Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Polski S這wnik Biograficzny

 

Edward Rydz-妃ig造

 

ur. 11-3-1886, Brze瘸ny zm. 2-12-1941, Warszawa

 

砰ciorys opublikowany w r. 1992 w PSB (Tom XXXIII/3, zeszyt 138, s. 434-441)

Rydz-妃ig造 (p騧niej 妃ig造-Rydz, w豉軼iwe nazwisko: Rydz) Edward, pseud.: 妃ig造, Tar這wski, Adam Zawisza (1886-1941), dzia豉cz niepodleg這軼iowy, genera, generalny inspektor si zbrojnych, marsza貫k Polski, naczelny w鏚z w r. 1939. Ur. 11 III w Brze瘸nach (niekt鏎e publikacje podaj jako miejsce urodzenia - Le郾iki ko這 Brze瘸n), by synem Tomasza Rydza (zm. 1888), zawodowego plutonowego w armii austriackiej, i Marii Babiak (zm. 1896 w wieku 29 lat), c鏎ki policjanta municypalnego, p騧niej str騜a w rze幡i (w okresie mi璠zywojennym kr捫y造 pog這ski, 瞠 byli to tylko przybrani rodzice; w rzeczywisto軼i mia by nie郵ubnym dzieckiem zarz康cy maj徠ku w ζpszynie ko這 Brze瘸n). Wcze郾ie osierocony, by Rydz wychowywany w trudnych warunkach materialnych przez rodzic闚 matki, nast瘼nie przez rodzin doktorostwa Uranowicz闚. W r. 1905 uko鎍zy gimnazjum w Brze瘸nach; egzamin dojrza這軼i z這篡 z odznaczeniem. Od r. 1905 kszta販i si w ASP w Krakowie pod kierunkiem Leona Wycz馧kowskiego i Teodora Axentowicza. R闚nocze郾ie studiowa histori sztuki i filozofi na Wydziale Filozoficznym UJ w latach 1905-7. W r. 1907 przebywa na studiach malarskich w Monachium, Norymberdze i Wiedniu. W r. 1908 przerwa studia w ASP. We wczesnej m這do軼i nale瘸 Rydz do socjalistycznej organizacji "Promie", a nast瘼nie do niepodleg這軼iowego "Odrodzenia". W r. 1907 dzia豉 w Tow. Demokratycznym w Brze瘸nach. Jesieni 1908 zosta zast瘼c organizatora tajnego Zwi您ku Walki Czynnej w Brze瘸nach, Stanis豉wa Barzykowskiego. Wtedy przybra pseud. 妃ig造. W latach 1910-11 odby jednoroczn s逝瘺 wojskow w armii austriackiej w 4. pu趾u Hoch- und Deutschmeister w Wiedniu, otrzymuj帷 stopie chor捫ego; propozycji pozostania w armii nie przyj掖. Po utworzeniu przez Zwi您ek Walki Czynnej jawnego Zwi您ku Strzeleckiego Rydz-妃ig造 uko鎍zy w r. 1912 szko喚 oficersk Zwi您ku Strzeleckiego z pierwsz lokat, po czym zosta komendantem kursu 鈔edniego i ni窺zego szko造 Zwi您ku Strzeleckiego oraz wiceprezesem tej organizacji w Krakowie. W r. 1913 obj掖 komend okr璕u lwowskiego Zwi您ku Strzeleckiego. Od marca do sierpnia 1914 by wydawc i redaktorem odpowiedzialnym pisma polskich zwi您k闚 strzeleckich pt. "Strzelec", wychodz帷ego we Lwowie. Umie軼i tu trzy swoje artyku造: Nauka strzelania w Zwi您kach Strzeleckich, O naszej dyscyplinie wewn皻rznej, Walka na bagnety. Z r彗 J霩efa Pi連udskiego otrzyma odznak uko鎍zenia kurs闚 oficerskich tzw. Parasol. Odt康 pozostawa w kr璕u najbli窺zych mu ludzi.

W r. 1912 wznowi Rydz-妃ig造 studia na ASP pod kierunkiem J霩efa Pankiewicza i uko鎍zy je przed wybuchem wojny; wykazywa du瞠 zdolno軼i, zw豉szcza w malarstwie pejza穎wym i portretowym. Wraz z Henrykiem Minkiewiczem ilustrowa prace Pi連udskiego "22 stycznia 1863 r." (P. 1914, Wyd. 2, P. 1920, ukaza豉 si z rysunkami tylko Rydza-妃ig貫go).

Zmobilizowany w pierwszych dniach sierpnia 1914, zosta Rydz-妃ig造 wyreklamowany w Brze瘸nach przez przedstawicieli obozu niepodleg這軼iowego z armii austriackiej i uda si do Krakowa. Nie zastawszy tam 1. kompanii kadrowej, kt鏎a wyruszy豉 do Kr鏊estwa Polskiego, Rydz-妃ig造 12 VIII do陰czy w Ch璚inach do oddzia堯w strzeleckich Pi連udskiego. Obj掖 dow鏚ztwo III batalionu kadrowego i bra udzia w ci篹kich operacjach, kt鏎e prowadzi Pi連udski nad Wis陰 - pod Nowym Korczynem, pod U軼iskowem.

"Trzeci batalion - pisa Juliusz Kaden Bandrowski w tomie "Pi連udczycy" (O鈍i璚im 1915 s. 13) - stanowi jakby gwardi I. Legionu. Tam gdzie uderza 妃ig造, tam musi by wynik dodatni, tam, gdzie on gospodaruje, 豉d". Za umiej皻ne dowodzenie i osobiste m瘰two zosta 9 X tego roku awansowany do stopnia majora. Potem bra udzia w ofensywie na D瑿lin, w walkach pod Anielinem i pod Laskami (22-26 X), gdzie r闚nie wyr騜ni si wielk odwag.

