kt鏎zy p騧niej decydowali si na redagowanie swoich fanzin闚, dzia豉lno嗆 w grupach radykalnych pacyfist闚 lub anarchist闚. Warto podkre郵i, 瞠 wz鏎 dzia豉nia P.A. zosta przyj皻y przez m這dych robotnik闚 ze stoczni gda雟kiej, kt鏎zy urz康zili happening podczas strajku w sierpniu 1988 r. Trafi tak瞠 za granic; podobne happeningi urz康zano np. w Pradze.

W. Marchlewski, Pomara鎍zowa Alternatywa: dokumentacja wybranych dzia豉, [w:] Spontaniczna kultura m這dzie穎wa. Wybrane zjawiska, red. J. Wertenstein-Zu豉wski, M. P璚zak, Wroc豉w 1991; M. P璚zak, Pomara鎍zowi, ulica i t這, "Dialog", Warszawa 1990, nr 8.

 

 

PUNK, ruch m這dzie穎wy. Powsta w po. lat 70-ych w W. Brytanii i niemal r闚nolegle w USA (pocz徠kowo w Nowym Jorku, p騧niej tak瞠 na Zachodnim Wybrze簑). Przyjmuje si, 瞠 pierwszym wydarzeniem publicznym zwi您anym z p. by koncertowy debiut zespo逝 Sex Pistols w klubie "100" w Londynie (6 VII 1976). 翂 tego czasu p. rozwija si w ca貫j W. Brytanii i w innych krajach Europy (Holandia, Niemcy, Francja); w ko鎍u dekady trafia do Polski. Poza obszarem W. Brytanii pierwsze kluby promuj帷e muzyk p. powstaj w Amsterdamie, Hamburgu, Hannowerze, Berlinie Zach. i w Pary簑. Szybko staj si one o鈔odkami integruj帷ymi 鈔odowiska subkulturowe, miejscami ekspresji artystycznej i spo. ruchu. Kluby te tworz rodzaj mi璠zynarodowej sieci wspieraj帷ej inicjatywy s逝膨ce popularyzacji p. (koncerty, wymiana informacji, fanziny). Wa積 rol w wy這nieniu si p. w W. Brytanii odegra Malcolm McLaren, menad瞠r Sex Pistols, w豉軼iciel sklepu z awangardow odzie膨 "Let its Rock" w Londynie. McLaren stworzy skandalizuj帷y styl Sex Pistols, kt鏎y sta si wzorem dla wizerunku innych zespo堯w punk rocka, jak te podstaw poetyki zachowa subkultur punkowych.

Pocz徠ki p. w Europie nale篡 wi您a z wyczerpaniem si atrakcyjno軼i wcze郾iejszych styl闚 m這dzie穎wych (posthipisowskich i dyskotekowych) oraz z potrzeb nowego modelu ekspresji, zar闚no artystycznej jak i spo., w sytuacji kryzysu ekonomicznego i politycznego (tzw. kryzys naftowy). Szczeg鏊nie dotkliwie kryzys ten da si odczu w W. Brytanii, gdzie g這郾o m闚i這 si o ostatecznym upadku kwitn帷ego niegdy imperium. Nast徙i gwa速owny spadek produkcji i zasadniczym problemem dla m這dych ludzi sta si brak pracy. Pog喚bi造 si nastroje spo. niezadowolenia, kt鏎e w 鈔odowiskach m這dzie篡 wyra瘸造 si otwart agresj, b康 apati i wycofaniem. W takiej sytuacji m闚ienie o mi這軼i i pokoju, podobnie jak weso豉 zabawa w dyskotece, traci這 sw鎩 sens. Fakty te pozwalaj zrozumie dlaczego brytyjskie subkultury p. zasila豉 g. m這dzie z robotniczych dzielnic wielkich miast. Dlatego cz瘰to podkre郵a si proletariacki rodow鏚 brytyjskiego p. w odr騜nieniu od jego ameryka雟kiej wersji.

W USA p. rozpoczyna swoj histori jako kontynuacja awangardowych styl闚 artystycznych kultywowanych przez bohem nowojorsk ju w latach 60-ych. Wa積 rol odegra豉 tam dzia豉lno嗆 jednego z najs造nniejszych tw鏎c闚 pop-artu - Andy Warhola, poetki a potem wokalistki rockowej - Patty Smith oraz lidera zespo逝 Velvet Underground - Lou Reeda. Dla ameryka雟kiej publiczno軼i by wi璚 p. raczej propozycj estetyczn, a nie form spo. buntu m這dzie篡. Wsz璠zie jednak, zar闚no w USA jak i w W. Brytanii i Europie kontynentalnej, podstaw ekspresji p. by這 odrzucenie konwencji, afirmacja tego co wywrotowe i rebelianckie, niezgoda na status quo. Ugruntowany w postawach buntu i skrajnego sceptycyzmu, p. nie od razu wyst瘼owa z wyra幡 i sp鎩n ideologi. M這dzi ludzie tworz帷y subkultur p., bardziej intuicyjnie ni z rozmys貫m, odrzucali zastan rzeczywisto嗆. Jedyn ideologi mog豉 by radykalna niezgoda zawarta w has豉ch No future (nie ma przysz這軼i), Anarchy (anarchia), No rules (nie ma regu) lub w eksponowaniu symboli spo貫cznie nieakceptowanych (np. swastyka). Dopiero po pewnym czasie wy豉nia si zacz掖 swoisty model ideologii, czy raczej zbi鏎 postaw charakterystycznych dla tego ruchu. Punkt wyj軼ia stanowi豉 totalna krytyka otaczaj帷ej rzeczywisto軼i. Negacji podlega造 tradycyjne warto軼i spo. (np. rodzina), instytucje polityczne (np. parlament), edukacyjne, prawne i inne. Generalnie zanegowany zosta ca造 system spo. i regu造 jego funkcjonowania. Szczeg鏊nie ostrej krytyce poddawano sens istnienia armii i policji, ale te ka盥ej organizacji czy stowarzyszenia opartego na zasadzie porz康ku hierarchicznego (np. Ko軼io豉). P. odrzuca warto軼i kultury dominuj帷ej jako fa連zywej i usprawiedliwiaj帷ej wyzysk. Odrzucano tez wszelkie autorytety, czy to moralne czy instytucjonalne. Skrajna nieufno嗆 cechowa豉 stosunek p. do oficjalnych 鈔odk闚 przekazu, kt鏎e w wypowiedziach uczestnik闚 ruchu traktowane by造 jako wytw鏎nie k豉mstw i narz璠zia manipulacji. Gwiazdy punk rocka, zapraszane do telewizji, wykorzystywa造 swoj obecno嗆 przed kamerami do wywo造wania skandali: Johnny Rotten, lider Sex Pistols, obra瘸 wszystkich obecnych w studiu, u篡waj帷 wulgarnych wyraz闚; Nina Hagen w jednym z program闚 transmitowanych na 篡wo pokazywa豉 jak nale篡 si onanizowa. Zawarta w tej ideologii postawa skrajnej negacji obejmowa豉 tak瞠 tradycj (st康 m.in. niech耩 do religii i religijno軼i). Typowe zachowanie ideologiczne wyra瘸這 si natomiast w prowokacji. Przedmiotem prowokacji mog豉 by w豉dza i (cz窷ciej) spo貫cze雟two. Np. swastyka we wczesnej fazie istnienia ruchu p. noszona by豉 przez jego uczestnik闚 bynajmniej nie jako wyraz sympatii dla nazizmu, lecz z jednej strony jako swoisty znak dekadencji (braku przysz這軼i), z drugiej - jako symbol wroga, kt鏎y mo瞠 prowokowa otoczenie. Badacz subkultur Dick Hebdige podaje przyk豉d zaczerpni皻y z pisma Time Out. na pytanie dziennikarza, dlaczego nosi swastyk, dziewczyna odpowiada, 瞠 punk lubi, gdy si go nienawidzi. Negatywistyczna i obliczona na prowokacj postawa przejawia豉 si tak瞠 w j瞛yku. J瞛yk uczestnik闚 subkultury p., czy to w Anglii czy w Polsce, charakteryzuje si ca趾owitym brakiem s堯w o pozytywnym zabarwieniu emocjonalnym. U篡wa si zatem wyra瞠 neutralnych albo zgrubie, tak瞠 w stosunku do tego co si ceni. Je郵i punk chce koniecznie powiedzie, 瞠 co mu si podoba, m闚i, 瞠 to jest "niekiepskie".

