Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Rzeczpospolita - 1996.01.20

 

Agentura wp造wu

 

Ryszard 安i皻ek

Najniebezpieczniejsza bro mocarstw

 

 

Nowoczesny wywiad ukszta速owa si na prze這mie XIX i XX wieku. Zmieni si w闚czas zakres dzia豉 wywiadowczych. Rozpoznanie si璕n窸o g喚boko w sfer militarn, polityczn i gospodarcz przeciwnika. Ostatecznym celem ka盥ego wywiadu sta豉 si dok豉dna znajomo嗆 sytuacji panuj帷ej u wroga, aby rozpozna wszelkie dyspozycje przed ich wykonaniem. Potrzebne dane m鏬 zebra i opracowa szeroko rozbudowany aparat wywiadu, korzystaj帷y z rozleg貫j sieci konfident闚. Nie m鏬 ich dostarczy agent, dzia豉j帷y w pojedynk, bo zna tylko wycinek rzeczywisto軼i.

Praca wywiadu polega豉 odt康 na 禦udnym i drobiazgowym gromadzeniu wyrywkowych informacji, kt鏎e dopiero po pewnym czasie uk豉da造 si w logiczn ca這嗆. O鈔odek dyspozycji operacyjnej dla ca貫j machiny wywiadu znajdowa si w jego centrali, realizuj帷ej zadania, w odpowiedzi na zlecenia najwy窺zych o鈔odk闚 decyzyjnych w pa雟twie i w armii. Na sukces wywiadowczy nak豉da造 si dzia豉nia wszystkich ogniw zdobywania, ewidencji i analizy danych. Agentura dostarcza豉 informacje podstawowe. Tysi帷e takich informacji dociera這 do central wywiadu, gdzie systematyzowano je i opracowywano. Je瞠li wci捫 brakowa這 jakiego fragmentu uk豉danki, zlecano w豉軼iwej filii wywiadu zdobycie uzupe軟iaj帷ych danych. Wszystkie informacje uznawano za wiarygodne tylko w闚czas, gdy znajdowa造 potwierdzenie w niezale積ych 廝鏚豉ch.

Dzia豉nia tajnych s逝瘺 wojskowych wspomaga wywiad polityczny. Starano si utrudni i zdezorganizowa mobilizacj przeciwnika. Przygotowywano na du膨 skal dywersj i sabota. Carska ochrana upowszechni豉

system prowokacji politycznej,

opieraj帷y si na w豉snej agenturze i olbrzymich subwencjach finansowych.

W okresie rewolucji 1905 roku Japo鎍zycy wprowadzili do operacji wywiadowczych motyw dywersji politycznej o cechach agentury wp造wu, jako czynnika destrukcji na wrogim terenie. Wywiad japo雟ki stara si w陰czy do wsp馧pracy dywersyjno-wywiadowczej radykaln opozycj w Rosji, wspomagaj帷 j finansowo i udzielaj帷 jej pomocy technicznej. W Szwajcarii zorganizowano kursy sabota穎wo-dywersyjne dla przysz造ch dow鏚c闚 oddzia堯w terrorystycznych. Pieni康ze sz造 przede wszystkim na zakup broni i materia堯w wybuchowych oraz akcje propagandowe. Zak豉dano, 瞠 wyst徙ienia rewolucjonist闚 i mniejszo軼i narodowych wstrz御n podstawami pa雟twa car闚, co mia這 spowodowa zam皻 w armii rosyjskiej i os豉bi pot璕 militarn Rosji na Dalekim Wschodzie, a przynajmniej mog造 przeszkodzi mobilizacji wojsk, kt鏎e mia造 by wys豉ne z europejskiej cz窷ci imperium do Mand簑rii.