W czasie og鏊nego odwrotu uczestniczy w dn. 9-11 XI u boku Pi連udskiego w stra篡 przedniej w ryzykownym marszu z Wolbromia przez Ulin Ma陰. Nast瘼nie przez Krak闚 przeszed na Podhale. Dowodzi atakiem na Chy鄴wki (23/24 XI), bra udzia w wypadzie nocnym na Stopnic (2-3 XII); walczy pod Marcinkowicami. Dn. 18 XII w Nowym S帷zu, w trakcie reorganizacji dotychczasowego pu趾u przemianowanego za samodzieln brygad, obj掖 dow鏚ztwo 1. pu趾u piechoty Legion闚 Polskich. Na czele tego pu趾u uczestniczy w boju pod υwcz闚kiem (22-25 XII).

W pocz徠kach 1915 r. bra udzia w walkach pozycyjnych nad Nid niedaleko Pi鎍zowa, walczy pod Konarami (16-23 V) i pod Tar這wem (30 VI-2 VII). Dn. 3 VI tego roku Rydz-妃ig造 mianowany zosta przez Pi連udskiego podpu趾ownikiem (z wa積o軼i od 1 V). We wrze郾iu 1915 na Wo造niu na rozkaz Pi連udskiego Rydz-妃ig造 obj掖 dow鏚ztwo grupy i pe軟i funkcj zast瘼cy komendanta I Brygady.

Bra udzia w bojach trwaj帷ych do 16 XI, odznaczy si m.in. pod Jab這nk (21 X) i pod Kuklami (22-26 X), w kt鏎ych to bitwach wzi掖 do niewoli oko這 400 je鎍闚, pod Kamieniuch (27-28 X).

Dn. 10 V 1916 awansowa na pu趾ownika. W dn. 4-7 VII tego roku dowodzi pu趾iem w bitwie pod Kostiuchn闚k, a nast瘼nie w bojach nad Stochodem. W lutym tego roku wszed w sk豉d Rady Pu趾ownik闚, kt鏎a domaga豉 si usuni璚ia oficer闚 austriackich z formacji legionowych i uznania tych formacji za wojsko polskie. Po wycofaniu Legion闚 z frontu, Rydz-妃ig造 przebywa wraz z pu趾iem najpierw w Baranowiczach, a p騧niej w Modlinie.

W latach 1916-17 Rydz-妃ig造 bra udzia w wystawach pod nazw Legiony Polskie: w Krakowie w marcu 1916 (gdzie wystawi m.in. 6 akwarel, 4 rysunki), w Warszawie w Tow. Zach皻y Sztuk Pi瘯nych w kwietniu 1917 (wystawiono tylko 1 rysunek kredk - studium g這wy Leopolda Gottlieba, obecnie w Muz. Narodowym w Krakowie) i w Lublinie (lipiec - sierpie 1917, ten sam 1 rysunek).

W zwi您ku z kryzysem przysi璕owym zapocz徠kowanym w lipcu 1917 w Legionach Polskich, Rydz-妃ig造 zosta zawieszony w czynno軼iach dow鏚cy pu趾u, a nast瘼nie 6 VIII tego roku zwolniony z Legion闚 Polskich. J. Pi連udski przed swoim aresztowaniem zleci mu ustnie obj璚ie Komendy G堯wnej Polskiej Organizacji Wojskowej. W zwi您ku z tym Rydz-妃ig造 uda si do Krakowa, gdzie urz康zi tajn kwater na Wawelu i przyj掖 pseud. Tar這wski. We wrze郾iu tego roku ci篹ko zachorowa, co uchroni這 go przed powo豉niem do s逝瘺y w armii austriackiej i pozwoli這 na zaj璚ie si p騧niej pracami w Polskiej Organizacji Wojskowej.

W utworzonym w Krakowie, wg koncepcji Pi連udskiego, tajnym organie kolegialnym pod nazw Konwentu oraz Organizacji A, Rydz-妃ig造 kierowa sprawami wojskowymi. Odby wiele zebra i podr騜y. W 2. po這wie wrze郾ia 1918 uda si do Kijowa, gdzie zwar uk豉d z Komend G堯wn Organizacji Werbunkowo-Agitacyjnej w sprawie 軼is貫go wsp馧dzia豉nia z Polsk Organizacj Wojskow, tam te pozna sw przysz陰 穎n Mart Zalesk, kurierk Organizacji Werbunkowo-Agitacyjnej.

W pa寮zierniku 1918 premier rz康u Rady Regencyjnej J霩ef 安ierzy雟ki zaproponowa mu na czas nieobecno軼i Pi連udskiego, wi瞛ionego w Magdeburgu, tek ministra wojny; Rydz-妃ig造 propozycji tej nie przyj掖. Dn. 1 XI tego roku wyznaczy mobilizacj Polskiej Organizacji Wojskowej i likwidacj okupacji austriackiej. W nast瘼nym dniu podczas tajnego zebrania w Warszawie przyw鏚c闚 Polskiego Stronnictwa Ludowego - "Wyzwolenie" i Polskiej Partii Socjalistycznej Rydz-妃ig造 przedstawi projekt utworzenia tymczasowego rz康u republika雟ko-demokratycznego z siedzib w Lublinie.

Dn. 3 XI znalaz si Rydz-妃ig造 w Lublinie. Aby odwie嗆 go od planowanego przewrotu, pe軟omocnik Rady Regencyjnej Juliusz Zdanowski mianowa go dow鏚c wojsk polskich na terenie by貫j okupacji austriackiej, ale szef Sztabu Generalnego gen. Tadeusz Rozwadowski nominacji tej nie zatwierdzi i powierzy mu utworzenie brygady kresowej, kt鏎a mia豉 wyruszy przeciwko Ukrai鎍om w Hrubieszowskiem.

Zaproszony przez Rydza-妃ig貫go Ignacy Daszy雟ki wraz z wsp馧pracownikami do wolnego ju od Austriak闚 Lublina w celu powo豉nia przeze rz康u, utworzy w nocy z 6 na 7 XI Tymczasowy Rz康 Ludowy Republiki Polskiej, w kt鏎ym Rydz-妃ig造 w zast瘼stwie Pi連udskiego - otrzyma tek ministra wojny (pod proklamacj jego podpisa si: Rydz-妃ig造). Zosta te Rydz-妃ig造 naczelnym komendantem wszystkich wojsk polskich i jednocze郾ie mianowany brygadierem.

