Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Fantastyka - marzec 1990 r.

 

Marek Oramus

Bia造 brat zabija 鈍iat

 

 

W jednym z program闚 鈍i徠ecznych "G這su Ameryki" nadano rozmow z Indianinem Arapaho na temat zwyczaj闚 jego plemienia, zwi您anych z podobnymi okazjami jak Bo瞠 Narodzenie bia造ch. By這 ko這 p馧nocy; s逝cha貫m lewym uchem o 安i璚ie Ziemi czy czym takim, co u Indian ma podobnie prze這mow symbolik. Czy w domu Indianina w Waszyngtonie kultywuje si t tradycj? Nie bardzo. Czy jego dwaj synowie wiedz co na ten temat? R闚nie nie. Panienka ze studia zacz窸a zadawa naprawd dobre pytania, co dla s逝chacza przywyk貫go do tego, 瞠 z radia p造nie przewa積ie be趾ot, i to g堯wnie damski, stanowi這 otrze德iaj帷y szok. Wysz這 na to, 瞠 闚 Arapaho, notabene realizator audycji w "G這sie", kompletnie od瞠gna si od 篡cia przodk闚, ich wielkiej tradycji, chcia jak najszybciej zapomnie, 瞠 jest Indianinem i nawet w j瞛yku szczepowym przem闚i z zastrze瞠niem, 瞠 mo瞠 co pomyli, bo nie zna dobrze tej mowy.

Lubi takie zaskoczenia, gdy bezpo鈔ednie 鈍iadectwa k豉d kres g逝pactwu obiegowych opinii. Siostra tego Arapaho wybra豉 篡cie w rezerwacie, ale on sam zrozumia, 瞠 przysz這嗆 jego i rodziny nie w cepeliadzie, ta鎍ach wok馧 ognia i umizgach do turyst闚. 安iat si zmieni i nale瘸這 przystosowa si do tej zmiany, je郵i chcia這 si mie co do powiedzenia na temat w豉snego 篡cia, a nie tylko czeka, co przyniesie. Historia spychania Indian przez bia造ch kolonist闚 by豉 mo瞠 i tragiczna, w豉軼iwie na pewno, ale przy tym logiczna, zwyci篹y豉 cywilizacja bardziej wydajna, kt鏎a potem wiele razy udowodni豉 sw skuteczno嗆 na arenie szerszej, bo 鈍iatowej. Brak sentymentu do przesz這軼i w豉snej rasy musi u tego Arapaho zdumiewa i szokowa; w jego g這sie da這 si zreszt wyczu swego rodzaju za瞠nowanie. U鈍iadomi貫m sobie, 瞠 podobnie jak przepytuj帷a go Polka, i on jest emigrantem, innego wprawdzie rodzaju, wewn皻rznoameryka雟kim jakby, kt鏎y stoi jednak wobec tych samych dylemat闚 adaptacji. Zmian w 鈍iecie nie da si odwr鏂i, wi璚 trzeba zmieni siebie, trzeba to poj望 i wygna z 豚a szkodliwe sentymenty.

"Ma造 wielki cz這wiek" Thomasa Bergera jest w豉郾ie powie軼i o Indianach, Czejenach, Arapaho i innych. Jest tak瞠 powie軼i o wielkiej zmianie, o czasach, kiedy na preriach dobiega豉 kresu era czerwonego cz這wieka, a wschodzi豉 era bladych twarzy. Podobnie jak przytoczona rozmowa radiowa, powie嗆 Bergera k豉dzie kres mn鏀twu stereotyp闚. Dlaczego cywilizacja Indian musia豉 upa嗆? Z powodu zacofania technicznego, powie trze德y realista. Zapewne, przewaga bia貫go cz這wieka, wyposa穎nego w brzmi帷e kije, nie podlega豉 dyskusji. Indianie mogli im pocz徠kowo przeciwstawi jedynie 逝ki i strza造, do kt鏎ych groty wykonywali z blach i obr璚zy wykradzionych albo wyhandlowanych od bia造ch. Nie ulega te w徠pliwo軼i, 瞠 ilo軼iowa przewaga by豉 po stronie bia貫go cz這wieka: zza Atlantyku nadp造wa造 ci庵le okr皻y pe軟e emigrant闚, za za plecami pionier闚 rozpo軼iera這 si coraz bardziej zaawansowane przemys這we pa雟two, kt鏎e po wojnie domowej zosta這 na trwa貫 zjednoczone. Biali 這wcy wybili bizony dla futer - i to prawda. Nadto Indianie nie ustawali w potyczkach plemiennych, kt鏎e swoje 積iwo zbiera造. Przeciw molochowi nowoczesnej cywilizacji dzia豉li bez planu, w rozproszeniu, zbyt s豉bi, niejednomy郵ni, zbyt s豉bo orientuj帷y si, co w豉軼iwie zachodzi.