Dla realizacji tych cel闚 Japo鎍zycy nawi您ali kontakt m. in. z Polsk Parti Socjalistyczn, kt鏎ej przewodzi J霩ef Pi連udski. Podj皻a przez Polak闚 wsp馧praca z wywiadem japo雟kim by豉 aktem lu幡ego porozumienia o 鈍iadczeniu wzajemnych us逝g, bez zobowi您a politycznych ze strony Japonii. Pi連udski zgodzi si dostarcza Japo鎍zykom wiadomo軼i polityczne oraz wsp馧pracowa w organizowaniu dywersji i akcji zbrojnych na terytorium Rosji. W ograniczonym zakresie PPS zosta豉 zobowi您ana do dostarczania informacji o charakterze wywiadowczym ze swych obserwacji wojskowych. Na zorganizowanie sabota簑 na kolei transsyberyjskiej i rozci庵ni璚ie sieci wywiadowczej wewn徠rz Rosji, a przede wszystkim za podj璚ie dywersji politycznej przeciwko caratowi, Japo鎍zycy udzielili PPS do嗆 znacznej pomocy finansowej (obecnie by豉by to kwota ok. o鄉iu i p馧 miliona dolar闚). Pi連udski zamierza nada wsp馧pracy wywiadowczej o wiele g喚bszy charakter, ale Japo鎍zycy nie mogli, albo nie chcieli wi您a si pomoc polsk, g堯wnie przez wzgl康 na interesy Niemiec i Austro-W璕ier, gdzie z wielk ostro積o軼i odnoszono si do irredenty polskiej. Odm闚ili wi璚 podpisania z Pi連udskim 軼i郵ejszej umowy wywiadowczej. Przyw鏚ca PPS s康zi, 瞠 umowa taka b璠zie umo磧iwia豉 realizacj cel闚 politycznych ruchu polskiego w Rosji. Chocia wyszed z inicjatyw stworzenia w豉snej agentury na potrzeby Kempeitai, to Japo鎍zycy nie widzieli w nim swojego agenta.

Ochrana do嗆 szybko wpad豉 na trop wywrotowej dzia豉lno軼i Japo鎍zyk闚. Efektem podj皻ych czynno軼i operacyjnych by豉 publikacja w 1906 r. cz窷ci zdobytych dokument闚: "Rewolucja od podszewki: zbrojne powstanie w Rosji za pieni康ze japo雟kie". Autorzy broszury dotykali zaledwie istoty zagadnienia, co i tak w swej tre軼i wydawa這 si wtedy niewiarygodne. Niemal powszechnie odrzucano og這szone rewelacje, traktuj帷 je jako kolejn pr鏏 prowokacji ochrany.

Kilka lat p騧niej sytuacja powt鏎zy豉 si przy opisywaniu wsp馧pracy kierownictwa polskiego ruchu niepodleg這軼iowego z przedstawicielami wywiadu Austro-W璕ier, szykuj帷ego si do wojny z Rosj. Pisano o "wielkim spisku przeciwko Rosji", "szkole powsta鎍zej w Krakowie", "uprawianiu szpiegostwa" przez Zwi您ek Walki Czynnej itd. Oskar瞠nia wydawa造 si absurdalne. "Szpiclowskie brednie" -- odpowiada "Naprz鏚" w maju 1910 r. Po interwencji dyplomatycznej Rosji w豉dze austriackie podj窸y oficjalne 郵edztwo, kt鏎e nie przynios這 efekt闚. Kompetentne czynniki wywiadu zwyczajnie k豉ma造, zaprzeczaj帷 wszystkiemu. S逝瘺y specjalne rz康z si bowiem swoimi prawami i niemo磧iwe jest wyjawienie wsp馧cze郾ie prawdy o uwidocznionych przypadkowo powi您aniach oraz kontaktach operacyjnych. Dopiero z perspektywy czasu, maj帷 dost瘼 do w豉軼iwych dokument闚, mo積a potwierdzi lub zaprzeczy wcze郾iejszym "przeciekom". Teraz wiemy, 瞠 doniesienia o wsp馧pracy wywiadowczej polsko-austriackiej by造 prawdziwe, oddawa造 istot zagadnienia, ukazywa造 wierzcho貫k "g鏎y lodowej".

Wywiady Austro-W璕ier i Niemiec zamierza造 wykorzysta do鈍iadczenia japo雟kie przy podj璚iu wsp馧pracy z grupami rewolucyjnymi, kt鏎e wyst瘼owa造 przeciwko caratowi. Wypracowan przez Japo鎍zyk闚 formu喚 prowadzenia agentury zbiorowej uzupe軟iono o elementy wspomagania politycznego i logistycznego podejmowanych przy jej pomocy akcji specjalnych, jako podpory w豉軼iwych dzia豉 rozpoznawczych wywiadu oraz planowanych operacji militarnych. G堯wne za這瞠nia planu zrewolucjonizowania Rosji na wypadek wojny powsta造 w Berlinie.