Dn. 10 XI nakaza Rydz-妃ig造 peowiakom przyst徙ienie do rozpocz皻ej ju akcji powszechnego rozbrajania okupacyjnych wojsk niemieckich, a w dniu nast瘼nym uda si wraz z premierem Daszy雟kim do Warszawy. Tu Tymczasowy Rz康 Ludowej Republiki Polskiej na 膨danie Pi連udskiego si rozwi您a, m.in. dzi瘯i podporz康kowaniu si Rydza-妃ig貫go jego woli. Mimo to Pi連udski, niezadowolony z jego udzia逝 w rz康zie lubelskim, nie od razu zatwierdzi stopie generalski nadany Rydzowi-妃ig貫mu przez ten rz康.

Genera貫m brygady z nominacji Pi連udskiego zosta Rydz-妃ig造 dopiero 21 XI 1918, razem z Kazimierzem Sosnkowskim. Dn. 16 XI tego roku obj掖 Rydz-妃ig造 dow鏚ztwo Okr璕u Generalnego w Lublinie, a 7 XII dow鏚ztwo Okr璕u Generalnego w Warszawie (na miejsce gen. K. Sosnkowskiego), zajmuj帷 si na tych stanowiskach organizacj wojska.

W czasie dzia豉 wojennych polsko-ukrai雟kich na Wo造niu Rydz-妃ig造 zosta 1 II 1919 dow鏚c grupy taktycznej "Kowel" - powsta貫j z dawnej grupy gen. Stefana Majewskiego, kt鏎a - po wyparciu wojsk wschodnioukrai雟kich na lini W這dzimierz Wo造雟ki - Kowel z pocz徠kiem lutego - podejmowa豉 przeciwko nim wypady i utrudniaj帷 im koncentracj si, ustali豉 front na Stochodzie.

W zaplanowanej przez Pi連udskiego operacji na Wilno, Rydz-妃ig造 dowodzi najpierw 2. Dywizj Piechoty Legion闚, a p騧niej obj掖 og鏊ne kierownictwo rozstrzygaj帷ego boju o to miasto, zdobyte 21 IV tego roku. W ostatnich dniach kwietnia stan掖 na czele zgrupowania, kt鏎e pokona這 oddzia造 sowieckie na przedpolu Wilna.

Kontynuuj帷 dzia豉nia zaczepne przesun掖 sw鎩 front w po這wie maja po jezioro Narocz. Dn. 23 V zosta mianowany dow鏚c grupy operacyjnej Wilno-安i璚iany. Posuwaj帷 si naprz鏚 w walkach za Armi Czerwon, 8 VIII zaj掖 Mi雟k Litewski. Dn. 11 IX zosta dow鏚c grupy, prowadz帷ej dzia豉nia na froncie litewsko-bia這ruskim i opanowa przedmo軼ie Dyneburga nad D德in (27 IX).

Dn. 30 XII obj掖 dow鏚ztwo grupy operacyjnej o nazwie "Zima", sk豉daj帷ej si z oddzia堯w polskich (1. i 3. Dywizji Piechoty Legion闚) i 這tewskich. Po sforsowaniu rzeki D德iny zdoby 3 I 1920 Dyneburg. Dn. 9 I tego roku Rydz-妃ig造 obj掖 dow鏚ztwo nad wojskami 這tewskimi i w tydzie p騧niej ca造 front polsko-這tewski przesun掖 na wsch鏚 do linii Dryssa - jezioro O鈍ieja - rzeka 安iniucha, zajmuj帷 Latgali (dawne Inflanty polskie).

Za ca這kszta速 walk 27 I 1920 zosta udekorowany przez Pi連udskiego Krzy瞠m Wojennym Orderu Virtuti Militari i powo豉ny do kapitu造 tego orderu. Otrzyma tak瞠 najwy窺ze wojskowe odznaczenie 這tewskie Lacplesa Kara Orden (Pogromca Nied德iedzia).

Bezpo鈔ednio przed wypraw na Kij闚, 21 IV, Pi連udski mianowa Rydza-妃ig貫go genera貫m dywizji. Od 25 IV dowodzi Rydz-妃ig造 grup operacyjn (1. Dywizj Piechoty Legion闚, 7. Dywizj Piechoty, 3. Brygad Kawalerii, wchodz帷 w sk豉d 3. Armii, kt鏎a wykona豉 g堯wne uderzenie na Ukrain. Grupa ta prze豉ma豉 front i zdoby豉 砰tomierz i Berdycz闚. Dn. 5 V Rydz-妃ig造 obj掖 dow鏚ztwo 3. Armii, kt鏎ej czo這we oddzia造 wkroczy造 7 V bez walki do Kijowa opuszczonego przez oddzia造 Armii Czerwonej.

Przerwanie na Ukrainie frontu polskiego przez armi konn S. Budionnego 5 VI pod Samhorodkiem zmusi豉 Rydza-妃ig貫go do wycofania si 10 VI z Kijowa. Po za瘸rtym boju, stoczonym w nocy z 11 na 12 VI ko這 Borodzianki, armia polska pobi豉 grup F.I. Golikowa, przedar豉 si i otworzy豉 sobie drog odej軼ia. Przechodz帷 do dzia豉 odwrotowych obj掖 26 VI po gen. Antonim Listowskim dw鏚ztwo Frontu Ukrai雟kiego, a dow鏚ztwo 3. Armii przekaza gen. Zygmuntowi Zieli雟kiemu.

W bitwie pod Brodami (29 VII - 3 VIII) si造 wojsk Frontu Po逝dniowo-Wschodniego, kt鏎ymi dowodzi Rydz-妃ig造, powstrzyma造 Budionnego i zmniejszy造 zagro瞠nie Lwowa. Po upadku Brze軼ia nad Bugiem (1 VIII), Rydz-妃ig造 zwin掖 pozycje obronne ze Styru i Stochodu.

Od 7 do 15 VIII 1920 by Rydz-妃ig造 dow鏚c Frontu 字odkowego, od D瑿lina do Brod闚 w陰cznie. Z rozpocz璚iem 16 VIII decyduj帷ego manewru wojsk polskich znad Wieprza, dowodzi prawym skrzyd貫m grupy uderzeniowej, pozostaj帷ej pod bezpo鈔ednimi rozkazami naczelnego wodza. Atakuj帷 ty造 i skrzyd豉 XVI armii sowieckiej rozbi j.