Zanegowanie przesz這軼i i tera幡iejszo軼i oraz brak wiary w przysz這嗆 nie przeszkodzi造 jednak zaadaptowa z czasem do ideologii ruchu element闚 w jakiej mierze konstruktywnych. Je郵i wi璚 w okresie prze這mu lat 70-ych i 80-ych cz窷 uczestnik闚 ruchu pozosta豉 na pozycjach skrajnie negatywistycznych i pojawi si nazi punk, to cz窷 znalaz豉 w swojej niech璚i do systemu inne uzasadnienia i wyra幡ie opowiedzia豉 si po stronie ruch闚 pokojowych, emancypacyjnych i antyrasistowskich (vide kampania Rock against Racism). Znalaz這 to wyraz w przyj璚iu przez ideologi p inspiracji anarchistycznych. Wykrystalizowa si system warto軼i niesprzeczny z hipisowskim pacyfizmem. Na szczycie owej hierarchii warto軼i wyst瘼uje zar闚no szczero嗆, jak i wolno嗆.

Podstawowe atrybuty stylu subkultury p. najwyra幡iej uwidoczniaj si w stroju. Sk豉da si on najcz窷ciej z czarnej, sk鏎zanej kurtki nabijanej 獞iekami, o獞iekowanego pasa, pieszczotki na przegubie d這ni, spodni z powszywanymi dodatkowo zamkami b造skawicznymi i ci篹kich but闚, zwykle wojskowych lub imituj帷ych wojskowe. Ca這嗆 uzupe軟ia fryzura: postawione wysoko, cz瘰to ufarbowane, w這sy - w klasycznej postaci jest to czub a la Irokez, zwany niekiedy "mohakiem"; do tego kolczyki lub agrafki w uszach. Podkre郵a si cz瘰to, i ca這嗆 wizerunku typowego punka sk豉da si z element闚, kt鏎e k堯c si ze sob, stanowi帷 dla laika przejaw z貫go gustu. W istocie sam dob鏎 sprawia wra瞠nie sk豉danki, kt鏎a atakuje celow antyestetyk (chodzi w豉郾ie o to, by si innym nie podoba這). Taki wizerunek spe軟ia dwie funkcje: stanowi rozpoznawalny dla swoich uniform oraz pomaga w prowokacji. Swoista uniformizacja poprzez antyestetyk stroju wi捫e si ze spo. aspektem ruchu. P. sk豉da si jako ruch z ma造ch wsp鏊not (za堯g), kt鏎e kontaktuj si ze sob okazjonalnie (np. podczas koncert闚 czy festiwali rockowych, takich jak Jarocin) lub komunikuj si "medialnie" poprzez informacje w fanzinach. Ruch p. nie ma i nie mia 瘸dnej sformalizowanej struktury, 瘸dnych lider闚 ani prorok闚 czy oficjalnych ideolog闚. Zwi您ki pomi璠zy za這gami maj charakter lu幡y i niezobowi您uj帷y. Mo積a za這篡, 瞠 tendencja do tworzenia wsp鏊not (warto嗆 bycia razem) wi捫e si tu z pr鏏 kultywowania wolno軼i, przy czym wolno嗆, inaczej ni w ruchu hipisowskim, nie poci庵a za sob uznania wysokiej warto軼i indywidualizmu. P. jest zjawiskiem grupowym, lecz nie opartym na wewn徠rzgrupowej hierarchiczno軼i. W Polsce p. pojawi si u schy趾u lat 70-ych i, inaczej ni w W. Brytanii, pierwsze za這gi tworzyli m這dzi ludzie nastawieni do 篡cia raczej kreatywnie ni negatywistycznie. Chodzi這 o to, by co robi razem. Polski p. stanowi zrazu transformacj wp造w闚 zachodnich, lecz wkr鏒ce okaza這 si, 瞠 jest analogiczn odpowiedzi m這dych na sytuacj kryzysow. Funkcj no郾ika ideologii realizowa造 przede wszystkim zespo造 punk-rockowe (Tilt, Brygada Kryzys), a nied逝go potem pierwsze polskie fanziny (Post, Szmata, Zjadacz Radia}. Negatywny uk豉d odniesienia tworzy造, podobnie jak na Zachodzie, instytucje oficjalne. Zasadnicza odmienno嗆 tkwi豉 w r騜nicy system闚 politycznych i do鈍iadcze spo貫cznych. Je郵i p. zachodni by swoi軼ie antykapitalistyczny, p. polski by przede wszystkim antykomunistyczny, l w jednym i w drugim przypadku mamy jednak do czynienia z antysystemowo軼i i tak sam hierarchi warto軼i. Sytuacja spo., w tym specyfika polskiego kryzysu, sprawi豉, 瞠 p. sta si w Polsce wa積ym elementem rodzimej kontrkultury i bardzo szybko zacz掖 spe軟ia wymogi ruchu spo貫cznego. Warto jednak podkre郵i, 瞠 - inaczej ni na Zachodzie - w Polsce wyst徙i造 tendencje do wy豉niania si w御kich grup opiniotw鏎czych i wzorotw鏎czych wewn徠rz ruchu. Z czasem polski ruch p. wytraci swoj dynamik i obecnie istnieje jako jedna z wielu subkultur. 