Faz wykonawcz tego planu w zakresie spraw polskich przej掖 wywiad austriacki. W latach 1908--1914 s逝瘺y wywiadu Austro-W璕ier i Niemiec tworzy造 wi璚 praktyczne mo磧iwo軼i dzia豉nia ruchowi niepodleg這軼iowemu, jako swoi軼ie pojmowanej dywersji rewolucyjnej. Pomoc dla politycznych i wojskowych poczyna Pi連udskiego i reprezentowanych przez niego ugrupowa wynika豉 r闚nie z konieczno軼i kontroli jego post瘼owania i trzymania w ryzach polskich d捫e wolno軼iowych. Sam Pi連udski u篡wa powi您a wywiadowczych jako narz璠zia dzia豉nia politycznego.

Wspieranie zbrojnego ruchu Pi連udskiego, wykorzystywanie go do cel闚 wywiadowczych i dywersyjnych, by這 鈍iadomie zaplanowan operacj, prowadzon przez central wywiadu w Wiedniu. W ksi璕ach ewidencyjnych wywiadu austriackiego pod kryptonimem "Konfident R" wyst瘼owa豉 zbiorowa agentura ca貫j organizacji militarno-politycznej, oddanej przez Pi連udskiego do dyspozycji wywiadu Austro-W璕ier. By to jednocze郾ie kryptonim operacji. "W zale積o軼i od intensywno軼i dzia豉 wywiadowczej s逝瘺y pokojowej lub jej rozbudowy przekazywane b璠 przeze mnie 鈔odki pieni篹ne  konfidentowi - pisa w raporcie oficer prowadz帷y kontakt z "Konfidentem R" o zawartej w grudniu 1912 r. umowie wywiadowczej z Pi連udskim - dzi瘯i czemu posiadam odpowiedni mo磧iwo嗆 nacisku". Formowane przez Austriak闚 w Galicji oddzia造 paramilitarne mia造 sta si zaczynem ruch闚 rewolucyjnych w Kr鏊estwie Polskim po wybuchu wojny i 鈍iadczy o tendencjach powsta鎍zych Polak闚 przeciw Rosji. W zakresie dzia豉 bezpo鈔ednich instrukcje mobilizacji wywiadu okre郵a造 "ustalenie zasad niszczenia kolei, dr鏬 i telegraf闚 w Rosji przez 'R' ". Ostatnia umowa wywiadowcza z 30 lipca 1914 r. przewidywa豉 "zorganizowanie band", a nast瘼nie "napad na tereny D帳rowy G鏎niczej, aby rozp皻a ruch rewolucyjny". Cytowane fragmenty najlepiej ukazuj zaplecze akcji strzeleckiej w sierpniu 1914 r. i intencje jej sponsor闚.

Gwa速owny rozw鎩 s逝瘺 wywiadowczych nast徙i w okresie dw鏂h wojen 鈍iatowych, g堯wnie za spraw og鏊nego post瘼u technicznego. Ze struktur operacyjnych wyodr瑿niono ostatecznie dzia豉nia specjalne. Organa bezpiecze雟twa i wywiadu Zwi您ku Radzieckiego tworzy造 w tym zakresie ca貫 struktury operacyjne, kt鏎e by造 powi您ane z aparatem w豉dzy Kremla. Agentury komunistyczne instalowano w krajach, gdzie ZSRR chcia mie swoje wp造wy i mo磧iwo嗆 destrukcji politycznej. Czynnik ideologiczny sta si stopniowo elementem gry o w豉dz w r瘯ach s逝瘺 wywiadowczych. Anglicy upowszechnili przy tym zasady kontroli informacyjnej w uk豉dzie podw鎩nych agent闚, jako metod dezinformacji przeciwnika. System agent闚 wp造wu uformowa si w ko鎍u w odr瑿n kategori operacyjn tajnych s逝瘺, 陰cz帷 w sobie elementy pracy wywiadowczej i kontrwywiadowczej. 