Dn. 18 VIII obj掖 dow鏚ztwo 2. Armii, wy這nionej z d瑿li雟kiej grupy uderzeniowej, z zadaniem po軼igu i odrzucenia oddzia堯w przeciwnika za Narew. Dn. 21 VIII zaj掖 Zambr闚 i Wysokie Mazowieckie, a w dniu nast瘼nym po zaci皻ej walce - Bia造stok. W dn. 20-28 IX na czele 2. Armii przeprowadzi dzia豉nia nad Niemnem i 26 IX zdoby Grodno, a w trzy dni p騧niej Lid, przyczyniaj帷 si walnie do ostatecznego sukcesu militarnego.

Po zawieszeniu broni na froncie wschodnim (12 X 1920) przebywa w Lidzie jako dow鏚ca 2. Armii strzeg帷ej granicy p馧nocno-wschodniej. Odpowiada za gotowo嗆 bojow, zaopatrzenie i szkolenie oddzia堯w, przeprowadzenie demobilizacji swej armii. Dn. 9 V 1921 zosta mianowany inspektorem Armii nr 1 w Wilnie.

Marsza貫k Pi連udski, opiniuj帷 w ko鎍u 1922 r. generalicj polsk, tak scharakteryzowa Rydza-妃ig貫go: "Silny charakter 穎軟ierza, mocna wola i spokojny, r闚ny opanowany charakter (...). Wszystkie zadania, jakie mu stawia貫m, jako dywizjonerowi czy dow鏚cy armii, wype軟i zawsze energicznie, 鄉ia這, zyskuj帷 w pracy zaufanie swoich podw豉dnych, a rzuca貫m go zawsze podczas wojny na najtrudniejsze zadania (...). Natomiast co do otoczenia w豉snego i sztabu - kapry郾y i wygodny, szukaj帷y ludzi, z kt鏎ymi by nie potrzebowa walczy lub mie jakiekolwiek spory. W pracy operacyjnej ma zdrow, spokojn logik i uporczyw energi dla spe軟ienia zadania. (...) Polecam ka盥emu dla dowodzenia armi. Jeden z moich kandydat闚 na Naczelnego Wodza". J. Pi連udski nie by jednak pewien jego zdolno軼i operacyjnych: "w zakresie prac Naczelnego Wodza i umiej皻no軼i mierzenia si (...) ca貫go pa雟twa swego i nieprzyjacielskiego". Nie powierza mu te 瘸dnych zada politycznych.

W latach 1922-6 zajmowa si Rydz-妃ig造 organizacj i szkoleniem wojsk. Og這si w闚czas m.in. artyku造: W sprawie polskiej doktryny ("Bellona" T. 16: 1924 z. 3) i Kawaleria w os這nie ("Przegl. Kawaleryjski" 1925 nr 2). Od jesieni 1921 do po這wy 1923 r. nale瘸 do tajnego zwi您ku wojskowego "Honor i Ojczyzna", powsta貫go z inicjatywy gen. W豉dys豉wa Sikorskiego, ale za zgod Pi連udskiego. Od 2 XI do 19 XII 1925 przebywa we Francji, gdzie zaznajamia si z organizacj i szkoleniem francuskiej armii.

W przededniu zamachu stanu 1926 r. przes豉 drog s逝瘺ow do prezydenta Stanis豉wa Wojciechowskiego pismo, w kt鏎ym zwr鏂i si do niego jako najwy窺zego zwierzchnika si zbrojnych, by wzi掖 w obron marsza趾a Pi連udskiego, gdy Wojciech Tr彩pczy雟ki na Komisji Senackiej 5 V zakwestionowa jego kwalifikacje jako naczelnego wodza (tekst tego listu og這si豉 "Polska Zbrojna" 1926 nr 128 s. 1).

Podczas wypadk闚 majowych popar Pi連udskiego wysy豉j帷 mu cz窷 garnizonu wile雟kiego dla wzmocnienia jego wojsk w Warszawie. W pa寮zierniku 1926 Rydz-妃ig造 zosta przeniesiony z Wilna do Generalnego Inspektoratu Si Zbrojnych na inspektora armii. Na tym stanowisku by od 21 IV 1929 zast瘼c marsza趾a Pi連udskiego do spraw regulowania prac operacyjnych grupy genera堯w zajmuj帷ych si kierunkiem wschodnim.

Do jego obowi您k闚 nale瘸造 inspekcje sztab闚 jednostek i szk馧 wojskowych, prowadzenie gier wojennych, 獞icze wielkich jednostek; by r闚nie cz這nkiem Komitetu Wy窺zej Szko造 Wojennej oraz nadal cz這nkiem Kapitu造 Orderu Wojennego Virtuti Militari. Pe軟i te wiele funkcji spo貫cznych, m.in. przewodnicz帷ego k馧 pu趾owych. W latach 1929-31 patronowa tajnemu zwi您kowi "Orze Bia造", co wywo豉這 dezaprobat Pi連udskiego. W kwietniu 1934 w ankiecie rozpisanej przez Pi連udskiego uzna ZSRR za przeciwnika bardziej niebezpiecznego ni Niemcy.

W nocy z 12 na 13 V 1935, w kilka godzin po 鄉ierci Pi連udskiego, Rydz-妃ig造 otrzyma nominacj na generalnego inspektora si zbrojnych (drugim kandydatem do tego stanowiska by K. Sosnkowski, ale Rydz-妃ig造 wydawa si znacznie wygodniejszy dla prezydenta Ignacego Mo軼ickiego i premiera Walerego S豉wka ni Sosnkowski, spodziewano si bowiem, 瞠 ograniczy on swe zainteresowania do spraw wojskowych, ponadto za by po maju 1926 postaci bli窺z od niego Pi連udskiemu).

Od po這wy 1935 r. ujawni Rydz-妃ig造 jednak ambitne aspiracje polityczne i odt康 du穎 czasu po鈍i璚a sprawom publicznym. Jego pozycja w pa雟twie wci捫 si umacnia豉. Na Zje寮zie Legionist闚 w Krakowie 5 VIII 1935 wyg這si przem闚ienie, w kt鏎ym pad造 s造nne s這wa: "My po cudze nie si璕amy, ale swojego nie oddamy. Nie tylko nie damy ca貫j sukni, ale nawet guzika od niej".