D. Hebdige, Subculture: The Meaning of Style, New York-London 1979; M. P璚zak, J. Wertenstein-真豉wski, Wzory alternatywne wobec kultury dominuj帷ej w Polsce, [w:] Spontaniczna kultura m這dzie穎wa. Wybrane zjawiska, red. J. Wertenstein-真豉wski M. P璚zak, Wroc豉w 1991.

 

 

PUNK ROCK, nurt w muzyce rockowej, 軼i郵e zwi您any z ruchem punk. Za pierwszy zesp馧 p.r. uwa瘸 si Sex Pistols, londy雟k grup za這穎n przez M. McLarena i J. Rottena w 1976 r. Wkr鏒ce po pierwszych koncertach Sex Pistols pojawi造 si w W. Brytanii inne zespo造 p.r., m.in.: the Clash, the Exploated, the Damned, Generation X, the Buzzcocks, UK Subs, Siouxie and the Banshees; w USA m.in. Dead Kennedys i Black Flag. Wykrystalizowany jako odr瑿ny nurt p.r. ma swoich prekursor闚. By造by to przede wszystkim awangardowe grupy ameryka雟kie powsta貫 w 1 po. lat 70-ych jak the New York Dolls czy the Ramones; pewne pokrewie雟twa z p騧niejszym p.r. da si te zauwa篡 w tw鏎czo軼i Patty Smith, a zw. powsta貫j z inicjatywy A. Warhola nowojorskiej grupy Velvet Underground. Przyjmuje si czasem, 瞠 pierwszym proto-punkowym utworem by豉 nagrana w 1966 r. piosenka brytyjskiego zespo逝 the Who My Generation.

W p.r. mo積a dostrzec powr鏒 do 廝鏚e rock'n'rolla, co wyra瘸 si tak瞠 w samym instrumentarium (klasyczny zestaw: gitara, bas, b瑿ny, wokal). Stylistyka p.r. opiera si na ostrym, przesterowanym brzmieniu gitary, prostej, czytelnej linii basu, szybkim rytmie perkusji, zwykle na 2/3. Swoisty prymitywizm p.r. i celowa niedba這嗆 o warsztat muzyczny by造 reakcj na panuj帷 w latach 70-ych rockow i dyskotekow komercj. J. Rotten, lider i wokalista Sex Pistols, w udzielanych prasie wywiadach cz瘰to podkre郵a, 瞠 nie umie 酥iewa. Basista Sex Pistols, Sid Vicicus, zosta przez McLarena dokooptowany mimo swoich niewielkich umiej皻no軼i muzycznych. Tak budowany styl wi您a si z propagowan przez punk antyestetyk i wyra瘸 kulturowy oraz spo. egalitaryzm zawarty w ideologii ruchu. Dodatkowym podkre郵eniem takiego nastawienia by przyj皻y przez muzyk闚 p.r. zwyczaj u篡wania znacz帷ych pseudonim闚 (rotten znaczy zgni貫k) lub podpisywania si na p造tach - ksywami czy imionami. Pos逝giwanie si tanim, z貫j jako軼i sprz皻em stanowi這 demonstracj niezale積o軼i od przemys逝 rozrywkowego. Podobne znaczenie mia這 nagrywanie w amatorskich, ubogich studiach, nierzadko mieszcz帷ych si w przypadkowo adaptowanych pomieszczeniach.

P.r. realizowa na sw鎩 spos鏏 has這 niemieckiego neodadaisty Josepha Beuysa (1921-1985) - "ka盥y artyst". W jednym z pierwszych punkowych fanzin闚 Sniffin' Glue (w帷haj帷 klej) zamieszczono schematy najprostszych chwyt闚 gitarowych z podpisem: "tu masz jeden akord, tu drugi, a tu jeszcze trzeci. Teraz mo瞠sz za這篡 swoj w豉sn kapel".

Pierwsze koncerty zespo堯w p.r. odbywa造 si w atmosferze skandalu. Muzycy l篡li publiczno嗆, kt鏎a nie pozostawa豉 d逝積a. Mi璠zy scen a widowni lata造 puszki po piwie i r騜ne inne przedmioty. Czasem dochodzi這 do star z przedstawicielami wrogo do punk闚 nastawionych subkultur (np. teddy boys, skinheadzi), cz瘰to do akcji wkracza豉 policja. Ustali si charakterystyczny model relacji mi璠zy scen a widowni, kt鏎y mo積a nazwa zniesieniem rampy. W takim modelu publiczno嗆 i zesp馧 na scenie tworzyli jedn grup spo貫czn. Zachowania jednych i drugich dope軟ia造 si wzajemnie. Symulowana zazwyczaj agresja publiczno軼i wobec muzyk闚 i odwrotnie, b康 analogiczna symulacja agresji w ta鎍u pogo, wyra瘸豉 szczero嗆 wzajemnego stosunku, nieobecn w odrzucanej, oficjalnej kulturze.

czasem p.r. zatraci pierwotn spontaniczno嗆, w陰czaj帷 si w oficjalny rynek muzyczny. Niekt鏎zy muzycy (np. Billy Idol z Generation X) poszli w stron komercyjnego rock'n'rolla, inni (np. Joe Strummer z the Clash) wi瘯sz wag zacz瘭i przywi您ywa do przes豉nia ideologicznego, anga簑j帷 si w akcje o charakterze politycznym; jeszcze inni w陰czyli do swojej tw鏎czo軼i elementy innych pr康闚 muzycznych (np. reggae czy nawet jazzu). Pr鏏 utrzymania podstaw pierwotnej stylistyki p.r., cho w zmodyfikowanej, ostrzejszej wersji, stanowi do dzi nurt hard core.