Wsp馧czesne wywiady maj specjalne kontakty, kt鏎e nie mieszcz si w kanonie zwyk造ch agentur. S to

kontakty wy窺zego rz璠u,

szczeg鏊nego znaczenia i pod specjalnym nadzorem. Nale膨 do sfery rzeczywisto軼i trudno uchwytnej dla postronnego obserwatora, gdzie decyzje, przyporz康kowane instytucjonalnie r騜nym cia這m i organizacjom poza wywiadem, udaje si dostrzec dopiero w fazie wykonania. Oficer wywiadu, prowadz帷y operacyjnie "kontakt" specjalny, dzia豉 zwykle wed逝g s這wnych instrukcji i na podstawie bezpo鈔ednich uzgodnie z agentem, przewa積ie bez 郵adu dokumentacyjnego. Ta kategoria tajnych wsp馧pracownik闚 nie ma 軼is貫go okre郵enia. Oddanie 陰cznej, grupowej charakterystyki tej struktury utrudnia du瞠 zr騜nicowanie i zindywidualizowanie operacji wywiadowczych, odmienno嗆 lokalnych warunk闚 dzia豉nia oraz r騜norodno嗆 motyw闚 podejmowanej wsp馧pracy. W przesz這軼i najliczniejsz grup stanowili agenci, dzia豉j帷y z pobudek ideowych, ale korzystaj帷y z materialnego wsparcia tajnych s逝瘺, g堯wnie dla utrzymania organizacyjnych form reprezentowanego ruchu i jego propagandy. P騧niej zast徙ili ich p豉tni agenci. Z takich w豉郾ie zwi您k闚 rozwin掖 si w drugiej po這wie XX w. wywiad polityczny i agentury wp造w闚.

Agent wp造wu politycznego dzia豉 w interesie w豉snym, osobistym lub grupowym oraz w interesie s逝瘺 specjalnych, z kt鏎ymi jest powi您any. Wykonuje zadania specjalne przy pomocy organizacji, kt鏎e funkcjonuj poza wywiadem. W razie konieczno軼i otrzymuje wspomaganie aparatu klasycznego wywiadu. Jest to agent wp造wu wy窺zego rz璠u, podejmuj帷y osobi軼ie decyzje z wysokiego poziomu w豉dzy w strukturach pa雟twa lub wp造wowej organizacji, albo dzia豉j帷y bezpo鈔ednio przy osobie lub kierowniczej grupie os鏏, na kt鏎e skoncentrowane s wysi趾i s逝瘺 specjalnych dla zdominowania i przej璚ia kontroli nad reprezentowan formacj lub uk豉dem politycznym.

Nie ma jednego wzorca agentury wp造wu politycznego. Mo積a m闚i jedynie o za這瞠niach og鏊nych i w豉軼iwo軼iach rozwijanej sieci wywiadowczej, kt鏎a w zderzeniu z rzeczywisto軼i przybiera okre郵ony kszta速, w豉軼iwy dla indywidualnych cech i uwarunkowa politycznych. Agentura wp造wu jest struktur 軼i郵e powi您an z polityk pa雟twa lub pa雟tw, kontroluj帷ych j za po鈔ednictwem aparatu klasycznego wywiadu. Przy budowie agentury wybiera si na pocz徠ku ugrupowanie, reprezentuj帷e okre郵on opcj polityczn, kt鏎e mo瞠 by no郾ikiem wsp鏊nego programu, a w d逝窺zej perspektywie zabezpieczy w豉sne interesy polityczne. Przez polityczne i materialne wsparcie doprowadza si nast瘼nie do rozbudowy obserwowanego ugrupowania i jego bazy, os豉biaj帷 jednocze郾ie konkurencyjne grupy polityczne i wprowadza si "swoich" ludzi w elity rz康z帷e. Pierwsze kontakty inicjowa造 zwi您ki o charakterze czysto wywiadowczym przedstawicieli ruchu, przez kt鏎ych prowadzono potem operacyjnie agentur.

Mechanizm ten rozwin掖 si obecnie w tym kierunku, 瞠 operacyjne kontakty wywiadowcze utrzymywane s z regu造 poza podstawow struktur danego ugrupowania, kt鏎ego kierownictwo mo瞠 nawet nie zdawa sobie sprawy z "prowadzenia" go z zewn徠rz, przez obcy wywiad, albo organa bezpiecze雟twa w豉snego pa雟twa i faktycznego 廝鏚豉 pochodzenia 鈔odk闚 materialnych, otrzymywanych na bie膨ce prace. Tajne s逝瘺y mog w ten spos鏏 wp造wa od wewn徠rz na dzia豉lno嗆 organizacji lub ruch闚 politycznych, maj帷 na celu wszczepienie im obcych pogl康闚 lub koncepcji ideologicznych, je郵i odbiega造 one od przyj皻ych za這瞠. Agentury wp造wu instaluje si r闚nie dla samej kontroli poczyna organizacji, bez modyfikacji jej dzia豉 od zewn徠rz. Wsp馧pracownik闚 wywiadu o skrywanej to窺amo軼i zast瘼uj agenci o podw鎩nej to窺amo軼i.