Dekret prezydenta RP z 9 V 1936 wzmacnia znacznie jego pozycj jako generalnego inspektora, czyni帷 go faktycznym szefem si zbrojnych. Dn. 24 V tego roku Zjazd Legionist闚 w Warszawie wybra go na swego komendanta.

Dn. 13 VII tego roku ok鏊nikiem premiera Felicjana S豉woja Sk豉dkowskiego, wydanym z polecenia I. Mo軼ickiego, zosta uznany za "pierwsz osob" po prezydencie Rzeczypospolitej.

Dn. 10 XI tego roku otrzyma stopie genera豉 broni, a bezpo鈔ednio potem Mo軼icki wr璚zy mu na Zamku Kr鏊ewskim w Warszawie bu豉w marsza趾owsk. Cz窷 Pi連udczyk闚 uzna豉 t nominacj za przedwczesn. W tym czasie zacz皻o stosowa zapis nazwiska: 妃ig造-Rydz.

Dn. 24 V 1936 na wspomnianym Zje寮zie Legionist闚 Rydz-妃ig造 wyst徙i z postulatem "zorganizowanej, jednolicie kierowanej woli", jednocz帷ej ca造 nar鏚 pod has貫m obrony pa雟twa i maj帷ej "poci庵n望 Polsk wy瞠j", co przyj皻o jako zapowied nowej organizacji prorz康owej. Pierwotn wersj jej programu napisa sam Rydz-妃ig造, nie zosta豉 ona jednak przez jego wsp馧pracownik闚 zaaprobowana ze wzgl璠u na nazbyt silne zabarwienie konserwatywne i klerykalne. Deklaracj ideow Obozu Zjednoczenia Narodowego przedstawi jego szef p趾 Adam Koc, ale i ona spotka豉 si ze sprzeciwem ze strony znacznej cz窷ci obozu pi連udczyk闚.

Rydz-妃ig造 usi這wa pocz徠kowo nawi您a kontakt z ludowcami i przyby do Nowosielec (29 VI 1936) na manifestacj zorganizowan przez Stronnictwo Ludowe, pr鏏a ta jednak sko鎍zy豉 si niepowodzeniem. Gdy ch這pi zacz瘭i wznosi okrzyki na cze嗆 Wincentego Witosa, Rydz-妃ig造 opu軼i trybun przed zako鎍zeniem imprezy.

Wkr鏒ce zacz掖 zabiega o pozyskanie m這dzie篡 nacjonalistycznej, 18 V 1937 wzi掖 udzia (w towarzystwie gen. W豉dys豉wa Andersa) w uroczystym komersie korporacji "Arkonia", 篡czliwie opiekowa si m這doendeckim "Klubem 11 Listopada". Na czele powo豉nego z inicjatywy Rydza-妃ig貫go Zwi您ku M這dej Polski (czerwiec 1937) stan掖 dzia豉cz Obozu Narodowo-Radykalnego - "Falanga" Jerzy Rutkowski.

Wiele wskazuje na to, 瞠 Rydz-妃ig造 d捫y do przej璚ia w豉dzy i sprawowania jej - jak si wyrazi na XXIX Zje寮zie Legionist闚 w Krakowie (8 VIII 1937) - "瞠lazn i tward r瘯". Na tym tle narasta konflikt z prezydentem Mo軼ickim i skupion wok馧 niego grup "zamkow".

W pa寮zierniku 1937 pr鏏owa Rydz-妃ig造 wymusi reorganizacj Rady Ministr闚 oddaj帷 rz康y w r璚e jego zwolennik闚, ostatecznie jednak do tego nie dosz這. W tym czasie szerzy造 si te pog這ski, 瞠 grupa Rydza-妃ig貫go przygotowuje przy pomocy "Falangi" na noc z 25 na 26 X (kiedy sam Rydz-妃ig造 przebywa z wizyt w Rumunii) zamach stanu i internowanie swych przeciwnik闚 politycznych, a nawet ich zab鎩stwa. (Sprawa ta nie zosta豉 do dzi wyja郾iona).

Wobec wzrastaj帷ej opozycji w obozie pi連udczyk闚 Rydz-妃ig造 zmieni taktyk: odwo豉 A. Koca ze stanowiska szefa Obozu Zjednoczenia Narodowego, zaniecha przyjaznych gest闚 wobec m這dzie篡 nacjonalistycznej, stara si natomiast odzyska wp造wy w szeregach kombatanckich. W ostatnich latach przed wojn os豉b這 napi璚ie, a nawet nast徙i這 nowe zbli瞠nie mi璠zy Mo軼ickim a Rydzem-妃ig造m.

W r. 1936 ukaza豉 si ksi捫ka Rydza-妃ig貫go By軼ie o sile nie zapomnieli. Rozkazy, artyku造, mowy 1904 - 1936 (W.), przygotowana do druku przez Romana Umiastowskiego. W zbiorze tym znalaz造 si m.in. publikowane wcze郾iej wspomnienia o Strzelcu, Legionach, Polskiej Organizacji Wojskowej, artyku造.

Przez ca造 czas oficjalna propaganda (m.in. "Gazeta Polska", "Zaczyn") krzewi豉 jego kult jako nast瘼cy Pi連udskiego. Pojawi造 si po鈍i璚one mu ksi捫ki i broszury, m.in. Henryka Cepnika, Stanis豉wa Strumph-Wojtkiewicza, J霩efa Andrzeja Teslara. W wojsku 酥iewano piosenk "Genera [potem Marsza貫k] 妃ig造 Rydz" ku jego czci (s這wa i muzyka Adama Kowalskiego). Ukaza si znaczek pocztowy z jego podobizn.