W Polsce pierwsze zespo造 p.r. zacz窸y powstawa pod koniec lat 70-tych (Tilt z Warszawy, Deadlock z Gda雟ka). Na pocz徠ku sierpnia 1980 r. odby si w Ko這brzegu pierwszy festiwal rockowy prezentuj帷y polskie zespo造 p.r., p騧niej g. dla nich scen sta si festiwal w Jarocinie, kt鏎y spopularyzowa m.in. takie grupy jak Dezerter (wcze郾iejsza nazwa: SS 20), Siekiera, Moskwa, Deuter. Polski p.r. rozwija si bardzo dynamicznie nie tylko w wielkich o鈔odkach jak Warszawa, Gda雟k czy Wroc豉w, ale tak瞠 na prowincji (np. KSU z Ustrzyk, Siekiera z P這cka). Aktywno嗆 鈔odowisk prowincjonalnych by豉 odpowiedzi spontanicznej kultury m這dzie穎wej w Polsce na centralistyczn formu喚 polityki kulturalnej PRL. Tylko nieliczne zespo造 p.r. mia造 w tamtych czasach szans zaistnie na p造tach czy antenie radiowej. G堯wn przyczyn nie by wcale brak profesjonalizmu (takie grupy jak Dezerter czy Siekiera mo積a 鄉ia這 zestawi z czo堯wk 鈍iatowego p.r.), lecz cenzura nie dopuszczaj帷a p.r. do oficjalnego obiegu ze wzgl璠闚 politycznych i obyczajowych. Jedynym na dobr spraw oficjalnym kana貫m ekspresji dla p.r by造 programy Rozg這郾i Harcerskiej, cho i tam nie wszystko mo積a by這 emitowa. Polski p.r. funkcjonowa przede wszystkim w nieoficjalnym lub p馧oficjalnym trzecim obiegu. Podczas koncert闚 klubowych, na festiwalach w Jarocinie czy festiwalu R鏏rege, m這dzi ludzie nagrywali muzyk na przyniesionych z domu magnetofonach; niekt鏎e zespo造 wypuszcza造 kasety ze swoj muzyk omijaj帷 oficjalnych producent闚, dystrybutor闚 i, oczywi軼ie, cenzur. Na koncertach byli wprawdzie zawsze obecni urz璠nicy cenzury, nie ingerowali jednak tak skrupulatnie jak w mediach lub nie zawsze mieli mo磧iwo嗆 ingerencji. Zdarza這 si, 瞠 wykonawcy odchodzili od zatwierdzonego przez cenzur programu, za co zwykle obarczano win organizator闚 imprezy. Polski p.r. w modelowej wersji ulega przemianom podobnym do tych na Zachodzie, cho trzeba pami皻a o diametralnej r騜nicy w funkcjonowaniu rynku muzycznego czy procesach komercjalizacji. Pionierzy polskiego p.r. decydowali si oczywi軼ie na wej軼ie do obiegu oficjalnego, gdy to by這 mo磧iwe zacz瘭i wydawa p造ty i wyst瘼owa w radio. Niekt鏎zy (np. Tilt) zmieniali pierwotn estetyk na rzecz bardziej uniwersalnego rocka; inni (np. Dezerter) trwali przy punkowej ortodoksji. Pojawi這 si wiele nowych zespo堯w, wykorzystuj帷ych inspiracj hard corem (np. Armia), ale s i takie, kt鏎e - cho powsta貫 niedawno (np. Defekt M霩gu) - powielaj stare wzorce z lat 70-ych. W 1991 r. Tomek Lipi雟ki (Tilt) i Robert Brylewski (Izrael, Armia) postanowili reaktywowa jedn z pierwszych grup p.r. - Brygad Kryzys.

W. Weiss, Rock Encyklopedia, Warszawa 1991; J. Wertenstein-真豉wski, To tylko rock'n'roll!, Warszawa 1990.

 

 

ROCKERSI, <ang. rockers>, subkultura, g. w USA i W. Brytanii, szczeg鏊nie aktywna w latach 1958-65. Sw鎩 styl oraz nazw wzi瘭i od muzyki rock'n'rollowej w fazie jej popularyzacji w ko鎍u lat 50-ych. Prototypem r. mo瞠 by James Dean jako Buntownik bez powodu albo Marlon Brando w filmie Wild One. Oczywi軼ie s to zwi您ki raczej powierzchowne, dotycz帷e np. stroju czy zami這wania do jazdy na motocyklu. Bohaterowie wymienionych film闚 daleko wybiegaj poza typowy wizerunek r. W USA tworzyli oni grupy o charakterze ulicznych gang闚, uwielbiali rozbija zabawy w klubach lepszych dzielnic. Swoj szczeg鏊n s豉w zyskali jednak w W. Brytanii za spraw b鎩ek z modsami w latach 1963-64. St康 najpro軼iej uchwyci ich charakterystyk na tle tej antagonistycznej wobec nich subkultury. Je郵i wi璚 mods pragn掖 wyr騜nia si schludno軼i i swoist elegancj wygl康u (garnitur, kr鏒kie, czyste w這sy), r. epatowa raczej niechlujno軼i, roboczym strojem (motocyklowa kurtka, drelichowe spodnie lub d磨nsy). Je郵i mods aspirowa do wyj軼ia poza swoje macierzyste, nisko sytuowane materialnie i spo貫cznie 鈔odowisko, r. afiszowa si swoj spo. "nizinno軼i" i skrajnym nieprzystosowaniem do panuj帷ych regu. Interesuj帷a jest te r騜nica w zami這waniach muzycznych. Modsi fascynowali si rockowymi nowo軼iami, natomiast r. obstawali przy bardziej tradycyjnych i mo磧iwie jak najprostszych formach tej muzyki. Istot "ideologii" r. by豉 skrajna niech耩 do "paniczyk闚", nawet, a mo瞠 tym bardziej, je郵i pochodzili oni z tej samej dzielnicy. Pojmowali 篡cie w kategoriach nieustannej walki, w kt鏎ej silniejszy (fizycznie) i bardziej cyniczny zawsze musi zwyci篹y. Nie byli zainteresowani jakimkolwiek lepszym 篡ciem czy jak彗olwiek wizj stabilizacji. Odwrotnie: podobnie jak teddy boys (teds), nie stawiali przed sob 瘸dnych cel闚, 篡li z dnia na dzie. Nie odczuwali przywi您ania do miejsca czy 鈔odowiska, nie obchodzi造 ich ani nowe, rodz帷e si wzory kultury m這dzie穎wej, ani tym bardziej tradycja reprezentowana przez pokolenie rodzic闚. Mo積a powiedzie, 瞠 byli typowymi outsiderami, reaguj帷ymi na przeciwno軼i losu agresj lub totalnym wycofaniem. Subkultura r. zacz窸a zanika w po. lat 60-ych, co nie oznacza, 瞠 przynajmniej niekt鏎e elementy jej stylu nie reaktywowa造 si p騧niej. Wiele przej瘭i z niej brytyjscy i cz窷ciowo ameryka雟cy motocykli軼i.