Podstaw dzia豉lno軼i wywiadu pozostaje wsz璠zie agentura. Stanowi ona o sile i skuteczno軼i wszystkich dzia豉 specjalnych. Tajnych wsp馧pracownik闚 klasycznego wywiadu agenturalnego uwidacznia si w wewn皻rznej ewidencji konfident闚. Natomiast wsp馧pracownicy agentur wp造wu s wprowadzani do sieci konfidencjonalnej pod postaci agentury zbiorowej, przez jej trzon albo kontakt operacyjny, na has這 lub kryptonim operacji wywiadowczej. Kryptonim operacji stanowi kod identyfikacyjny agentury. Poza nazw w豉sn kryptonim ten mo瞠 okre郵a organizacj albo osob, pod kt鏎 prowadzi si wydzielon akcj. Tote zdobycie wyrywkowych danych osobowych z ewidencji agentury jest w tym wypadku cz瘰to myl帷e. Informacje te nie daj rzeczywistej wiedzy na temat zasi璕u sieci agenturalnej, mog za鈍iadczy jedynie o poziomie penetracji wywiadowczej na szczeblach w豉dzy pa雟twowej lub w innych organizacyjnych strukturach politycznych. W aktach operacyjnych zostaje odnotowywany sam kontakt, a wsp馧pracownicy agentury pozostaj niewidoczni dla zwyk貫j ewidencji. Ich to窺amo嗆 jest skrywana, na zasadach podw鎩nego rejestru konfident闚. Za jedn lub kilkoma osobami, wprowadzonymi w bezpo鈔edni kontakt wywiadowczy, stoi nieraz ca造 zast瘼 鈍iadomych lub nie鈍iadomych wsp馧pracownik闚, tworz帷ych anonimow dla ewidencji agentur wp造wu. Zwykle tylko przyw鏚cy organizacji, kt鏎a korzysta豉 z zewn皻rznego wsparcia obcego wywiadu, orientowali si w charakterze tych zwi您k闚, dzia豉j帷 w imi wsp鏊nych interes闚 politycznych.

Wszystko to sprawia, 瞠 agenci wp造wu nale膨 do os鏏 o naj軼i郵ej strze穎nej to窺amo軼i w ewidencji wywiadu. Dzia豉j w okre郵onym systemie powi您a, cz瘰to o charakterze publicznym. Wobec tych os鏏 nie ma zastosowania okre郵enie superagenta, profesjonalisty, pracuj帷ego w samotno軼i, jak to mo瞠 mie miejsce w wypadku klasycznego wywiadu. Agent wp造wu politycznego nigdy nie dzia豉 w pojedynk, funkcjonuje w okre郵onym systemie zale積o軼i i powi您a wywiadowczych i s逝瘺owych, z racji oficjalnie pe軟ionych obowi您k闚, oraz prywatnych koneksji i znajomo軼i. W tym sensie agentura wp造wu jest poj璚iem umownym, oznaczaj帷ym bardziej

system politycznej kontroli informacyjnej,

ni konkretn osob lub kr庵 os鏏, pozostaj帷ych ze sob w nieformalnym uk豉dzie i powi您aniach wywiadowczych. Nie mo積a przy tym m闚i o d捫eniu do absolutnej kontroli informacyjnej, wy陰czaj帷 z tego jedynie systemy totalitarne. Z regu造 chodzi o dzia豉nia stymuluj帷e wydarzenia o szerszym zakresie, albo sprzyjanie lub wspomaganie naturalnych politycznych tendencji rozwojowych w miejscach zainteresowa tajnych s逝瘺. Agentury wywiadowcze dzia豉j stale, ale wy這nione z nich agentury wp造wu mog by uaktywniane czasowo, w okresach wa積ych rozstrzygni耩 politycznych, w formie jednorazowych akcji specjalnych, kt鏎e zostaj wyodr瑿nione z innych operacji, prowadzonych w d逝窺zej perspektywie czasowej. Zdarza si, 瞠 centrale wywiadowcze prowadz "podw鎩n" i nieszczer gr wobec podleg造ch agentur, kt鏎e wbrew w豉snym intencjom i d捫eniom staj si narz璠ziem destrukcji politycznej na swoim terenie dzia豉nia.







J霩ef Pi連udski i obce wywiady