W zakresie polityki zagranicznej Rydz-妃ig造 mia 鈍iadomo嗆 potrzeby wi瘯szej koordynacji polityki z Francj, usi這wa odnowi podupad造 sojusz polsko-francuski z r. 1921. Podczas wizyty szefa Sztabu Generalnego Francji M. Gamelina (12-17 VIII 1936) Rydz-妃ig造 przedstawi mu na wypadek wojny z Niemcami sw鎩 plan koncentracji polegaj帷y na utworzeniu masy g堯wnej na zach鏚 od Warszawy i dw鏂h ugrupowa pobocznych naprzeciwko Prus Wschodnich i 奸御ka. Sojusz z Francj Rydz-妃ig造 uzna za strategiczn podstaw polskiego planu obronnego.

W pierwszych dniach wrze郾ia tego roku z這篡 rewizyt w Pary簑, a w wyniku rozm闚 z ministrami francuskimi podpisano 6 IX w Rambouillet porozumienie, na mocy kt鏎ego Polska uzyska豉 na zbrojenia po篡czk w wysoko軼i 2,6 mld fr. Ponadto potwierdzono wa積o嗆 polsko-francuskich uk豉d闚 z 1921 r., natomiast niewiele uzgodniono w sprawie wsp鏊nej strategii na wypadek wojny z Niemcami, a w sprawach politycznych w豉軼iwie nic. R闚nie Rydz-妃ig造 nie podj掖 瘸dnych zobowi您a, w szczeg鏊no軼i dotycz帷ych wsp馧pracy wojskowej z Czechos這wacj.

Podczas konfliktu polsko-litewskiego, 17 III 1938 Rydz-妃ig造 uda si do Wilna, aby nadzorowa ruchy wojsk polskich na granicy z Litw. W okresie kryzysu monachijskiego jesieni 1938 utworzy specjaln grup pod dow鏚ztwem gen. W豉dys豉wa Bortnowskiego, kt鏎a zaj窸a Zaolzie.

Rydz-妃ig造 rozpocz掖 wraz ze Sztabem G堯wnym WP prace nad 6-letnim planem unowocze郾ienia si zbrojnych oraz budow przysz貫j polskiej doktryny wojennej. Pod jego kierownictwem uczyniono du篡 wysi貫k, aby przygotowa si do obrony i zmniejszy zacofanie organizacyjne i techniczne WP oraz podnie嗆 poziom kszta販enia wy窺zej kadry dow鏚czej.

Postanowiono rozwija w znacznie wi瘯szym stopniu obron przeciwpancern i przeciwlotnicz ni formacje pancerne i lotnicze, wzmacnia przede wszystkim istniej帷e wielkie jednostki wojskowej ci篹kiej artylerii i broni przeciwlotniczej, a dopiero w drugiej kolejno軼i tworzy odpowiednie jednostki odwodowe. Uporz康kowano te sprawy mobilizacyjne i rozbudowano przemys wojenny. Rydz-妃ig造 wyhamowa, praktykowany przed r. 1935, proces przechodzenia genera堯w do aparatu administracyjnego i do bezpo鈔edniej dzia豉lno軼i politycznej.

W okresie kiedy Rydz-妃ig造 by generalnym inspektorem si zbrojnych, kontynuowano prace nad planem operacyjnym "Wsch鏚" i prowadzono prace nad planem operacyjnym "Zach鏚". Uleg造 one intensyfikacji i aktualizacji po marcu 1939.

W lutym 1937 odby Rydz-妃ig造 rozmow z przebywaj帷ym w Polsce na polowaniu marsza趾iem Rzeszy H. Goeringiem. Potwierdzi w niej wol kontynuacji linii porozumienia z Niemcami zapocz徠kowanej przez Pi連udskiego, uchyli si jednak od odpowiedzi na sugestie niemieckie, by Polska przyst徙i豉 do paktu antykominternowskiego.

Wiosn 1939 dostrzega ju wyra幡ie zagro瞠nie ze strony Niemiec i liczy si z mo磧iwo軼i wybuchu wojny bardziej ni minister J霩ef Beck. Dn. 23 III 1939 zarz康zi tajn mobilizacj dw鏂h Okr璕闚 Korpusu (IX i IV) oraz nakaza zintensyfikowanie prac fortyfikacyjnych i przygotowanie kraju do obrony. Pospiesznie opracowywano r闚nie plan "Zach鏚", kt鏎y by poddawany rewizji i uaktualnianiu na skutek zaj璚ia przez Niemc闚 Czechos這wacji (15 III 1939), K豉jpedy (23 IV) i ugruntowywania si silnych wp造w闚 niemieckich w S這wacji.

Dn. 6 VIII na Zje寮zie Legionist闚 w Krakowie Rydz-妃ig造 wyg這si przem闚ienie, w kt鏎ym zdecydowanie stwierdzi, 瞠 Polska nie poczyni Hitlerowi 瘸dnych ust瘼stw. Powiadomiony o rokowaniach moskiewskich w sierpniu 1939 ustosunkowa si zdecydowanie negatywnie do 膨da ZSRR w sprawie przemarszu jego wojsk przez terytorium Polski, uwa瘸j帷, 瞠 wej軼ie ich nie gwarantowa這by jeszcze ich czynnego udzia逝 w wojnie, "natomiast pewne jest, 瞠 tego terenu nigdy nie opuszcz" (W. Stachiewicz).

Dn. 1 IX 1939, z chwil wybuchu wojny, Rydz-妃ig造 obj掖 stanowisko naczelnego wodza i zosta mianowany przez prezydenta RP jego nast瘼ca. D捫y do ustabilizowania obrony do czasu rozpocz璚ia przez aliant闚 dzia豉 wojskowych, co - jak wiadomo - nie nast徙i這. Pr鏏owa dowodzi bezpo鈔ednio wszystkimi zwi您kami operacyjnymi. Dn. 9 IX przeni鏀 stanowisko dowodzenia z zagro穎nej przez Niemc闚 Warszawy do twierdzy w Brze軼iu nad Bugiem, a w trzy dni p騧niej do W這dzimierza Wo造雟kiego.

Wykazywa wielkie opanowanie i spok鎩 w najci篹szych chwilach, nie stan掖 jednak na wysoko軼i zadania. Niekt鏎e rozkazy by造 sp騧nione, brak im by這 zdecydowania i sp鎩no軼i; przejawi這 si to m.in. przy podejmowaniu decyzji w sprawie zwrotu zaczepnego armii "Pozna" do bitwy nad Bzur. Nie mia strategicznej my郵i przewodniej, gubi si w szczeg馧ach.