 

 

SATANI列I, na Zachodzie - sekta, ruch kultowy; w Polsce - subkultura. Ruchy satanistyczne pojawia造 si od wiek闚, zawsze zwi您ane by造 z opozycj wobec chrze軼ija雟twa i jego doktryny. Elementy satanizmu wyst瘼owa造 w 鈔odowiskach okultyst闚 i os鏏 zainteresowanych czarn magi. O satanizm pos康zano te niekiedy gnostyk闚 (nota bene ca趾owicie nies逝sznie). Motyw kultu szatana pojawia si te w literaturze (g. romantyzm i symbolizm). Nas interesuje satanizm w jego najnowszej, wsp馧cz. wersji, wypracowanej przez Antona Sandora La Veya w USA. La Vey (ur. 1930), by造 treser lw闚, iluzjonista, absolwent studi闚 kryminologicznych, ju we wczesnej m這do軼i interesowa si czarn magi, okultyzmem i opowie軼iami o wampirach. Jak sam pisze, do鈍iadczenia 篡ciowe sprawi造, 瞠 "zobaczy ludzi oddaj帷ych si najwi瘯szej rozpu軼ie i deprawacji, pope軟iaj帷ych przest瘼stwo w sobot i spowiadaj帷ych si w ko軼io豉ch chrze軼ija雟kich w niedziel", co doprowadzi這 go do wniosku, 瞠 chrze軼ija雟two oparte jest na k豉mstwie. Pocz徠kowo praktykowa satanizm prywatnie, w swoim domu w San Francisco, gdzie wyg豉sza p豉tne odczyty na temat literatury satanistycznej, czarnej magii, seksu i roli instynkt闚 w 篡ciu cz這wieka. Zyska przez to pewien rozg這s, co pozwoli這 mu za這篡 Ko軼i馧 Szatana. Ceremonia powo豉nia Ko軼io豉 Szatana odby豉 si w San Francisco, w Noc Walpurgii z 30 IV na 1 V 1966 r. La Vey, jego za這篡ciel, obj掖 urz康 Arcykap豉na i Maga Czarnego Obrz康ku. Od tego czasu satanizm mia sta si konkurencyjn doktryn dla orientacji teistycznych i materialistycznych. W 1968 r. La Vey wydaje Bibli Szatana. Jest to zbi鏎 my郵i i twierdze autora odzwierciedlaj帷ych jego 鈍iatopogl康. W wi瘯szo軼i Biblia La Veya jest syntez wcze郾iej poznanych przeze ksi捫ek satanistycznych. Zawiera te wskaz闚ki, w jaki spos鏏 maj kierowa swoim zachowaniem s. oraz 9 o鈍iadcze, kt鏎e s zestawem prawd na temat istoty szatana i czym w rodzaju antydekalogu. Wg La Veya najwa積iejsze s trzy warto軼i: s o w o  jako no郾ik informacji,  p o b a l i w o   jako zabieg socjotechniczny, polegaj帷y na zacieraniu granicy mi璠zy dobrem a z貫m, prawd i k豉mstwem, oraz  m u z y k a  jako no郾ik emocji.

Ameryka雟cy s. twierdz, 瞠 satanizm zawiera w sobie wszelk opozycj i nonkonformizm, pozwala cz這wiekowi, kt鏎y odrzuci Boga, sta si swoim w豉snym bogiem. S. k豉d nacisk na indywidualizm, uwa瘸j, 瞠, w przeciwie雟twie do chrze軼ija雟twa, satanizm zawiera w sobie styl 篡cia konieczny i mo磧iwy do zrealizowania. Ich zdaniem cz這wiek nie powinien t逝mi swoich instynkt闚, gdy pozostaje zwierz璚iem (w dodatku najbardziej podst瘼nym ze wszystkich). Podstawowym ceremonia貫m s. s "czarne msze". Opieraj si one na niemal symetrycznym odwr鏂eniu liturgii chrze軼ija雟kich, odbywaj si w pomieszczeniu utrzymanym w kolorystyce czerni i czerwieni, w scenerii symboli takich jak odwr鏂ony krzy czy wizerunek g這wy koz豉-Bahometa (jedno z imion i tradycyjnych wciele Szatana). Centralnym punktem miejsca kultu jest kamienny podest (o速arz) - w czasie czarnej mszy le篡 na nim naga kobieta w otoczeniu 鈍iec (tzw. o速arz cia豉). Celebrans wyst瘼uje w sutannie.

W Polsce subkultura s. pojawi豉 si po 1984 r. na fali rosn帷ej popularno軼i zespo堯w speed-black-metalowych, g. 郵御kiej grupy metalowej Kat. Rzeczywi軼ie, teksty piosenek Kata, a tak瞠 Kreona czy Fatum, zawieraj wiele motyw闚 satanistycznych, czasem zupe軟ie otwart, ostentacyjn afirmacj W豉dcy Piekie. Koncerty tych grup odbywaj si w odpowiedniej scenerii wykorzystuj帷ej symbolik satanistyczn. Przyjmuje si, 瞠 koncert Kata na festiwalu w Jarocinie zapocz徠kowa polsk wersj satanizmu.