Je郵i wierzy Bergerowi, za jedn z naczelnych przyczyn kl瘰ki czerwonosk鏎ych uzna trzeba fakt, 瞠 鈍iat, w jakim si obracali, wykazywa znaczn rozbie積o嗆 ze 鈍iatem bia造ch zdobywc闚. Owszem, styka si z nim w kilku punktach, gdzie Indianie z regu造 brali w sk鏎 albo dawali si ordynarnie oszukiwa. Blade twarze 軼i庵n窸y Indian z ob這k闚, wyrwa造 ich z jakiego rodzaju transu, a Indianie budzili si niech皻nie, jakby z niedowierzaniem, i nawet kiedy widmo zag豉dy zajrza這 im w oczy, zdawali si nie ogarnia powagi sytuacji. Ca貫 drugie p馧wiecze XIX wieku p馧nocnej Ameryki to starcie cywilizacji pragmatycznej, 瞠ruj帷ej blisko ziemi, z cywilizacj ba郾iow, magiczn, nie z tego 鈍iata. Ksi捫ka Bergera pokazuje bez lito軼i, jak poezja przegrywa w konfrontacji z mechanik, jak duchy przodk闚 i Wielki Manitou pierzchaj przed krzyw balistyczn.

S璠ziwy w鏚z, Sk鏎a Ze Starego Sza豉su, podejmuje w pewnym miejscu kwesti rozr騜nienia mi璠zy Amerykanami a Lud幟i (czyli Czejenami). My, Ludzie, wierzymy, 瞠 wszystko 篡je, nie tylko ludzie i zwierz皻a, lecz tak瞠 woda, ziemia, kamienie, tak瞠 umarli i ich cz窷ci, jak te w這sy. Cz這wiek, do kt鏎ego nale瘸造, chodzi 造sy po Tamtej Stronie, bo ja mam teraz jego skalp. Taka jest prawda. Ale biali ludzie wierz, 瞠 wszystko jest martwe: kamienie, ziemia, zwierz皻a i ludzie, nawet oni sami. l je瞠li rzeczy mimo wszystko usi逝j 篡, biali ludzie je zabijaj. Powie嗆, pisana z punktu widzenia cz這wieka bia貫go, kt鏎ego perypetie 篡ciowe rzucaj raz na jedn, to zn闚 na drug ze zwa郾ionych stron, si陰 rzeczy bazuje na nieustannym kontra軼ie. Filozoficzno-w璠rownemu trybowi 篡cia Indian przeciwstawia parcie, rozpychanie si osadnik闚; india雟kiej n璠zy - pogo bia造ch za dobrem doczesnym i szybko rosn帷e nowobogackie miasta.

Bodaj najciekawsze s jednak magiczne praktyki Czejen闚. Wygl康a na to, 瞠 niekt鏎zy Indianie posiadali dar jasnowidzenia czy przepowiadania przysz這軼i. Wielka scena polowania na antylopy, kt鏎e osaczone przez magiczne zabiegi nie potrafi wyrwa si z zakl皻ego kr璕u i w rezultacie zostaj wyt逝czone do sztuki, zosta豉 napisana bez krzty ironii. W wigwamie Czejen闚 obowi您uje poruszanie si po okr璕u, wok馧 centralnie usytuowanego ogniska. Czejenowie w og鏊e nie uznawali linii kanciastych (Kwadrat nie ma si造, powiada stary w鏚z). Nikogo nie dziwi odzywki typu: Zobaczy貫m, 瞠 to nie jest dzie naszej 鄉ierci albo My郵a貫m, rozmawia貫m, pali貫m i jad貫m na ten temat. Moja decyzja jest taka... O czytaniu 郵ad闚 nie ma co wspomina. Bardziej zaawansowani tropiciele po odciskach kopyt potrafi okre郵i wiek konia albo mu豉.