Gdy po這瞠nie wojsk polskich nie rokowa這 nadziei na zorganizowanie skutecznej obrony przedmo軼ia rumu雟kiego, a na terytoria wschodnie Rzeczypospolitej wkroczy造 17 IX niespodziewanie oddzia造 Armii Czerwonej, Rydz-妃ig造 zadecydowa o kontynuowaniu walk z Niemcami wewn徠rz kraju, o przebijaniu si do Rumunii i na W璕ry tych oddzia堯w, kt鏎e otrzyma造 uprzednio rozkaz wycofania si na przedmo軼ie rumu雟kie i o podejmowaniu walk z oddzia豉mi Armii Czerwonej tylko w wypadku ich agresywnego zachowania si. Sam podj掖 decyzj udania si do Rumunii i o p馧nocy z 17 na 18 IX przekroczy most na rzece Czeremosz z zamiarem kontynuowania walki przy boku aliant闚. Krytykowano go p騧niej za to, 瞠 porzuci walcz帷ych 穎軟ierzy i 瞠 zgodnie z podstawowymi zasadami wojskowymi nie mianowa na swoje miejsce dowodz帷ego wszystkimi oddzia豉mi w kraju.

Po przekroczeniu granicy uda si Rydz-妃ig造 do Czerniowiec, gdzie zosta internowany przez w豉dze rumu雟kie. W dn. 20 IX podpisa ostatni rozkaz do wojska, a 26 IX ostatni rozkaz do dowodz帷ego obron Warszawy gen. Juliusza R鏔mla, aby stolica broni豉 si tak d逝go, jak starczy zapas闚 篡wno軼i i amunicji.

Tak瞠 26 IX przylecia z Bukaresztu do Warszawy mjr Edmund Galinat, kt鏎y przekaza gen. J. R鏔mlowi wiadomo軼i od Rydza-妃ig貫go, m.in. sugesti, by R鏔mel poleci Galinatowi zorganizowanie dywersji w kraju (R鏔mel zadanie to powierzy gen. Micha這wi Tokarzewskiemu-Karaszewiczowi). Dn. 14 X pod eskort 瘸ndarmerii wojskowej i policji odes豉no Rydza-妃ig貫go w Alpy Transylwa雟kie i umieszczono w rezydencji letniej archimandryty Christea Mirona II (by貫go regenta Rumunii), w g鏎skiej wiosce Dragoslavele ko這 Cimupulungu nad rzek Dimbovita.

Po obj璚iu urz璠u prezydenta RP W豉dys豉w Raczkiewicz oczekiwa ust徙ienia Rydza-妃ig貫go ze stanowiska naczelnego wodza, sugeruj帷 to by貫mu wiceministrowi komunikacji Julianowi Piaseckiemu, kt鏎y przywi霩 Raczkiewiczowi list gratulacyjny od Rydza-妃ig貫go. Gdy to nie nast徙i這, Raczkiewicz wezwa Rydza-妃ig貫go listem z 23 X do dymisji. Dn. 27 X Rydz-妃ig造 z這篡 na r璚e wys豉nnika prezydenta, mjra Zygmunta Borkowskiego rezygnacj ze stanowiska naczelnego wodza. Dn. 7 XI prezydent Raczkiewicz j podpisa.

W czasie pobytu w Rumunii Rydz-妃ig造 napisa relacj z przebiegu kampanii wrze郾iowej. Opracowana przez p趾a Wac豉wa Lipi雟kiego i wydana pod jego pseud. Gwido ukaza豉 si najpierw na W璕rzech pt. Wojna polsko-niemiecka [b.r.m.w.], potem w r. 1941 w Warszawie pt. Wojna polsko-niemiecka. Kampania wrze郾iowa w Polsce (jako autorzy: W. Gel[Lipi雟ki] i A. Sza雟ki [Rydz-妃ig造]) i wyd. 2, przejrzane, poprawione i uzupe軟ione (anonimowo).

Jeszcze jesieni 1939 podj掖 Rydz-妃ig造 decyzj powrotu do kraju. Dn. 10 XII 1940 wydosta si z Dragoslavele, nielegalnie przekroczy granic rumu雟ko-w璕iersk na odcinku Prad-Szeged.

Wiadomo嗆 o przedostaniu si Rydza-妃ig貫go z Rumunii na W璕ry i towarzysz帷e jej pog這ski o jego zamiarze powrotu do Polski wywo豉造 niepok鎩 gen. Sikorskiego. W depeszy z 25 II 1941 do komendanta Zwi您ku Walki Zbrojnej Stefana Roweckiego "Grota" pisa m.in. "...Rz康 Polski traktowa豚y t obecno嗆 jako dywersj [w] jego pracy w kraju... Marsza貫k wyjecha powinien na nasze 膨danie w nied逝gim czasie do jednej z cz窷ci angielskiego Imperium..." (AK w dok., II).

Na W璕rzech Rydz-妃ig造 pos逝giwa si nazwiskiem prof. Stanis豉wa Kwiatkowskiego. W Budapeszcie mieszka w willi wdowy po generale, hr. Karolyne Marenzi, w lecznicy dr. Pajora, mieszkaniu W. Lipi雟kiego; przez kr鏒ki czas przebywa te nad Balatonem w Balatonf闤dvar, Zam嫫di i Szantod.

Latem na W璕rzech napisa raport Czy Polska mog豉 unikn望 wojny?; og這szony po raz pierwszy w paryskich "Zeszytach Historycznych" (Z. 2: 1962), ponownie zosta opublikowany w wydawnictwie "Wrzesie 1939 w relacjach i wspomnieniach" (Oprac. M. Cieplewicz i E. Koz這wski, W. 1989).

Dn. 25 X 1941 uda si Rydz-妃ig造 do okupowanej Polski. Inicjatorem i organizatorem przerzutu by J. Piasecki, kt鏎y w porozumieniu z Rydzem-妃ig造m rozpocz掖 montowanie konspiracyjnej organizacji pn. Ob霩 Polski Walcz帷ej. Na czele jej stan掖 Rydz-妃ig造 z Piaseckim jako najbli窺zym wsp馧pracownikiem.