Polski satanizm ma bardzo s豉be pod這瞠 kultowe. Co prawda, rodzimi s. organizuj swoje "czarne msze" (staraj si to czyni raz w tygodniu), ale zar闚no wystr鎩 adaptowanych na te cele, zwykle do嗆 przypadkowych pomieszcze, jak i wiedza na temat kultu, sprawiaj wra瞠nie dalekiego i do嗆 niewyra幡ego echa ceremonia堯w ameryka雟kich. St康 funkcje rytualne przejmuj koncerty speed-black-metalowe, w czasie kt鏎ych szarzy na co dzie s. wyst瘼uj "w pe軟ym rynsztunku": g瘰to 獞iekowane, czarne, sk鏎zane kurtki z napisem Ave Lucifer, symbolem pentagramu, na szyi odwr鏂ony krzy, ca造 str鎩 czarny z czerwonymi akcentami; w momentach najwi瘯szego "czadu" ze sceny podnosz do g鏎y pi窷ci z wystawionym wskazuj帷ym i ma造m palcem - symbolem s. W Polsce s. zyskali do嗆 ponur s豉w po ekscesach na jaroci雟kim cmentarzu w 1986 r., kiedy w trakcie festiwalu pr鏏owali tam odprawi "czarn msz", zarzynaj帷 przy okazji scyzorykiem ma貫go kundla. Wrzawa podniesiona przez pras i g這郾o wyra瘸ne z ambon oburzenie Ko軼io豉 (陰cznie ze sporym fragmentem homilii prymasa Glempa na Jasnej G鏎ze w Cz瘰tochowie) nie zlikwidowa造 zjawiska, a raczej, na zasadzie efektu bumerangowego, przyczyni造 si do wzrostu liczby s., mimowolnie popularyzuj帷 pot瘼iane fakty. Od tamtej pory s. stali si najwyra幡iejszym negatywnym punktem odniesienia dla praktycznie wszystkich innych subkultur m這dzie穎wych, ale te zyskali silniejsz to窺amo嗆 grupow. "By satanist" zacz窸o znaczy "by przeciw wszystkim". Zostali tym samym ulokowani na samym biegunie radykalnej opozycji wobec kultury oficjalnej. W rzeczywisto軼i polscy s. (bardzo m這dzi, g. 16-17-letni, albo jeszcze m這dsi) sw鎩 "satanizm" traktowali troch jak niebezpieczn, a przez to poci庵aj帷 przygod, troch jak zabaw. Jak odkryli socjologowie, ich wiedza na temat La Veya, "Ko軼io豉 Szatana" tudzie Biblii Szatana by豉 praktycznie zerowa. Chcieli by po prostu przeciw, a samo s這wo "Szatan", poprzez negatywne skojarzenia, dobrze nadawa這 si do tego, by by wyra幡ie postrzeganym jako kto zdecydowany na radykalny protest przeciw ca貫j zastanej rzeczywisto軼i. 3-4 lata po cmentarnych ekscesach w Jarocinie subkultura polskich s. zacz窸a zanika.

B. Barton, The Church of Satan, New York 1990; B. Hoffman, Satanizm polski-mit czy rzeczywisto嗆. Uniwersytet Warszawski, Instytut Stosowanych Nauk Spo貫cznych, Warszawa 1991; W. Marchlewski, Polscy satani軼i, [w:] B鏬 - Szatan - Grzech, 'Studia socjologiczne', t. 1: Socjologia grzechu, red. J. Kurczewski, W. Pawlik, Uniwersytet Jagiello雟ki, Instytut Religioznawstwa, Krak闚 1990.

 

 

SKINHEADZI, skini <ang. skinheads, skins = sk鏎og這wi>, subkultura. S. pojawili si po raz pierwszy w Anglii ok. roku 1966, pocz徠kowo jako od豉m mods (tzw. hard mods). Podobnie jak mods, wywodzili si ze 鈔odowisk robotniczych, lecz inaczej ni w przypadku poprzednik闚 ich ekspresja i styl odrzuca造 pr鏏 zaadaptowania swoistej elegancji wyra瘸j帷ej pogard dla stereotypu robotnika. Odwrotnie: wygl康 i spos鏏 zachowania mia造 akcentowa "wz鏎 proletariacki". Wysokie, ci篹kie buty, d磨nsy, wojskowe kurtki i kr鏒kie (najlepiej ogolone do sk鏎y) w這sy symbolizowa造 sta陰 gotowo嗆 do walki z "obcymi". "Obcy" znaczy這 g堯wnie - kto wy瞠j umiejscowiony w hierarchii spo., niekoniecznie za "obcy etnicznie". W latach 60-tych brytyjscy s. wyra幡ie fascynowali si kultur czarnych imigrant闚 z Karaib闚. Przyj皻a przez s. maksymalnie kr鏒ka fryzura mia豉 imitowa fryzury Czarnych. Podobnie buty odpowiednie na ka盥 por roku i d磨nsy z mocnego materia逝. Str鎩 mia by tani i codzienny - tak w豉郾ie nosili si m這dzi, czarni przybysze z Karaib闚. W ko鎍u dekady, gdy styl s. wykrystalizowa si jako odr瑿ny, znamionuj帷y t a nie inn subkultur, do wy瞠j opisanych dosz造 nowe akcesoria stroju - lekki ko簑ch lub p豉szcz typu "Crombie" (rodzaj prochowca). Jim Ferguson, brytyjski specjalista od mody m這dzie穎wej, twierdzi, 瞠 mi璠zy 1968 a 1971 r. ko簑ch by w 鈔odowiskach s. symbolem statusu. W rezultacie wyodr瑿ni這 si kilka wersji stylu. Podstaw by造 nadal drelichowe lub d磨nsowe spodnie, ci篹kie buty, jasna koszula, w御kie szelki i drelichowa kurtka (albo "Crombie"), ale bardziej wyrafinowani s. zacz瘭i te nosi pantofle na grubszej podeszwie, zaprasowane na kant bawe軟iane spodnie (kr鏒kie do kostek) i jednorz璠owe marynarki z w御kim, kr鏒kim ko軟ierzem. Taki str鎩 mia symbolizowa upodobanie do "czysto軼i i porz康ku" oraz odr騜nia s. od znienawidzonych hipis闚. Nale膨ce do subkultury dziewcz皻a wybiera造 najcz窷ciej wariant "roboczy" (d磨nsy, szelki, m瘰kie koszule) oraz fryzur, kt鏎 u nas w Polsce nazywano "na ma逍" (z przodu kr鏒ko, z ty逝 d逝瞠j).