Bez w徠pienia jest to genialna ksi捫ka (nie widzia貫m jej w 瘸dnej ksi璕arni). Wy鈍ietlany w Polsce film Arthura Penna pod tym samym tytu貫m nie zepsu przyjemno軼i lektury, gdy po ponad dziesi璚iu latach spokojnie zd捫y這 si go zapomnie. Sceny walk i pogrom闚 opisane s z naturalistyczn wnikliwo軼i i daj poj璚ie o rozmiarach eksterminacji, kt鏎a leg豉 u fundament闚 Ameryki. Na pierwszym planie stoi jednak pojedynczy cz這wiek, jego prze篡cie i zdziwienie na widok rozpo軼ieraj帷ych si przed nim dziw闚. Prze篡wa貫m jeden z nielicznych moment闚, kiedy czu貫m: wszystko jest tak, jak by powinno. Mia貫m wtedy mocne czary, to jest w豉軼iwe s這wo. Wiedzia貫m, gdzie jest 鈔odek 鈍iata. Wspania貫 uczucie, kiedy czas kr捫y wko這 i ten, kto stoi w 鈔odku, ma w豉dz nad wszystkim, co przybiera form linii, k徠a lub kwadratu. Jak Sk鏎a Ze Starego Sza豉su 軼i庵aj帷y antylopy do ma貫go kr璕u swoich ludzi, wok馧 kt鏎ych znajdowali si wszyscy Czejenowie z tera幡iejszo軼i i przesz這軼i, 篡wi i umarli, bo Tajemnica jest czym wiecznotrwa造m.

Telewizja pokaza豉 kiedy pojedynek w篹y brazylijskich. Jakie mocowanie, jakie oploty, w sumie nic gro幡ego. Tyle 瞠 w pewnym momencie jeden z w篹闚 os豉b, zwiotcza i da za wygran. Zwyci瞛ca, czarna 瘸raraka, zaszed intruza od g這wy i po prostu nasun掖 si na niego jak monstrualna prezerwatywa. Pokonany za zamerda ogonem, gdy dotar這 do, 瞠 odci皻o mu dop造w tlenu, po czym bez dalszych ceregieli pozwoli si po趾n望. Co podobnego zasz這 w opisywanej przez Bergera epoce. Indianie zostali wch這ni璚i i rozpuszczeni w brzuchu wielkiej cywilizacji ameryka雟kiej, mimo ostatnich podryg闚 w postaci bitwy nad rzek Ma造 Wielki R鏬, 25 czerwca 1876 roku, i kl瘰ki zadanej kawalerii genera豉 Custera.

Arapaho z waszyngto雟kiego studia mia zapewne racj: zwyci篹y豉 cywilizacja wydajniejsza. Jednak im d逝瞠j my郵 o tej sprawie, tym cz窷ciej dochodz do wniosku, 瞠 by這 to zwyci瘰two pyrrusowe. Bia造 cz這wiek obj掖 鈍iat we w豉danie, lecz z perspektywy czasu wydaje si, 瞠 uczyni to po to, by go zabi: Ku temu zdaje si prowadzi wi瘯szo嗆 jego dzia豉. Czy瘺y taka by豉 zemsta Opala Si Na Czerwono, Ptaka Nied德iedzia i Cienia, Kt鏎y Si Pokazuje?

 

Thomas Berger: Ma造 wielki cz這wiek. T逝maczy Lech J璚zmyk. Klub Interesuj帷ej Ksi捫ki. PIW, Warszawa 1988.

 

 

 





Fantastyka-naukowa - subiektywny wyb鏎