Podr騜 rozpocz掖 poci庵iem i samochodem przez S這wacj w towarzystwie Bazylego Rogowskiego i kuriera - m這dego g鏎ala Staszka Fronczystego. Nast瘼nie przez "zielon granic" przedosta si do Chocho這wa, a st康 do Krakowa.

Do Warszawy dotar 30 X. Schronienie uzyska najpierw u sier瘸nta Jasi雟kiego przy ul. Marsza趾owskiej, a nast瘼nie u wdowy po gen. W這dzimierzu Maxymowiczu-Raczy雟kim, Jadwigi, na Mokotowie przy ul. Sandomierskiej 18 m.6. Wg jej relacji Rydz-妃ig造 nigdy nie opu軼i mieszkania (sam by cz瘰to odwiedzany, stale przez J. Piaseckiego). T. Szarota natomiast twierdzi, 瞠 Rydz-妃ig造, kt鏎y stara si dotrze do gen. Roweckiego i rozmawia z lud幟i z jego otoczenia, m.in. z p趾. Edwardem Pfeifferem, zjawi si w jednym z lokali konspiracyjnych "Grota", z kt鏎ym odbyli oko這 p馧 godziny trwaj帷 rozmow. W ka盥ym razie nie by這 Rydzowi-妃ig貫mu dane wzi望 udzia逝 w pracy podziemnej.

W nieca貫 5 tygodni od przyjazdu do Warszawy, 2 XII 1941, zmar na zawa serca (angina pectoris) i pochowany zosta potajemnie na cmentarzu Pow您kowskim jako nauczyciel Adam Zawisza.

W latach drugiej wojny 鈍iatowej pisa Rydz-妃ig造 te wiersze. Dwa z nich, sygnowane S. R., by造 drukowane w budapeszte雟kich "Wie軼iach Polskich" ju po 鄉ierci Rydza-妃ig貫go (nr 144-5 z 24-26 XII 1941). Paryska "Kultura" zamie軼i豉 17 wierszy w r. 1949 (nr 8). Zbi鏎 zawieraj帷y 21 wierszy, wydany jako druk bibliofilski, pt. D捫帷 do ko鎍a swoich dr鏬 ukaza si w Londynie w r. 1989. Odzwierciedlaj one sytuacj duchow izolowanego i pi皻nowanego wodza przegranej kampanii.

W czasie wojny Rydz-妃ig造 r闚nie troch malowa; reprodukcje autoportretu i kilku obraz闚 malowanych w Rumunii znalaz造 si w artykule "Ostatnie lata Marsza趾a Edwarda 妃ig貫go-Rydza", zamieszczonym w dodatku do "Wiadomo軼i" londy雟kich "Na Antenie" (1963 nr 6).

Rydz mia obywatelstwo honorowe wielu miast w Polsce oraz dyplomy doktora honoris causa Uniwersytet闚: Wile雟kiego i Warszawskiego oraz Politechniki Warszawskiej.

By odznaczony m.in. Orderem Or豉 Bia貫go, Krzy瞠m Virtuti Militari kl. II i V, Krzy瞠m Niepodleg這軼i z Mieczami, Orderem Polonia Restituta I, II i III kl., Krzy瞠m Walecznych 4-krotnie, Krzy瞠m Armii Krajowej (po鄉iertnie). Mia liczne wysokie ordery zagraniczne, m.in. francusk Legi Honorow, I, II i III kl., japo雟ki Order Wschodz帷ego S這鎍a I kl., jugos這wia雟ki 安. Sawy I kl. i Bia貫go Or豉 (Wielka Wst璕a), ordery esto雟kie, 這tewskie, rumu雟kie, w璕ierski Krzy Zas逝gi (Wielka Wst璕a), w這ski Krzy Zas逝gi Wojennej, Wojskowy Order Pu豉skiego (USA).

O瞠niony z Mart Thomas 1.v. Zalesk (zmar陰 tragicznie w r. 1951 w Nicei) Rydz-妃ig造 dzieci nie mia.

W okresie wojny by Rydz przedmiotem ostrych atak闚 za stan przygotowania armii do wojny, z貫 prowadzenie kampanii, opuszczenie Polski. M.in. ukaza豉 si w tym duchu napisana, polemizuj帷a ze wspomnian publikacj o wojnie polsko-niemieckiej, broszura p趾a Alojzego Horaka wydana pod krypt.: pu趾ownik A. H. pt. "Edward Rydz, Generalny Inspektor Si Zbrojnych i Naczelny W鏚z przed i podczas kampanii wrze郾iowej" (W. 1943), przedrukowana w wydanej w Londynie ksi捫eczce "Kraj pami皻a, m闚i, oskar瘸 i 膨da" (1944), a po wojnie wznowiona (. 1945).

Na emigracji atakowali go m.in. Ksawery Pruszy雟ki w broszurach "Ksi璕a ponurych niedopowiedze" i "1000 mil od prawdy" (Londyn 1941), Marian Hemar w wierszu "Do genera豉" (1941); bronili natomiast Mieczys豉w Norwid- Neugebauer ("Kampania wrze郾iowa w Polsce", Londyn 1941) i R. Umiastowski ("12 mil do Warszawy... 30 mil od Pary瘸", Edynburg 1941).

Tendencyjnie negatywna opinia o jego dzia豉lno軼i i postaci panowa豉 w publicystyce i historiografii Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Dopiero w ostatnich latach dokona si zwrot ku bardziej obiektywnym ocenom, a nawet wyst徙i造 przejawy kultu.

Rydz jest bohaterem dramatu Reszarda Frelka pt. "妃ier Adama Zawiszy" (W. 1985) wystawionego jako widowisko telewizyjne.

Portrety rysunkowe Rydza-妃ig貫go przez Jana Rembowskiego, Karola Zyndrama Maszkowskiego i Leopolda Gottlieba w Muz. Narod. w Kr.;

Autoportret, 1906, rys. kresk w zbiorach Inst. J霩efa Pi連udskiego w Londynie (reprod.: w: 妃ig造-Rydz E., D捫帷 do ko鎍a swoich dr鏬, Londyn 1989);





Polski S這wnik Biograficzny