Pocz徠kowo w "etosie" brytyjskich s. bardzo wyra幡y by motyw proletariacko軼i i wysoka afirmacja dla tego, co lokalne, w御ko鈔odowiskowe. Pozwala這 to neutralizowa akcentowan przez mods przepa嗆 pokoleniow. Nagabywani przez socjolog闚 rodzice s. nie mieli nic przeciwko stylowi swoich dzieci, odwrotnie - uwa瘸li, 瞠 dzieci w ten spos鏏 odrzucaj niedobre zwyczaje odrywania si od macierzystego 鈔odowiska i tradycji klasowych. W istocie, na pocz徠ku istnienia subkultury s. w swoim zachowaniu mogli przypomina wcze郾iejsze pokolenie, kt鏎e swoj m這do嗆 prze篡wa這 tu przed lub tu po wojnie. Wcze郾i s. bowiem, tak jak ich rodzice w czasach swojej m這do軼i, przywi您ywali du膨 wag do solidarno軼i z lud幟i z tej samej dzielnicy, osiedla czy ulicy i manifestowali t sam niech耩 do "paniczyk闚" z lepszych dzielnic. Jedynym, cho bardzo wa積ym, novum by豉 fascynacja i pr鏏y nawi您ywania kontakt闚 z czarnymi r闚ie郾ikami, kt鏎zy zreszt mieszkali w tych samych lub podobnych dzielnicach. Alians brytyjskich s. z czarnymi imigrantami nie trwa jednak d逝go i za豉ma si w momencie, gdy 鈔odowiska m這dych imigrant闚 zacz窸y zamyka si przed bia造mi pod wp造wem ideologii rastafarian i porzuca, atrakcyjny dla bia貫j m這dzie篡 robotniczej, agresywny wz鏎 rude boys. Alians 闚 zaowocowa jednak o wiele d逝瞠j trwaj帷 w鈔鏚 s. popularno軼i "czarnej" muzyki, w szczeg鏊no軼i ska i wczesnego reggae.

Historia s. wyra幡ie dzieli si na dwa etapy. Pierwszy trwa od narodzin zjawiska do mniej wi璚ej 1971-72 r., po czym subkultura zamiera niemal zupe軟ie. Drugi rozpoczyna si oko這 roku 1976 i towarzyszy pocz徠kom ruchu punk. S. przestaj by w闚czas jednolit subkultur i dziel si na dwa od豉my: nacjonalistyczny i anarchistyczny. Ten pierwszy stanowi co w rodzaju "stra篡 przybocznej" zwalczaj帷ej punk闚 subkultury teddy boys. Drugi wspiera punk闚, by sta si w rezultacie ich bardziej radykaln mutacj. Oba, cho wyst瘼uj pod r騜nymi szyldami, s r闚nie agresywne i wrogo nastawione do przeciwnik闚. Terenem walk s sale koncert闚 rockowych i widownie boisk pi趾arskich.

W ko鎍u lat 70-tych s. zaczynaj coraz liczniej pojawia si w innych, poza W. Brytani, krajach: w Holandii, Belgii, Francji, Niemczech i Skandynawii. Trudno powiedzie, kiedy dok豉dnie pojawiaj si w Polsce. W ka盥ym razie na ulicach Warszawy, Gda雟ka, Wroc豉wia widzi si ich ju w roku 1982-83. Od mniej wi璚ej tego czasu spore grupy s. przybywaj na coroczne festiwale rockowe do Jarocina i na warszawskie R鏏rege. Pocz徠kowo wydaj si (tak jak w innych wymienionych wcze郾iej krajach) bardziej agresywn grup punk闚. Wkr鏒ce okazuje si, 瞠 to w豉郾ie punk z jego anarchistycznymi pogl康ami dra積i s. najbardziej. Polscy s. rych這 znajduj dla siebie oparcie ideologiczne w sta造m, wci捫 powtarzanym katalogu hase skrajnie nacjonalistycznych i faszystowskich: "Polska dla Polak闚, Polish Power, White Power, 砰dzi do gazu, Precz z czarnuchami". Dokonana w 1989 roku zmiana systemu politycznego powoduje uaktywnienie si r騜nych ekstremalnych ugrupowa. Naturalnym przeciwnikiem s. staj si przede wszystkim anarchi軼i. Dochodzi do licznych star, zwykle przy okazji manifestacji organizowanych przez anarchist闚. Do najs造nniejszych nale篡 zadyma pod Sal Kongresow warszawskiego Pa豉cu Kultury, gdzie nied逝go po ostatnim zje寮zie PZPR partie prawicowe zorganizowa造 Kongres Prawicy Polskiej. Dosz這 w闚czas do walki mi璠zy manifestuj帷ymi anarchistami i cz這nkami ruchu Wolno嗆 i Pok鎩 a s. zaanga穎wanymi przez organizator闚 jako ochrona. S. wykorzystuj zreszt wiele r騜nych okazji, by poprzez otwart agresj zaakcentowa swoj obecno嗆. Mo瞠 to by koncert rockowy, mo瞠 by uczniowski karnawa z okazji "dnia wagarowicza" urz康zanego pierwszego dnia wiosny, mo瞠 by tak瞠 mecz pi趾arski. Ze szczeg鏊n agresywno軼i polscy s. odnosz si do Murzyn闚 i Arab闚, poniewa, jak sami przyznaj, tych 豉twiej zidentyfikowa jako obcych (w ka盥ym razie 豉twiej ni 砰d闚, w stosunku do kt鏎ych deklaruj tak sam, je郵i nie wi瘯sz nienawi嗆). W 1990 r. dosz這 do ci篹kiego pobicia kilku afryka雟kich student闚, kt鏎zy na specjalnej imprezie we Wroc豉wiu manifestowali na rzecz uwolnienia Nelsona Mandeli. Oskar瞠ni o pobicie s. podczas rozprawy s康owej otwarcie przyznawali si do pogl康闚 faszystowskich. Trudno powiedzie, by s. (zar闚no w Polsce, jak i gdzie indziej) dysponowali w pe軟i sp鎩n ideologi. S to raczej oderwane slogany, w kt鏎ych przejawia si postawa rasistowska, szowinistyczna oraz stale obecny kult si造 fizycznej, przemocy i swoi軼ie pojmowanego porz康ku. Trzeba jednak zaznaczy, 瞠 s. otrzymuj istotne wsparcie moralne ze strony skrajnie nacjonalistycznych organizacji, takich jak Polskie Stronnictwo Narodowe - Polska Wsp鏊nota Narodowa Boles豉wa Tejkowskiego. Sprzyja to integracji tej subkultury i wzrostowi jej liczebno軼i.

 

 

TEDDY BOYS, teds, subkultura brytyjska. Nazwa "Teddy boy" pochodzi od przydomka, kt鏎ym okre郵ano angielskiego kr鏊a Edwarda VIII. Przyj皻y i zmodyfikowany przez t.b. "styl edwardia雟ki" mia by synonimem elegancji i swoi軼ie pojmowanego arystokratyzmu w wygl康zie i manierach. "Edwardianizm" t.b. by jednak bardziej has貫m wywo豉wczym i niedost瘼n ide, ni praktykowan realno軼i. T.b. pojawili si w W. Brytanii w po. lat 50-ych. Byli to g., jak pisa Richard Hoggart, "ch這pcy mi璠zy pi皻nastym a dwudziestym rokiem 篡cia, pozuj帷y na ameryka雟k niedba這嗆, w lu幡ych marynarkach o szerokich klapach, w szerokich spodniach i krawatach w obrazki". Miejscami spotka 闚czesnych t.b. by造 koktajl-bary z szafami graj帷ymi, kt鏎e oferowa造 najnowsze przeboje ameryka雟kie; ameryka雟ki rock'n'roll i ameryka雟kie filmy by造 przedmiotem ich najwy窺zej i w zasadzie jedynej fascynacji. Trzeba wzi望 pod uwag moment pojawienia si t.b. W tym czasie w豉郾ie Anglia zaczyna by atakowana z wielkim impetem produktami ameryka雟kiej kultury masowej, kt鏎a staje si szczeg鏊nie atrakcyjna dla m這dzie篡 z ubogich, robotniczych dzielnic Londynu, Manchesteru czy Brighton. Dla t.b. kultura ta by豉 atrakcyjna z kilku powod闚: dawa豉 iluzj, 瞠 obcuje si z czym lepszym, supernowoczesnym; okre郵a豉 symbolicznie pokoleniow to窺amo嗆, gdy w sporej mierze stanowi豉 efekt rodz帷ego si w USA rynku m這dzie穎wego; wreszcie - pomaga豉 w zanegowaniu 鈍iata zastanego, kt鏎y nie proponowa nic poza dok豉dnym powt鏎zeniem losu rodzic闚 (kilka klas kiepskiej szko造, a potem znojna praca z ewentualno軼i bezrobocia). Brytyjscy socjologowie podkre郵aj, 瞠 t.b. w swym oficjalnym 篡ciu byli na og馧 幢e op豉canymi, niewykwalifikowanymi robotnikami. Rzadko widywano ich w towarzystwie dziewcz徠, kt鏎e z oczywistych powod闚 wola造 zadawa si z ch這pakami pozuj帷ymi na gents (d瞠ntelmen闚). Taki stan rzeczy rodzi frustracj, a ta - agresj. Agresja t.b. kierowa豉 si przede wszystkim przeciwko nap造waj帷ej w闚czas z Karaib闚 fali murzy雟kiej imigracji. By這 to tym 豉twiejsze, 瞠 imigranci osiedlali si w s御iedztwie - w tych samych ubogich dzielnicach. T.b. mogli postrzega swoich czarnych r闚ie郾ik闚 jako konkurent闚 do miejsc pracy. Taka by豉 najcz窷ciej przez nich samych wysuwana argumentacja, maj帷a usprawiedliwi ich agresj. Konserwatywne gazety podnosi造 ten argument analizuj帷 zamieszki na tle rasowym w Londynie w 1958 r. W闚czas dziennikarze po raz pierwszy zacz瘭i pisa o t.b., kt鏎zy tamtego roku wielokrotnie atakowali Czarnych. Niezale積ie jednak od wagi i prawdziwo軼i przytoczonego argumentu nale篡 powiedzie, 瞠 pewn rol w kszta速owaniu si agresywnej postawy t.b. odegra豉 tradycyjna w proletariackich osiedlach angielskich niech耩 do obcych - wszystko jedno jakich - klasowo czy rasowo. Nie znaczy to, by w 1958 r. rodzice t.b. pochwalali ich zachowanie. Odwrotnie, wszak styl 闚czesnych t.b. (str鎩, gusta muzyczne itp.) by dla starszego pokolenia robotnik闚 zupe軟ie nie do przyj璚ia. l dok豉dnie o to t.b. chodzi這 - zapatrzeni w mityczn Ameryk, odrzucali szary 鈍iat rodzic闚 w niewiele mniejszym stopniu ni obco嗆 imigrant闚 czy kosmopolityzm bitnik闚.

Subkulturowy wz鏎 t.b. wyczerpuje si i zamiera wraz z post瘼em kultury masowej w W. Brytanii. Zaczynaj by modne inne subkultury (mods, rockers). Dopiero w po. lat 70-ych, niemal dok豉dnie w momencie wybuchu rewolucji punk闚, dochodzi do odrodzenia, zdawa這by si zupe軟ie zapomnianej subkultury t.b. Pod pewnymi wzgl璠ami sytuacja wydaje si podobna: nap造wa kolejna fala imigracji z Jamajki, wzrasta bezrobocie, "odrodzeni" t.b. - podobnie jak ich ojcowie wyst瘼owali przeciw "czarnuchom" i kosmopolitycznym bitnikom - wyst瘼uj przeciw "czarnuchom" i kosmopolitycznym punkom. Jest jednak istotna r騜nica. Powtarzaj帷 stary wzorzec, nowi t.b. stawiaj si w roli reprezentant闚 brytyjskich tradycji. Oskar瘸j punk闚 o brak patriotyzmu, s逝chaj starego rocka z lat 50-ych, wzbudzaj帷 tym samym w starszym pokoleniu robotnik闚, pokoleniu swoich rodzic闚, prawdziw nostalgi za czasami ich m這do軼i. W tym wypadku nie ma ju antagonizmu mi璠zy dzie熤i i ich rodzicami. Pozostaje antagonizm wobec obcych.

Subkultura t.b. w zasadzie nie wysz豉 poza W. Brytani, chocia charakterystyczny moment zach造郾i璚ia si m這dzie篡 ameryka雟k kultur masow nie omija innych kraj闚 europejskich. Pewne podobie雟twa z t.b., cho dotycz帷e g. wygl康u i po cz窷ci gustu muzycznego, mo積a dostrzec u polskich bikiniarzy.